Nhiều vùng quê tại Việt Nam vẫn giữ thói quen hái các loại lá rừng, rau dại mọc hoang quanh vườn để nấu canh hoặc sắc nước uống thanh nhiệt. Trong số đó, cây rau lộc mại (còn gọi là lộc mai, mạ mạy) thường được truyền tai như một vị thuốc dân gian nhuận tràng hoặc món rau ăn thanh mát. Tuy nhiên, không ít trường hợp ghi nhận người dân sau khi ăn món rau này đã phải nhập viện cấp cứu khẩn cấp trong tình trạng thiếu máu nặng, tiểu ra nước màu xá xị và vàng da sạm.
Hiện tượng nguy kịch trên xuất phát từ tình trạng tan máu cấp tính, đặc biệt dễ xảy ra dữ dội ở những người có cơ địa thiếu hụt men glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD). Cần nhấn mạnh rằng trong các tài liệu y văn cung cấp ở đây, chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng cụ thể trực tiếp trên rau lộc mại; dữ liệu khoa học hiện có tập trung làm rõ bản chất bệnh lý thiếu men G6PD và cơ chế vỡ hồng cầu hàng loạt khi tiếp xúc các tác nhân oxy hóa ngoại sinh.
Thiếu men G6PD là gì và vì sao hồng cầu dễ vỡ?
Men G6PD đóng vai trò sống còn trong việc bảo vệ tế bào hồng cầu khỏi các tác nhân gây oxy hóa [1]. G6PD được biểu hiện ở mọi mô trong cơ thể và cần thiết cho khả năng ứng phó với stress oxy hóa của tế bào [1]. Đây cũng là bệnh lý thiếu hụt enzyme phổ biến nhất ở người và là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng thiếu máu tán huyết [1].
Về mặt di truyền, thiếu hụt men G6PD là một rối loạn lặn liên kết với nhiễm sắc thể giới tính X [2], [3]. Đột biến xảy ra tại gen G6PD trên vị trí nhánh dài Xq28 [3]. Tình trạng này đặc trưng bởi khiếm khuyết enzyme khiến màng tế bào hồng cầu bị phá hủy sớm khi gặp phải các tác nhân kích hoạt từ bên ngoài [2]. Các tác nhân ngoại sinh kích hoạt tan máu có thể bao gồm một số loại thuốc, hóa chất, tình trạng nhiễm khuẩn, nhiễm virus hoặc việc ăn phải một số thực phẩm gây tan máu (favism) [2].
Phổ lâm sàng của bệnh biến thiên khá rộng, từ vàng da tăng bilirubin tự do, tan máu cấp tính đến tan máu mạn tính tùy thuộc vào dạng biến dị cụ thể [2]. Trong đó, thiếu máu tan máu cấp tính là một trong những biểu hiện lâm sàng xuất hiện thường xuyên nhất [2]. Mức độ phá hủy hồng cầu cũng có sự chênh lệch lớn giữa các cá thể mắc bệnh [2].
Do cơ chế di truyền liên kết nhiễm sắc thể X, bệnh biểu hiện chủ yếu ở nam giới [4], [2]. Ở nam giới mang bán hợp tử (hemizygous), toàn bộ tế bào đều biểu hiện sự thiếu hụt men [4]. Ngược lại, phụ nữ thường chỉ bị ảnh hưởng nặng khi mang đột biến ở trạng thái đồng hợp tử, nhưng trường hợp này rất hiếm gặp [4], [2]. Tuy vậy, phụ nữ dị hợp tử vẫn có thể có biểu hiện lâm sàng do hiện tượng bất hoạt ngẫu nhiên của một trong hai nhiễm sắc thể X (lyonization) [4], [2]. Mức độ nghiêm trọng của tán huyết ở nữ giới dị hợp tử phụ thuộc trực tiếp vào tỷ lệ tế bào hồng cầu bị thiếu men G6PD trong cơ thể người đó [4].
