Thói quen hái các loại cây cảnh quanh nhà để nấu nước uống giải nhiệt, thanh lọc cơ thể khá phổ biến tại nhiều gia đình Việt Nam. Trong số đó, cây thài lài tím thường được truyền tai nhau như một loại thảo mộc lành tính và dễ trồng. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn việc uống nước lá thài lài tím dài ngày có gây hại cho gan và thận hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là chưa có bằng chứng trực tiếp đánh giá độ an toàn hay độc tính của nước sắc lá thài lài tím lên chức năng gan, thận ở người hoặc động vật. Thay vào đó, các nghiên cứu quốc tế chủ yếu sử dụng cây thài lài tím như một công cụ sinh học để phát hiện chất độc trong môi trường, đồng thời cảnh báo rằng việc phơi nhiễm hóa chất kéo dài có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng. Do thiếu dữ liệu an toàn khi uống trực tiếp và nguy cơ cây hấp thụ chất độc từ môi trường trồng, người dân không nên tự ý uống nước lá thài lài tím thường xuyên để tránh rủi ro cho nội tạng.
Cơ chế tác động của độc chất lên nội tạng và đặc tính của cây thài lài tím
Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc máu, chuyển hóa và đào thải các chất dư thừa hoặc độc hại ra khỏi cơ thể. Khi một người đưa các hợp chất lạ vào người qua đường uống trong nhiều tuần liên tục (gọi là phơi nhiễm bán trường diễn), thận phải làm việc liên tục để lọc các chất chuyển hóa này. Nếu gặp phải chất có độc tính, các tế bào ống thận có thể bị viêm, thoái hóa, thậm chí hoại tử và xơ hóa, làm suy giảm khả năng lọc máu và khiến chất thải tích tụ lại trong máu [1].
Đối với cây thài lài tím (tên khoa học trong các tài liệu nghiên cứu là Tradescantia pallida hoặc Tradescantia pallida var. purpurea), y văn hiện tại không ghi nhận cơ chế bảo vệ gan thận khi uống. Ngược lại, loài cây này nổi tiếng trong giới khoa học nhờ khả năng nhạy cảm đặc biệt với các tác nhân gây đột biến gen từ môi trường [2][3]. Cây có thể hấp thụ các hóa chất qua đường mao dẫn hoặc qua tiếp xúc không khí, sau đó biểu hiện sự tổn thương ngay trên các tế bào hạt phấn hoặc lông nhị hoa [2][3]. Chính vì đặc tính dễ hấp thụ và phản ứng với hóa chất từ đất, nước và không khí xung quanh, cây thài lài tím trồng ở ven đường hoặc vùng nông nghiệp rất dễ tích tụ chất độc hại.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính nội tạng và cây thài lài tím?
Để hiểu rõ rủi ro đối với thận khi tiếp xúc chất độc kéo dài cũng như vai trò thực sự của cây thài lài tím trong khoa học, cần nhìn vào từng công trình nghiên cứu cụ thể.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 trên chuột đực chủng Balb/c đã đánh giá độc tính bán trường diễn lên thận của hợp chất S-(1,2-dichlorovinyl)-L-cysteine (viết tắt là DCVC, một chất chuyển hóa có hoạt tính của dung môi công nghiệp trichloroethylene) [1]. Trong nghiên cứu chính kéo dài 13 tuần, chuột được cho dùng DCVC qua đường uống và tiêm phúc mạc mỗi tuần một lần ở các mức liều 1, 10 và 30 mg/kg; song song có một nghiên cứu chuyên sâu kéo dài 8 tuần ở mức liều 30 mg/kg [1]. Kết quả khi kết thúc thử nghiệm cho thấy những con chuột nhận liều 10 và 30 mg/kg ở cả hai đường dùng bị giảm đáng kể trọng lượng thận và tăng cao nồng độ nitơ urê trong máu (chỉ số BUN phản ánh sự suy giảm chức năng lọc của thận) so với nhóm đối chứng [1]. Kiểm tra bệnh học ở mức liều 30 mg/kg phát hiện tình trạng thoái hóa ống thận, đặc trưng bởi hoại tử ống thận, xơ hóa mô kẽ và suy thoái vùng vỏ thận [1]. Ngoài ra, ở nhóm dùng liều 30 mg/kg trong 8 tuần, sự thoái hóa còn đi kèm với việc gia tăng biểu hiện của các chỉ dấu gây viêm trong thận gồm yếu tố hoại tử khối u alpha, interleukin-6 và cyclooxygenase-2 mRNAs [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên chuột với hóa chất DCVC chứ không thử nghiệm dịch chiết cây thài lài tím, nhưng nó cung cấp bằng chứng rõ ràng về việc một chất có độc tính khi đi vào cơ thể qua đường uống nhiều tuần sẽ tàn phá cấu trúc ống thận theo mức độ tăng dần của liều lượng [1].
