Nhiều phụ nữ trẻ khi mắc bệnh tự miễn, viêm da hoặc u xơ tử cung thường tìm đến các bài thuốc thảo dược chứa lôi công đằng vì tin rằng thảo dược lành tính hơn thuốc Tây. Tuy nhiên, không ít người bỗng thấy kinh nguyệt thưa dần rồi tắt hẳn sau vài tháng dùng thuốc mà không rõ nguyên nhân.
Thực tế, việc dùng lôi công đằng (tên khoa học Tripterygium wilfordii Hook.f., hay Thunder God Vine) kéo dài gây rủi ro rất lớn cho hệ sinh sản nữ giới [1]. Dược liệu này có thể gây rối loạn kinh nguyệt, vô kinh, làm sụt giảm số lượng nang trứng và dẫn đến suy buồng trứng sớm [1]. Dù một số rối loạn nội tiết có thể hồi phục khi ngừng thuốc, tổn thương ở tế bào trứng có nguy cơ không thể đảo ngược [1].
Lôi công đằng tác động lên buồng trứng thế nào?
Lôi công đằng chứa các hoạt chất glycoside có tác dụng chống viêm và ức chế miễn dịch thông qua việc kìm hãm chức năng tế bào T hỗ trợ và tế bào B, giảm sản xuất interleukin 2 và immunoglobulin M, đồng thời giảm tính thấm mao mạch [2]. Nhờ đó, vị thuốc này được dùng trong thực hành lâm sàng để trị bệnh tự miễn, viêm da, hội chứng thận hư hoặc u xơ tử cung [3]. Tuy nhiên, chính các thành phần có hoạt tính điều trị trong dược liệu này cũng là thành phần gây độc cho gan, thận, mô miễn dịch và mô sinh sản [4].
Trên hệ sinh sản nữ, hoạt chất từ lôi công đằng gây độc trực tiếp lên tế bào mô buồng trứng [2]. Chúng làm giảm thể tích buồng trứng, giảm số lượng nang trứng nguyên thủy và các nang trứng đang phát triển [2]. Ngoài ra, dược liệu này còn gây rối loạn chức năng trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng, ức chế sự hình thành hoàng thể và nang trứng, ngăn cản quá trình rụng trứng [4].
Khi chức năng buồng trứng bị ức chế, nồng độ hai hormone sinh dục nữ quan trọng là estrogen (estradiol) và progesterone bị sụt giảm, trong khi hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone tạo hoàng thể (LH) lại tăng lên [5]. Sự suy giảm chức năng buồng trứng và mất cân bằng nội tiết này chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến rối loạn chu kỳ kinh nguyệt và vô kinh [3].
Ở cấp độ tế bào, triptolide (hoạt chất chính tách chiết từ glycoside lôi công đằng) cản trở sự tăng sinh của tế bào hạt và làm giảm số lượng lẫn chất lượng tế bào trứng [3]. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột cống cho thấy glycoside lôi công đằng kích hoạt con đường tín hiệu Stk11-p53-p21 và thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa protein p53, từ đó gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và hoại tử mô buồng trứng [6]. Mô buồng trứng bị tổn thương sẽ chuyển sang dạng xơ hóa với các tế bào kẽ và nhiều tế bào trứng bị xẹp [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 trên chuột nhắt chỉ ra rằng triptolide gây căng thẳng oxy hóa (oxidative stress), làm rối loạn chức năng ty thể, mất cân bằng sắt và gây lỗi quá trình giảm phân của trứng do làm hỏng thoi vô sắc [7]. Nghiên cứu trước đó trên chuột cống dùng glycoside lôi công đằng liều 12 mg/kg trong 16 tuần cũng ghi nhận số lượng nang trứng giảm nhanh, tế bào trứng teo lại hoặc biến mất, tế bào hạt sụp đổ và mô liên kết bị tăng sinh [2].
Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ mất kinh, suy buồng trứng
Tác hại của lôi công đằng lên chu kỳ kinh nguyệt đã được ghi nhận rõ qua nhiều nghiên cứu trên người. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2018 về việc dùng lôi công đằng trị mày đay mạn tính cho biết, tổn thương hệ sinh sản là tác dụng phụ phổ biến thứ hai với tỷ lệ 16,7%, chỉ đứng sau rối loạn tiêu hóa (25,2%) [4]. Trong phân tích này, có 16 bệnh nhân nữ bị rối loạn kinh nguyệt trong quá trình điều trị [4].
Một báo cáo năm 2017 cũng nhấn mạnh phụ nữ dùng glycoside lôi công đằng có tỷ lệ gặp tác dụng phụ cao hơn nam giới, và tổn thương hệ sinh sản là một trong những biến chứng nghiêm trọng nhất [3]. Biểu hiện lâm sàng chính ở bệnh nhân nữ là rối loạn kinh nguyệt (gồm kinh nguyệt không đều và vô kinh), trong đó vô kinh chiếm tỷ lệ cao nhất với 14,2% [3].
Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2000 theo dõi 65 bệnh nhân u xơ tử cung điều trị bằng lôi công đằng trong 3 đến 6 tháng [5]. Kết quả siêu âm cho thấy khối u giảm kích thước ở 60% bệnh nhân (39/65 người) sau 3-4 tháng và giảm ở 70% bệnh nhân (28/40 người) sau 5-6 tháng, với mức giảm thể tích u tương ứng là 27,84% và 51,6% [5]. Tuy nhiên, cái giá phải trả là có tới 25 trên 65 bệnh nhân rơi vào tình trạng vô kinh trong đợt điều trị, kèm theo sự sụt giảm estradiol, progesterone và tăng FSH, LH trong máu [5].
