Nhiều người sau khi thưởng thức nửa quả hoặc một quả thanh long ruột đỏ đã vô cùng hoang mang khi thấy nước tiểu chuyển sang màu hồng nhạt, đỏ tươi hoặc đỏ sẫm vào lần đi vệ sinh kế tiếp. Phản xạ đầu tiên của hầu hết chúng ta là lo lắng liệu bản thân có đang gặp phải tình trạng xuất huyết đường tiết niệu, tổn thương thận hay mắc một căn bệnh nguy hiểm nào đó. Đây là một trải nghiệm khá phổ biến trong đời sống thường ngày nhưng lại gây ra không ít sự sợ hãi không đáng có cho người dân.
Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng từ y học là hiện tượng này hoàn toàn lành tính, vô hại và không hề gây độc cho cơ thể. Tình trạng nước tiểu đổi màu sau khi ăn thanh long đỏ thực chất chỉ là một phản ứng đào thải tự nhiên các sắc tố thực vật dư thừa mà hệ tiêu hóa không phân hủy hết. Bạn không cần phải quá hoảng hốt nếu cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh và không xuất hiện các triệu chứng đau buốt bất thường đi kèm.
Cơ chế sinh học đằng sau hiện tượng nước tiểu đổi màu
Thanh long ruột đỏ là loại trái cây nhiệt đới chứa hàm lượng rất phong phú các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao [1]. Màu đỏ tím đặc trưng và bắt mắt của thịt quả cũng như vỏ quả thanh long được tạo nên bởi nhóm sắc tố tự nhiên có tên gọi là betalain, trong đó sắc tố đỏ chủ đạo là betacyanin [1]. Đây là những chất màu hòa tan trong nước, có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ nhưng cấu trúc phân tử lại có những đặc tính sinh hóa rất riêng biệt khi đi vào cơ thể người [1].
Khi chúng ta ăn thanh long đỏ, các sắc tố betalain đi qua dạ dày và hệ thống đường ruột [2]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng sắc tố này không hề bị phân hủy bởi các enzym của tuyến tụy hay niêm mạc ruột [2]. Thay vào đó, betalain chủ yếu bị khử màu bởi axit clohydric trong dịch vị dạ dày, các ion sắt và hệ vi khuẩn đường ruột [2].
Ở một số người, quá trình phân hủy sắc tố này ở dạ dày và ruột diễn ra không hoàn toàn, dẫn đến việc sắc tố betalain được hấp thu qua niêm mạc đại tràng đi vào máu [2, 3]. Sau khi hòa vào vòng tuần hoàn chung của cơ thể, các phân tử sắc tố này không bị chuyển hóa thành chất độc mà được thận lọc trực tiếp ra khỏi huyết tương và bài tiết nguyên vẹn qua nước tiểu, khiến nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng [2, 3]. Hiện tượng tương tự cũng xảy ra rất phổ biến khi ăn củ dền đỏ, vốn cũng chứa nhóm sắc tố betalain này [2, 3].
Phân biệt tiểu máu giả và tiểu máu thực sự
Trong thực hành lâm sàng, hiện tượng nước tiểu có màu đỏ do thức ăn hoặc hóa chất được xếp vào nhóm "tiểu máu giả" (pseudohematuria) [1, 4]. Đây là tình trạng nước tiểu bị nhuộm màu bởi các sắc tố ngoại lai không mang tính bệnh lý, hoàn toàn khác biệt với tiểu máu thực sự (hematuria) [3]. Việc nước tiểu đổi màu là một lý do rất phổ biến khiến người bệnh phải đi khám bác sĩ nội khoa hoặc được chuyển tuyến đến chuyên khoa tiết niệu [3].
Thuật ngữ tiểu máu thực tế thường bị dùng sai để mô tả bất kỳ tình trạng nước tiểu sẫm màu nào [3]. Các nguyên nhân gây đổi màu nước tiểu thường được phân loại khái quát thành: tiểu máu (hematuria), tiểu hemoglobin (hemoglobinuria), tiểu myoglobin (myoglobinuria) và tiểu máu giả (pseudohematuria) [3]. Việc phân biệt giữa các tình trạng này đòi hỏi các xét nghiệm phân tích nước tiểu chuẩn xác [3].
