Trào lưu ăn số 7 và nguy cơ thiếu hụt năng lượng

Chế độ ăn số 7, hình thức ăn kiêng khắt khe nhất trong phương pháp thực dưỡng gồm 100% gạo lứt muối mè, thường được nhiều người áp dụng với mong muốn thanh lọc cơ thể hoặc chữa bệnh. Nhiều người duy trì thực đơn này liên tục từ 10 ngày đến nhiều tuần mà không bổ sung thêm bất kỳ nhóm thực phẩm nào khác.

Tuy nhiên, việc chỉ tiêu thụ gạo lứt với lượng hạn chế trong thời gian dài đưa cơ thể vào trạng thái thiếu hụt calo nghiêm trọng. Khi tổng năng lượng nạp vào quá thấp, cơ thể không đủ nguyên liệu để duy trì các hoạt động chuyển hóa cơ bản, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết và kiệt sức nghiêm trọng [1].

Gan cạn kiệt glycogen: Cơ chế gây hạ đường huyết

Ở trạng thái sinh lý bình thường, gan dự trữ glucose dưới dạng glycogen để phóng thích vào máu khi cơ thể xa bữa ăn [1]. Khi vận động hoặc nhịn đói ngắn hạn, sự phân giải glycogen tại gan và quá trình tân tạo đường (gluconeogenesis) sẽ phối hợp để duy trì đường huyết ổn định [1].

Khi tổng năng lượng bị cắt giảm quá mức, khả năng sản xuất glucose của gan suy giảm rõ rệt [1]. Mặc dù cơ thể chuyển sang sử dụng axit béo tự do và thể ceton làm nguồn cung cấp năng lượng thay thế, việc thiếu hụt calo cực đoan kéo dài vẫn khiến cơ chế tân tạo đường không thể bù đắp nổi, trực tiếp dẫn đến hạ đường huyết [1].

Đáng chú ý, người bị hạ đường huyết do thiếu năng lượng trầm trọng thường không xuất hiện các triệu chứng cảnh báo điển hình như run rẩy hay vã mồ hôi [1]. Tình trạng tụt đường huyết này có thể kéo dài dai dẳng ngay cả khi đã được bù carbohydrate [1]. Đồng thời, sự kiệt sức xuất hiện không hoàn toàn do hạ đường huyết đơn thuần, mà phản ánh sự suy sụp tổng thể của nguồn năng lượng dự trữ [1].

Vai trò sống còn của hormone Ghrelin khi thiếu năng lượng

Nhiều người lầm tưởng rằng cơ thể chỉ cần phân giải mỡ là có thể sống sót an toàn qua những đợt cắt giảm ăn uống khắc nghiệt. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy việc duy trì đường huyết khi thiếu đói phụ thuộc vào các chuỗi điều hòa nội tiết vô cùng phức tạp [2], [3].

Nghiên cứu năm 2016 trên mô hình chuột bị giới hạn calo nghiêm trọng cho thấy ghrelin - một peptide dạ dày tiết ra khi đói - đóng vai trò bảo vệ sự sống bằng cách duy trì mức đường huyết [2]. Khi các thụ thể beta1-adrenergic trên tế bào tiết ghrelin bị ức chế hoặc khi dùng thuốc chẹn beta, lượng ghrelin tiết ra bị suy giảm mạnh, dẫn đến tình trạng hạ đường huyết nặng và tỷ lệ tử vong cao [2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2018 làm rõ thêm rằng ghrelin kích thích tiết hormone tăng trưởng (GH) và glucagon, đồng thời ức chế tiết insulin [3]. Ở phác đồ cắt giảm 60% năng lượng, đợt tăng vọt GH sau ngày thứ 6 đóng vai trò cốt lõi kích hoạt cơ chế tự thực bào (autophagy) và tân tạo đường tại gan; thiếu hụt cơ chế này khiến đường huyết tụt sâu [3]. Ghrelin cũng tác động lên các nơ-ron tại vùng hạ đồi để điều hòa tăng enzyme tân tạo đường tại gan [3].

Nguy cơ kiệt quệ chuyển hóa gia tăng theo tuổi tác

Hạn chế ăn uống quá mức không mang lại tác động đồng đều trên mọi lứa tuổi mà đặc biệt nguy hiểm ở những đối tượng có chức năng chuyển hóa suy giảm [4].

Nghiên cứu năm 2021 công bố các thử nghiệm so sánh giữa chuột già và chuột trẻ chịu sự hạn chế thức ăn nghiêm trọng [4]. Trong khi chuột trẻ có khả năng phục hồi dần đường huyết và thân nhiệt từ sau ngày thứ 5 đến ngày thứ 10, chuột già lại rơi vào tình trạng hạ đường huyết dai dẳng, hạ thân nhiệt và suy giảm hoạt động vận động [4].

Nguyên nhân được xác định là do sự suy giảm cơ chế tự thực bào (autophagy) tại gan ở cá thể già, liên quan đến sự gia tăng tương tác giữa protein Beclin1 và chất ức chế Bcl-2 [4]. Sự tắc nghẽn này làm gan chuột già suy giảm năng lực sử dụng các axit amin để tân tạo glucose [4]. Kết quả này chỉ ra rằng người lớn tuổi khi thiếu dinh dưỡng hoặc ăn kiêng khắc nghiệt rất dễ rơi vào tình trạng suy kiệt không thể đảo ngược do khả năng thích ứng chuyển hóa của gan đã thoái hóa [4].