Nghiên cứu thứ hai công bố năm 2010 đã khảo sát trực tiếp cây thài lài tím (Tradescantia pallida var. purpurea) cùng với rễ cây hành tây (Allium cepa L.) để đánh giá độc tính di truyền và khả năng gây đột biến của N-nitrosodiethylamine (NDEA - một hợp chất nghi ngờ liên quan đến khối u ở người) [4]. Các nhà khoa học sử dụng thử nghiệm đột biến lông nhị hoa trên cây thài lài tím và xử lý rễ hành tây với các nồng độ NDEA là 0,1; 0,5; 5 và 25 mM trong 3 giờ mỗi ngày, kéo dài 3 ngày liên tiếp, có đối chứng âm bằng nước cất và đối chứng dương bằng maleic hydrazide (30 mg/mL) [4]. Kết quả cho thấy NDEA ở nồng độ 0,5 và 5 mM gây tác dụng ức chế phân bào, làm giảm đáng kể chỉ số nguyên phân và gây dính nhiễm sắc thể trên rễ hành tây [4]. Tuy nhiên, cây thài lài tím lại không phản ứng với chất gây đột biến này theo mô hình phụ thuộc liều lượng [4]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ thực hiện các phép thử tế bào thực vật trong phòng thí nghiệm, không đánh giá tác động khi dùng cây làm nước uống [4].
Nghiên cứu thứ ba công bố năm 2017 tại Chile tiếp tục sử dụng cây thài lài tím (Tradescantia pallida var. purpurea và dòng vô tính KU-20) làm sinh vật chỉ thị để kiểm tra độc tính di truyền của bốn loại thuốc trừ sâu phổ biến gồm iprodione, carbaryl, dimethoate và 4,4'-DDE (chất phân hủy từ thuốc trừ sâu DDT đã ngừng sử dụng từ những năm 1980) [3]. Cây được cho hấp thụ từng loại hóa chất qua đường mao dẫn với dải nồng độ rộng từ mức dư lượng tối đa (mức vết) đến liều phun ngoài đồng ruộng; riêng 4,4'-DDE được thử ở mức 0,01 mg/L đến 1 mg/L [3]. Kết quả thử nghiệm vi nhân (Trad-MCN) trên tế bào mẹ hạt phấn của Tradescantia pallida var. purpurea cho thấy sự gia tăng đáng kể tần suất vi nhân (dấu hiệu tổn thương vật chất di truyền) khi tiếp xúc với 4,4'-DDE (ở mức 1 mg/L), dimethoate (ở các mức 40 mg/L, 200 mg/L, 400 mg/L) và carbaryl (ở mức 889 mg/L), trong khi iprodione không gây thay đổi đáng kể [3]. Ngược lại, thử nghiệm lông nhị hoa (Trad-SH) trên dòng KU-20 chỉ nhạy cảm với dimethoate ở liều thấp (2 và 5 mg/L) [3]. Nghiên cứu này khẳng định cây thài lài tím có khả năng hút thuốc trừ sâu từ nước và đất vào trong mô cây, nhưng giới hạn là chưa phân tích xem người uống nước sắc từ những cây nhiễm hóa chất này sẽ bị tổn thương gan thận ở mức độ nào [3].
Nghiên cứu thứ tư công bố năm 2019 đã đặt cây Tradescantia pallida và dòng KU-20 vào buồng phơi nhiễm có kiểm soát mang tên BioToxMonitor để đo độc tính của khí thải động cơ đốt nhiên liệu diesel và dầu diesel sinh học (pha trộn B80 từ mỡ động vật, dầu cọ và dầu đậu nành) [2]. Kết quả cho thấy khí thải từ dầu diesel sinh học làm từ mỡ động vật và dầu đậu nành có độc tính tương đương khí thải diesel truyền thống, cho kết quả dương tính ở cả hai phép thử trên cây thài lài, liên quan đến nồng độ hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) và hợp chất carbonyl [2]. Đáng chú ý, thử nghiệm vi nhân trên cây Tradescantia pallida tỏ ra nhạy cảm hơn với việc phơi nhiễm các chất ô nhiễm dạng khí [2]. Giới hạn của công trình này là chỉ dùng cây để đo lường mức độ độc hại của khói xe chứ không nghiên cứu dược tính của cây đối với sức khỏe con người [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn tổng thể các dữ liệu khoa học, lợi ích lớn nhất của cây thài lài tím đã được chứng minh là làm công cụ quan trắc sinh học rẻ tiền, đơn giản và nhạy cảm, được phát triển từ những năm 1980 để phát hiện sớm các chất gây đột biến gen trong môi trường nông nghiệp và giao thông [2][3]. Nhờ loài cây này, các nhà nghiên cứu nhận diện được mối nguy từ khói xe diesel, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), bụi mịn PM1 và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong nguồn nước [2][3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất đối với độc giả quan tâm đến sức khỏe là sự vắng bóng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người hoặc thử nghiệm độc tính nội tạng trên động vật đối với dịch chiết lá thài lài tím. Không có bất kỳ số liệu nào trong các trích đoạn nghiên cứu trên xác nhận việc uống nước lá thài lài tím giúp mát gan, giải độc hay an toàn cho thận. Trong khi đó, bằng chứng trên chuột với hóa chất DCVC lại cho thấy rõ: khi cơ thể dung nạp một chất độc hại qua đường uống kéo dài từ 8 đến 13 tuần, thận có thể bị giảm trọng lượng, tăng urê máu, viêm nhiễm và hoại tử ống thận rất nặng nề [1].