Dấu hiệu nhận biết điển hình của tiểu máu giả trên que thử nước tiểu (dipstick) là kết quả thử máu âm tính (rất hiếm khi xuất hiện 1+), đồng thời khi soi cặn lắng nước tiểu dưới kính hiển vi sẽ hoàn toàn không tìm thấy tế bào hồng cầu [3]. Ngược lại, nếu là tiểu máu thực sự, que thử sẽ cho kết quả dương tính với máu và soi kính hiển vi sẽ thấy một số lượng tế bào hồng cầu tương ứng [3]. Ngoài ra, khi tiến hành ly tâm mẫu nước tiểu trong phòng xét nghiệm, nếu là tiểu máu thực sự thì phần cặn lắng dưới đáy ống nghiệm sẽ có màu đỏ; còn trong trường hợp tiểu máu giả do sắc tố thực phẩm, phần dịch nổi bên trên ống nghiệm mới là phần có màu đỏ [3].
Bằng chứng khoa học về việc đào thải sắc tố thực vật
Các nghiên cứu khoa học từ nhiều năm trước đã dày công tìm hiểu về cách cơ thể con người xử lý nhóm sắc tố betalain. Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã tiến hành khảo sát hệ thống khử màu sắc tố trong đường ruột của những người có hiện tượng bài xuất sắc tố củ dền (beeturia) và những người không bị hiện tượng này [2]. Kết quả nghiên cứu xác nhận rằng sắc tố củ dền (betalaine) được bài tiết qua cả nước tiểu và phân, xuất hiện ở khoảng 14% dân số [2, 3].
Nghiên cứu năm 1995 cũng phát hiện rằng betalaine hoạt động như một chất chỉ thị oxy hóa khử và màu sắc của nó được bảo vệ bởi các chất khử [2]. Khi thử nghiệm trên động vật, việc cho uống betalaine không làm xuất hiện sắc tố trong nước tiểu, nhưng khi tiêm betalaine vào phúc mạc thì lại gây ra hiện tượng này [2]. Đặc biệt, ở những người bình thường không bị đỏ nước tiểu, khi cho họ uống kết hợp betalaine cùng với 1 g axit oxalic thì nước tiểu lại chuyển sang màu đỏ [2]. Tuy nhiên, hỗn hợp này khi đi qua lỗ mở hồi tràng lại không gây ra hiện tượng đỏ nước tiểu [2]. Điều này chứng minh rằng việc đào thải sắc tố đỏ qua nước tiểu bắt nguồn từ sự hấp thu betalaine tại đại tràng, và axit oxalic có tác dụng bảo vệ màu đỏ của sắc tố này kéo dài đến tận đại tràng [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan y khoa năm 2013 cũng nhấn mạnh rằng việc kết hợp ăn các thực phẩm giàu oxalate sẽ làm tăng hiện tượng bài tiết sắc tố đỏ vào nước tiểu [4]. Lý do là vì oxalate ngăn chặn quá trình khử màu của sắc tố bởi axit dạ dày [4]. Một xét nghiệm que thử âm tính với hemoglobin ở một người có nước tiểu màu đỏ nhìn chung là chỉ dấu gợi ý rõ ràng về sắc tố thực phẩm, bệnh rối loạn chuyển hóa porphyrin hoặc do một số loại thuốc [4].
Các yếu tố và loại thuốc khác có thể làm đổi màu nước tiểu
Không chỉ có thanh long đỏ hay củ dền, nhiều yếu tố khác trong đời sống cũng có thể khiến bạn giật mình khi nhìn vào bồn cầu. Nghiên cứu y khoa đã ghi nhận thức ăn chứa chất tạo màu thực phẩm hoặc các loại thực phẩm giàu oxalate như hàu khi ăn cùng sắc tố thực vật có thể làm tăng khả năng nước tiểu đổi màu [4].