Cơ chế tan máu cấp dưới tác động của stress oxy hóa
Khi một người bị thiếu men G6PD tiêu thụ các hợp chất có tính oxy hóa mạnh, các chất chuyển hóa có hoạt tính oxy hóa khử cao sẽ xâm nhập vào tuần hoàn máu [5]. Hiện tượng này tạo ra stress oxy hóa nghiêm trọng đè nặng lên các tế bào hồng cầu vốn đã suy yếu năng lực chống oxy hóa [5]. Hậu quả trực tiếp là hồng cầu bị phá hủy hàng loạt trong lòng mạch, gây ra đợt thiếu máu tan máu cấp [5].
Về mặt tế bào học, stress oxy hóa làm biến tính phân tử hemoglobin trong hồng cầu, tạo thành các thể vùi gọi là thể Heinz [5]. Kéo theo đó, khi các hồng cầu mang thể Heinz di chuyển qua hệ thống lọc của lách, chúng sẽ bị tổn thương cơ học và bị đại thực bào phá hủy [5]. Trong cơn tan máu cấp tính, lượng hemoglobin sụt giảm nghiêm trọng kích thích tủy xương tăng sinh tế bào hồng cầu lưới [5]. Xét nghiệm kháng globulin (Coombs test) ở những bệnh nhân này cho kết quả âm tính, trong khi nồng độ haptoglobin giảm sút và chỉ số LDH tăng cao đóng vai trò định hướng chẩn đoán [5].
Không chỉ gây tan máu, các chất oxy hóa mạnh còn có thể làm biến đổi sắt trong hemoglobin từ dạng Fe2+ sang Fe3+, hình thành methemoglobinemia [6], [5]. Tình trạng này khiến máu mất khả năng vận chuyển oxy hiệu quả đến các mô [6]. Tán huyết ồ ạt kèm methemoglobinemia có thể dẫn tới những biến chứng đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời [6], [5].
Bằng chứng khoa học về các tác nhân gây tan máu ở người thiếu G6PD
Dù chưa có nghiên cứu riêng lẻ về rau lộc mại trong chuỗi dữ liệu này, y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều báo cáo ca bệnh chi tiết chứng minh tình trạng tan máu cấp tính bùng phát dữ dội khi người thiếu G6PD tiếp xúc với chất oxy hóa hoặc rối loạn chuyển hóa.
Nghiên cứu công bố năm 2021 báo cáo về một bệnh nhi bị quá liều primaquine ngẫu nhiên kèm theo thiếu men G6PD chưa được chẩn đoán trước đó [6]. Bệnh nhân phát triển tình trạng ngộ độc nặng phối hợp giữa methemoglobinemia và thiếu máu tan máu trong vòng 2 ngày sau khi uống thuốc [6]. Đáng chú ý, thuốc điều trị bước một thường dùng cho methemoglobinemia nặng là xanh methylene (methylene blue) lại có thể gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng tan máu ở bệnh nhân thiếu G6PD [6]. Bệnh nhi sau đó phải điều trị bằng truyền máu và bổ sung vitamin C (axit ascorbic) mới dần cải thiện và xuất viện an toàn [6].
Một báo cáo năm 2023 ghi nhận nam thiếu niên 15 tuổi mới khởi phát đái tháo đường týp 1, không có tiền sử tan máu hay tiền sử gia đình, nhưng bị thiếu máu tan máu sau 5 ngày điều chỉnh đường huyết bằng insulin [7]. Bệnh nhân không bị nhiễm toan ceton và không hạ đường huyết; sự đưa đường huyết về mức bình thường sau một thời gian dài tăng cao được xem là nguyên nhân khởi phát tan máu trên nền thiếu men G6PD chưa phát hiện [7]. Tương tự, nghiên cứu công bố năm 2022 cũng mô tả ca bệnh thiếu máu tan máu cấp do thiếu G6PD khởi phát thứ phát sau đái tháo đường mới chẩn đoán [1]. Phân tích di truyền ở bệnh nhân này đã xác định biến thể gây bệnh sai nghĩa c.653C>T (p.Ser218Phe) trên gen G6PD [1]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2004 cũng ghi nhận một bé trai 8 tuổi người Sicily bị cơn tan máu cấp tính 4 ngày sau khi nhập viện điều trị đái tháo đường týp 1 mà không hề có nhiễm toan hay hạ đường huyết [8].