Tác động tiêu cực lên hệ tim mạch khi nhịn ăn kéo dài

Bên cạnh sự suy sụp của trục gan - đường huyết, việc sụt giảm năng lượng đột ngột và kéo dài còn tác động trực tiếp lên chức năng tim mạch [5]. Cơ thể buộc phải hạ thấp mức chuyển hóa để sinh tồn, dẫn đến những biến đổi bất lợi cho các cơ quan sinh tồn [5].

Nghiên cứu năm 2020 trên chuột nhịn ăn hoàn toàn (chỉ uống nước) phát hiện tình trạng giới hạn năng lượng nghiêm trọng gây suy giảm nồng độ hormone tuyến giáp nhằm tiết kiệm năng lượng [5]. Sự suy giảm này đi kèm với hiện tượng sụt giảm khối lượng tim, suy giảm chỉ số co bóp và thư giãn của tâm thất trái [5].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng thời gian dẫn truyền nhĩ - thất, giảm nhịp tim và làm khởi phát các rối loạn nhịp nhanh nhĩ khi kích thích thực nghiệm [5]. Những tổn thương huyết động và rối loạn điện sinh lý này liên quan trực tiếp đến sự thay đổi của các RNA không mã hóa dài như MALAT1 và GAS5 [5]. Điều này minh chứng rằng việc nhịn đói hoặc cắt giảm calo cực đoan gây ra những áp lực bệnh lý nặng nề lên hệ tim mạch chứ không đơn thuần là "thanh lọc" như nhiều người kỳ vọng.

Những hiểu lầm thường gặp về việc nhịn ăn gạo lứt

Nhiều người tin rằng gạo lứt là thực phẩm toàn phần nên có thể cung cấp đầy đủ mọi dưỡng chất cần thiết vô thời hạn. Mặc dù gạo lứt giàu chất xơ và vi chất hơn gạo trắng, việc duy trì một chế độ ăn đơn điệu 100% tinh bột với tổng lượng calo thấp không thể đáp ứng đủ nhu cầu đạm, chất béo thiết yếu và tổng năng lượng của cơ thể [1].

Một ngộ nhận tai hại khác là coi cảm giác mệt lả, chóng mặt, mất sức sau nhiều ngày ăn số 7 là biểu hiện của quá trình "thải độc". Trên thực tế dưới góc độ sinh hóa, đó chính là biểu hiện của việc cạn kiệt nguồn glycogen dự trữ tại gan, suy giảm hormone chuyển hóa và cơ thể đang phải tự tiêu hao các mô cơ để duy trì sự sống [1], [5]. Bỏ qua các dấu hiệu này có thể dẫn tới hôn mê do hạ đường huyết thầm lặng [1].

Ai tuyệt đối phải thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng chuyển hóa, việc hạn chế năng lượng nghiêm trọng gây rủi ro đặc biệt lớn cho các nhóm đối tượng sau:

  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Nhu cầu trao đổi chất gia tăng khiến nhóm này cực kỳ dễ bị hạ đường huyết khi nguồn calo nạp vào không đủ [1].
  • Người cao tuổi: Khả năng tân tạo đường từ axit amin và cơ chế tự thực bào tại gan bị suy giảm tự nhiên theo tuổi tác, khiến việc thiếu đói dễ dẫn đến hạ thân nhiệt và suy kiệt nguy hiểm [4].
  • Người đang sử dụng thuốc tim mạch: Đặc biệt là thuốc chẹn thụ thể beta, do thuốc có thể ức chế sự tiết ghrelin bảo vệ cơ thể, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết trầm trọng và đe dọa tính mạng [2].
  • Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc suy giảm chức năng tim: Nguy cơ xuất hiện rối loạn nhịp và suy giảm chức năng co bóp cơ tim khi thiếu calo nặng [5].

Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng thực tế

Gạo lứt là một nguồn tinh bột phức hợp tốt, nhưng cần được đặt trong một chế độ ăn cân bằng thay vì áp dụng đơn độc theo phương pháp số 7 kéo dài.

Để tận dụng giá trị của gạo lứt mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên phối hợp gạo lứt cùng các nguồn đạm nạc (thịt, cá, trứng, đậu đỗ), chất béo lành mạnh và đa dạng các loại rau củ. Cách ăn này cung cấp đủ cơ chất cho gan duy trì dự trữ glycogen, ngăn ngừa sụt giảm đường huyết và bảo tồn khối cơ.

Nếu muốn áp dụng các phương pháp nhịn ăn gián đoạn hoặc điều chỉnh khẩu phần để kiểm soát cân nặng, chỉ nên thực hiện trong thời gian ngắn và đảm bảo tổng năng lượng nạp vào không xuống dưới mức chuyển hóa cơ bản. Khi xuất hiện các dấu hiệu kiệt sức kéo dài, cần ngừng ngay chế độ ăn hạn chế và tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng.

Ăn số 7 liên tục quá 10 ngày đặt cơ thể vào tình trạng thiếu hụt calo cực đoan, làm kiệt quệ nguồn glycogen gan và suy yếu nghiêm trọng khả năng tự điều hòa đường huyết [1]. Thay vì mù quáng theo đuổi các phương pháp kiêng khem khắc nghiệt tiềm ẩn nhiều rủi ro cho tim mạch và chuyển hóa, một chế độ ăn uống cân bằng, khoa học mới là chìa khóa duy trì sức khỏe bền vững.