Một số loại thuốc điều trị cũng gây ra hiện tượng đổi màu nước tiểu rất đặc trưng [2, 5]. Chẳng hạn, phenolphthalein khi bị vi khuẩn đại tràng tác động sẽ giải phóng thuốc dạng hoạt động, làm nước tiểu và phân có màu đỏ [4]. Thuốc hydroxocobalamin từng được ghi nhận trong một ca ngộ độc xyanua là gây ra tình trạng đỏ da và đỏ nước tiểu thoáng qua [4]. Ngoài ra, một báo cáo lâm sàng năm 2016 đã mô tả trường hợp hai bệnh nhân vị thành niên dùng thuốc mesalamine có nước tiểu chuyển sang màu nâu đỏ sau khi nước tiểu tiếp xúc với chất tẩy rửa bồn cầu chứa natri hypochlorite [5]. Thuốc methyldopa hoặc levodopa cũng được chứng minh là khiến nước tiểu chuyển sang màu đen khi tiếp xúc với chất tẩy và ánh sáng ở môi trường nước tiểu có độ pH từ 7 trở lên do sự trùng hợp tạo thành sắc tố melanin [5].
Mặt khác, các bệnh lý nhiễm trùng cũng có thể làm nước tiểu đổi màu [4]. Chẳng hạn, các bệnh lý ở đường tiết niệu dưới thường gây ra nước tiểu màu đỏ hoặc hồng [4]. Tình trạng nhiễm khuẩn liên quan đến vi khuẩn Citrobacter sedlakii và Serratia marcescens cũng đã được y văn ghi nhận là những nguyên nhân có thể khiến nước tiểu chuyển sang sắc đỏ [4]. Do đó, việc rà soát lại các thực phẩm vừa ăn và các loại thuốc đang dùng là bước đầu tiên rất quan trọng để xác định nguyên nhân.
Lợi ích sức khỏe của thanh long đỏ và các giới hạn cần biết
Mặc dù có thể gây ra hiện tượng nước tiểu màu đỏ khiến nhiều người e ngại, thanh long ruột đỏ thực chất là một nguồn cung cấp dinh dưỡng vô cùng dồi dào. Một nghiên cứu công bố năm 2024 về thành phần hóa học và khả năng chống oxy hóa của thanh long (Hylocereus ocamponis) đã chỉ ra rằng loại quả này chứa rất nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Nghiên cứu đã đánh giá bột thu được từ vỏ và thịt quả thanh long bằng 4 phương pháp đo hoạt tính chống oxy hóa khác nhau [1].
Kết quả phân tích năm 2024 cho thấy bột thịt quả thanh long chứa 6,06 g protein trên 100 g, 3,63 g tro trên 100 g và 8,22 g chất xơ trên 100 g [1]. Bột vỏ quả thậm chí còn có hàm lượng dinh dưỡng ấn tượng hơn với 6,72 g protein trên 100 g, 11,63 g tro trên 100 g và 56,56 g chất xơ trên 100 g [1]. Nghiên cứu cũng xác định vỏ quả thanh long chứa hàm lượng khoáng chất, betalain và hợp chất polyphenol cao hơn phần thịt, với lượng kali đạt 4,43 g/100 g, catechin đạt 25,85 mg/g, quercetin-3-rhamnoside đạt 11,66 mg/g và myricetrin đạt 12,10 mg/g [1].
Các hợp chất tự nhiên này mang lại khả năng chống oxy hóa đáng chú ý cho cơ thể [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu về hoạt tính chống oxy hóa trong nghiên cứu này chủ yếu được đánh giá trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro) [1]. Do đó, người tiêu dùng nên xem thanh long như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng hàng ngày thay vì coi đây là một phương thuốc điều trị bệnh lý.
Ai nên thận trọng khi gặp hiện tượng nước tiểu đổi màu?
Dù hiện tượng tiểu máu giả do ăn thanh long là vô hại, người dân tuyệt đối không nên chủ quan nếu tình trạng nước tiểu màu đỏ kéo dài hoặc đi kèm các dấu hiệu cảnh báo sức khỏe khác. Ở những người khỏe mạnh, tỷ lệ có trên 3 tế bào hồng cầu trong một vi trường độ phóng đại cao ở xét nghiệm nước tiểu là dưới 3% [6]. Ngay cả tình trạng tiểu máu vi thể tối thiểu cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý nghiêm trọng cần được thăm khám kỹ lưỡng [6].