Nghiên cứu năm 2021 báo cáo một trường hợp hiếm gặp ở bệnh nhân nữ bị tổn thương gan do thiếu máu, từ đó phát hiện thiếu men G6PD [2]. Tình trạng thiếu máu nghiêm trọng dẫn đến viêm gan thiếu oxy mà không cần có tụt huyết áp, suy hô hấp hay sốc tuần hoàn [2]. Báo cáo năm 2015 tại Hàn Quốc ghi nhận một bé trai 20 tháng tuổi bị thiếu máu tan máu nặng với hoạt độ G6PD giảm sâu xuống còn 0,2 U/g Hb [3]. Giải trình tự gen trực tiếp cho thấy đột biến điểm mới phát sinh c.1187C>G (p.Pro396Arg) tại exon 10 của gen G6PD [3].
Năm 2023, một báo cáo lâm sàng khác ghi nhận bệnh nhân nữ dùng phenazopyridine điều trị nhiễm trùng tiểu bị ngất, sau đó phát triển đồng thời thiếu máu tan máu cấp, methemoglobinemia và suy thận cấp do thiếu men G6PD tiềm ẩn [5]. Nghiên cứu này thống kê hàng loạt chất oxy hóa có khả năng kích hoạt tan máu, bao gồm fava beans (đậu tằm), long não, menthol, băng phiến (naphthalene), thuốc nhuộm henna, cùng các loại thuốc như chlorpropamide, fluoroquinolones, dapsone, nitrofurantoin, sulfonylurea, rasburicase [5].
Nhận diện các dấu hiệu nguy kịch khi bị tan máu cấp
Khi một người mang gen thiếu G6PD vô tình ăn hoặc dùng phải các chất có tính oxy hóa mạnh, các biểu hiện lâm sàng có thể bùng phát rất nhanh [5].
Ở trẻ sơ sinh, thiếu men G6PD thường biểu hiện bằng vàng da bệnh lý kéo dài, kèm theo li bì, bứt rứt, vàng da niêm mạc, nôn trớ, bú kém và sốt [5]. Nếu không điều trị, tình trạng này có thể tiến triển thành bệnh não do tăng bilirubin (kernicterus) đe dọa tính mạng [5].
Ở trẻ lớn và người trưởng thành, cơn tan máu cấp thường biểu hiện với các dấu hiệu tương tự nhau [5]. Người bệnh sẽ cảm thấy mệt mỏi dữ dội, dễ cáu gắt, da xanh xao nhợt nhạt, củng mạc mắt và da chuyển sang màu vàng [5]. Một dấu hiệu đặc trưng thường khiến người bệnh hoảng hốt đi khám là nước tiểu sẫm màu rõ rệt (màu nước vối đậm, màu cà phê hoặc màu xá xị) do hemoglobin tự do đào thải qua đường tiết niệu [5]. Bên cạnh đó, bệnh nhân có thể gặp phải các cơn đau bụng, nhịp tim nhanh, khó thở, đau tức vùng hông lưng và diễn tiến đến suy thận cấp [5]. Trong trường hợp có methemoglobinemia phối hợp, người bệnh có thể xuất hiện tím tái (cyanosis), co giật, rối loạn nhịp tim hoặc tử vong [5].
Những hiểu lầm nguy hiểm về rau dại và bệnh thiếu men G6PD
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại lá cây, rau dại mọc tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và có thể dùng thoải mái để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều loại thảo mộc hoang dã chứa các hợp chất dị hóa tự nhiên có độc tính oxy hóa rất mạnh. Đối với người bình thường, hệ thống chống oxy hóa của hồng cầu có thể trung hòa được các hợp chất này. Nhưng đối với người thiếu men G6PD, việc hấp thụ các chất oxy hóa là yếu tố trực tiếp châm ngòi cho quá trình tự phá hủy hồng cầu ồ ạt [5].