Những hiểu lầm thường gặp về cây thài lài tím
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng cây cảnh dễ sống với thảo dược an toàn. Nhiều người cho rằng lá cây tự nhiên không có hóa chất nên uống càng nhiều càng tốt cho thận. Thực tế, thài lài tím có cơ chế hấp thụ mao dẫn rất mạnh đối với các hóa chất hòa tan như thuốc trừ sâu carbaryl, dimethoate hay chất tồn lưu 4,4'-DDE [3]. Nếu hái cây mọc hoang ở bờ ruộng, công viên hoặc trồng cạnh đường giao thông nhiều khói bụi diesel để nấu nước uống, người dùng có nguy cơ đưa thẳng các chất ô nhiễm và thuốc bảo vệ thực vật đã tích tụ trong cây vào cơ thể [2][3].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng tổn thương thận do uống các loại nước lá sẽ biểu hiện triệu chứng ngay lập tức. Như nghiên cứu về phơi nhiễm bán trường diễn đã chỉ ra, các tổn thương như xơ hóa mô kẽ, thoái hóa vỏ thận hay tăng các chất gây viêm ở thận thường diễn ra âm thầm sau nhiều tuần tiếp xúc lặp đi lặp lại với liều lượng đủ lớn [1]. Đến khi xét nghiệm máu thấy chỉ số nitơ urê (BUN) tăng cao thì cấu trúc ống thận đã bị hoại tử đáng kể [1].
Ai nên thận trọng khi có ý định dùng lá thài lài tím?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là người đang có bệnh lý về thận hoặc suy giảm chức năng gan. Khi hệ thống ống thận và vỏ thận đã tổn thương, việc phải xử lý thêm các hợp chất thực vật chưa rõ độc tính hoặc các chất ô nhiễm bám trên lá cây sẽ làm tăng gánh nặng lọc máu, dễ thúc đẩy quá trình viêm và xơ hóa mô thận tiến triển nhanh hơn [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh nền cũng không nên tự ý sử dụng nước lá thài lài tím. Đặc biệt, những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính hàng ngày cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại nước lá nào, bởi các hoạt chất lạ có thể gây tương tác thuốc hoặc làm sai lệch các chỉ số xét nghiệm chức năng gan, thận.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ gan thận an toàn
Trong đời sống hàng ngày, cách tốt nhất để tận dụng lợi ích đã được khoa học kiểm chứng của cây thài lài tím là trồng chúng trong chậu làm cây cảnh trang trí và hỗ trợ theo dõi chất lượng môi trường sống xung quanh nhà [2][3]. Bạn hoàn toàn không nên hái lá thài lài tím để nấu nước uống hàng ngày thay nước lọc, vì chưa có dữ liệu khoa học nào xác định được liều lượng an toàn, thời điểm uống hay cách chế biến loại bỏ độc tính cho con người.
Để bảo vệ chức năng gan và thận một cách khoa học, thay vì tìm đến các loại lá cây truyền miệng chưa rõ độ an toàn, người dân nên duy trì thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải chất cặn bã. Khi sử dụng bất kỳ loại rau củ hay thảo mộc nào đã được cấp phép làm thực phẩm, cần chọn nguồn nguyên liệu sạch, không nhiễm thuốc trừ sâu dimethoate, carbaryl hay khói bụi giao thông, đồng thời ngâm rửa kỹ dưới vòi nước chảy trước khi chế biến [2][3].
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc uống nước lá thài lài tím để bồi bổ sức khỏe, trong khi loài cây này lại rất nhạy cảm trong việc hấp thụ hóa chất độc hại từ môi trường. Để tránh nguy cơ gây tổn thương bán trường diễn cho gan và thận, người dân chỉ nên trồng thài lài tím làm cây cảnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các loại thảo mộc tự nhiên.