Các nguyên nhân phổ biến của tiểu máu thực sự bao gồm nhiễm trùng đường tiết niệu, viêm niệu đạo và viêm tam giác bàng quang (chiếm 25%); sỏi đường tiết niệu (chiếm 20%); và các khối u (chiếm 15%) [6]. Ngoài ra, tiểu máu xuất phát từ thận có thể do tổn thương cầu thận như viêm cầu thận, hoặc không do cầu thận như bệnh thận đa nang và ung thư [6]. Ở những bệnh nhân đang điều trị nội trú, một nguyên nhân phổ biến gây xuất hiện máu trong nước tiểu là chấn thương liên quan đến việc đặt ống thông tiểu Foley [3].
Do đó, những người cần đặc biệt thận trọng bao gồm:
- Người đi tiểu màu đỏ kèm theo cảm giác đau rát, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc đau vùng thắt lưng.
- Người lớn tuổi hoặc người có tiền sử hút thuốc lá, có bệnh lý nền về thận hoặc sỏi tiết niệu.
- Người đang sử dụng thuốc chống đông máu, bởi vì dù thuốc chống đông có thể gây tiểu máu nhưng bệnh nhân vẫn cần được kiểm tra để loại trừ các khiếm khuyết giải phẫu bên dưới [6].
- Bệnh nhân chuẩn bị làm xét nghiệm nước tiểu định kỳ hoặc kiểm tra sức khỏe tổng quát, vì sắc tố màu có thể gây khó khăn cho việc quan sát trực quan ban đầu.
Cách theo dõi tại nhà và hướng xử trí đúng đắn
Khi phát hiện nước tiểu có màu hồng hoặc đỏ sau khi ăn thanh long đỏ, việc đầu tiên bạn cần làm là giữ bình tĩnh và nhớ lại thực đơn ăn uống trong vòng 24 đến 48 giờ qua. Nếu bạn vừa ăn một lượng đáng kể thanh long ruột đỏ và cơ thể hoàn toàn không có triệu chứng khó chịu nào khác, khả năng rất cao đây chỉ là hiện tượng bài xuất betacyanin vô hại [2, 6].
Để hỗ trợ cơ thể đào thải lượng sắc tố dư thừa này một cách nhanh chóng, bạn nên duy trì việc uống đủ nước lọc rải đều trong ngày. Khi lượng nước nạp vào cơ thể đầy đủ, hệ thống tuần hoàn và thận sẽ lọc thải sắc tố hiệu quả hơn, và nước tiểu thường sẽ dần nhạt màu rồi trở lại trạng thái trong suốt hoặc vàng rơm bình thường sau khoảng 24 đến 48 giờ. Bạn cũng không cần phải kiêng cữ thanh long đỏ trong tương lai nếu không có chỉ định đặc biệt từ bác sĩ, bởi đây là nguồn trái cây giàu chất xơ, kali và chất chống oxy hóa tự nhiên tốt cho sức khỏe [1].
Tuy nhiên, nếu sau 48 giờ ngừng ăn thanh long mà màu nước tiểu vẫn không trở lại bình thường, hoặc trong nước tiểu xuất hiện các cục máu đông, nước tiểu có bọt, đục, hay bạn cảm thấy sốt và mệt mỏi, hãy đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được xét nghiệm nước tiểu và kiểm tra toàn diện [1, 4]. Không nên tự ý dùng các loại thuốc cầm máu hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định y khoa chính xác.
Nhìn chung, hiện tượng nước tiểu đổi màu sau khi ăn thanh long ruột đỏ là một phản ứng đào thải sinh học hoàn toàn bình thường, lành tính và không gây bất kỳ tổn hại nào cho chức năng thận cũng như sức khỏe tổng thể [1, 2, 3]. Việc hiểu rõ cơ chế này sẽ giúp bạn giải tỏa được tâm lý hoang mang, an tâm tận hưởng giá trị dinh dưỡng từ loại quả bổ dưỡng này, đồng thời vẫn duy trì được sự cảnh giác cần thiết trước các dấu hiệu bất thường thực sự của hệ tiết niệu.