Một hiểu lầm phổ biến khác là phụ nữ không bao giờ mắc bệnh thiếu men G6PD vì đây là bệnh di truyền liên kết nhiễm sắc thể X. Thực tế nghiên cứu đã chứng minh phụ nữ vẫn có thể biểu hiện triệu chứng tan máu cấp nếu mang đột biến đồng hợp tử hoặc do hiện tượng bất hoạt nhiễm sắc thể X ở phụ nữ dị hợp tử [4], [2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng nếu lúc nhỏ ăn uống bình thường thì lớn lên sẽ không bao giờ mắc bệnh. Điều này không chính xác, bởi người mang gen lặn hoặc thiếu hụt men ở mức độ nhẹ, trung bình có thể hoàn toàn khỏe mạnh suốt nhiều năm mà không có bất kỳ triệu chứng nào [7], [5]. Cơn tan máu cấp tính chỉ bộc phát lần đầu tiên khi họ gặp phải một tác nhân oxy hóa đủ mạnh từ thực phẩm, thuốc men hoặc nhiễm trùng cấp tính [6], [7], [2], [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán xác định thiếu hụt men G6PD cần tuyệt đối cẩn trọng với chế độ ăn uống và các loại hóa dược nạp vào cơ thể [5]. Các tác nhân như đậu fava, long não, băng phiến, menthol và nhiều loại thuốc kháng khuẩn, hạ sốt, điều trị sốt rét cần phải tránh hoặc dùng dưới sự giám sát y khoa chặt chẽ [6], [5].
Trẻ nhỏ từ 1 đến 5 tuổi là nhóm tuổi ghi nhận tỷ lệ tan máu cấp do thực phẩm (favism) cao nhất [5]. Trẻ em cũng là nhóm đối tượng chiếm đa số các ca ngộ độc thuốc gây tan máu ngẫu nhiên [6].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường mới chẩn đoán cần được theo dõi sát sao, bởi sự thay đổi nồng độ đường huyết và điều chỉnh insulin có thể đóng vai trò như một yếu tố kích thích đợt tan máu ở người thiếu G6PD [7], [1], [8].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và bệnh nhân ung thư cần hết sức thận trọng [4]. Trong điều trị ung thư, một số thuốc như rasburicase chống chỉ định tuyệt đối ở người thiếu G6PD do gây tan máu nghiêm trọng, trong khi các phác đồ hóa trị khác đòi hỏi phải đánh giá chặt chẽ tình trạng enzyme trước khi bắt đầu [4].
Dù chưa có nghiên cứu riêng trên rau lộc mại trong các trích dẫn khoa học này, những người thiếu men G6PD tuyệt đối không nên tự ý sử dụng bất kỳ loại cây cỏ hoang dại, thảo dược truyền miệng hay món rau rừng lạ nào chưa được kiểm chứng độc tính.
Cách xử trí và khuyến cáo thực tế
Bất kỳ ai sau khi sử dụng một loại rau dại, thảo mộc lạ hoặc các loại thuốc nghi ngờ mà xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, da xanh tái, vàng mắt hoặc nước tiểu chuyển màu đỏ sẫm/nâu đen cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất [5]. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị tại nhà hay tiếp tục uống các loại nước sắc thảo dược khác.
Khi nhập viện, cần thông báo chi tiết cho nhân viên y tế về các loại thức ăn, lá cây hoặc thuốc đã tiếp xúc trong vài ngày trước đó. Việc này giúp các bác sĩ nhanh chóng định hướng nguyên nhân, thực hiện xét nghiệm công thức máu, haptoglobin, LDH, bilirubin và đo hoạt độ men G6PD để đưa ra phác đồ giải độc, truyền bù máu kịp thời [6], [2], [5].
Để phòng ngừa biến chứng nguy hiểm, việc xét nghiệm sàng lọc sơ sinh hoặc chủ động làm xét nghiệm đo hoạt độ men G6PD là giải pháp hữu hiệu giúp phát hiện sớm tình trạng khiếm khuyết enzyme [3], [5]. Khi đã biết mình bị thiếu men G6PD, người bệnh cần mang theo danh sách các loại thực phẩm, hóa chất và thuốc chống chỉ định để chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân [5].