Không chỉ dừng lại ở mất kinh tạm thời, dược liệu này còn gây suy buồng trứng sớm. Báo cáo ca bệnh năm 2011 tại một trung tâm y học sinh sản thuộc bệnh viện đại học đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 36 tuổi bị vô sinh, vô kinh và có nồng độ FSH tăng vọt lên 65,56 mIU/mL sau khi dùng lôi công đằng [1]. Dù bệnh nhân sau đó được điều trị tích cực bằng estradiol valerate, thuốc tránh thai đường uống trong 2 tháng, chất chủ vận GnRH, kích thích buồng trứng bằng FSH từ nước tiểu, tiêm 5000 IU hCG và thụ tinh trong ống nghiệm (IVF-ET) để sinh con thành công, các bác sĩ vẫn phát hiện tế bào trứng và tế bào hạt của cô đã bị tổn thương do thuốc [1].
Một báo cáo ca bệnh khác năm 2019 mô tả một phụ nữ dùng glycoside lôi công đằng hơn 1 năm để trị hội chứng thận hư (do các thuốc khác không kiểm soát được bệnh) và không dùng thuốc bảo vệ buồng trứng [2]. Hậu quả là bệnh nhân bị vô kinh và suy giảm chức năng buồng trứng nghiêm trọng, phải trải qua 5 chu kỳ dùng thuốc Femoston kết hợp kích thích rụng trứng mới có thể mang thai [2].
Lợi ích điều trị và giới hạn của các bằng chứng
Không thể phủ nhận lôi công đằng có hoạt tính sinh học mạnh trong việc kiểm soát một số bệnh lý khó trị như bệnh tự miễn, hội chứng thận hư hay thu nhỏ khối u xơ tử cung [5]. Tuy nhiên, ranh giới giữa liều điều trị và liều gây độc của dược liệu này rất hẹp. Ngay ở liều thông thường, các chế phẩm từ lôi công đằng vẫn gây tác dụng phụ trên tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đầy bụng và tổn thương chức năng gan [4]. Dù đã có các biện pháp bào chế giảm độc tính, tác dụng có hại vẫn không thể tránh khỏi [4].
Về mặt bằng chứng khoa học, các dữ liệu hiện tại có một số giới hạn nhất định. Nhiều thông tin chi tiết về quá trình phục hồi khả năng sinh sản trên người mới dừng ở mức báo cáo từng ca bệnh đơn lẻ [1]. Trong khi đó, việc nghiên cứu trực tiếp trên tế bào trứng của phụ nữ gặp rào cản lớn do trứng người không sẵn có để làm thí nghiệm, còn phương pháp nuôi cấy nang trứng trong ống nghiệm lại thiếu các điều kiện sinh lý bình thường của cơ thể [3].
Do đó, các nhà khoa học phải dùng mô hình động vật như giun tròn Caenorhabditis elegans hoặc chuột để bắc cầu đánh giá rủi ro [3]. Ví dụ, nghiên cứu năm 2023 dùng chuột nhắt uống triptolide theo các mức liều 0, 30, 60 và 90 microgam/kg cân nặng/ngày trong 28 ngày để quan sát sự sụt giảm trọng lượng buồng trứng và chất lượng trứng [7]. Những mô hình động vật này giúp làm sáng tỏ cơ chế phân tử nhưng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để hướng dẫn ứng dụng lâm sàng an toàn trên người [3].
Những hiểu lầm thường gặp về thuốc thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng lôi công đằng có nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối. Thực chất, ngay cả khi được xem là một vị thuốc Đông y tương đối an toàn so với các thuốc ức chế miễn dịch khác trong điều trị hội chứng thận hư, glycoside lôi công đằng vẫn tàn phá nghiêm trọng khả năng sinh sản của phụ nữ trưởng thành [2]. Hoạt chất triptolide trong cây có độc tính trên cả tim, thận, gan và cơ quan sinh sản [7].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng khi ngừng thuốc, kinh nguyệt có lại thì buồng trứng đã hoàn toàn khỏe mạnh như ban đầu. Nghiên cứu năm 2011 chỉ rõ: tình trạng vô kinh do thuốc, sự rối loạn nồng độ hormone trong máu và sự sụt giảm số lượng nang trứng thứ cấp (AFC) có thể đảo ngược được, nhưng tổn thương ở bản thân tế bào trứng và tế bào hạt có thể là vĩnh viễn không thể phục hồi [1].
Ngoài ra, một số người nghĩ rằng chỉ phụ nữ mới bị ảnh hưởng sinh sản khi dùng thảo dược này. Thực tế, nam giới sử dụng lôi công đằng cũng gặp tác dụng phụ phổ biến trên hệ sinh sản là suy giảm khả năng di động của tinh trùng [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoặc hết sức thận trọng với lôi công đằng là phụ nữ trẻ chưa từng mang thai hoặc vẫn còn nguyện vọng sinh con. Nhóm tác giả của báo cáo ca bệnh năm 2011 khuyến cáo các bác sĩ lâm sàng nên tránh sử dụng lôi công đằng cho phụ nữ chưa từng sinh nở (nulligravida) để phòng ngừa nguy cơ tổn thương tế bào trứng không hồi phục [1].
Nhóm thứ hai là phụ nữ lớn tuổi đang trong độ tuổi sinh sản. Nghiên cứu năm 2019 cho biết mức độ tổn thương hệ sinh sản do glycoside lôi công đằng có liên quan chặt chẽ đến tuổi tác; sau khi ngừng thuốc, khả năng phục hồi chức năng sinh sản ở phụ nữ trẻ sẽ tốt hơn so với phụ nữ lớn tuổi [2]. Do đó, phụ nữ càng lớn tuổi dùng thuốc kéo dài thì nguy cơ mất hẳn khả năng làm mẹ càng cao.
Nhóm thứ ba là người có bệnh lý nền về gan, thận, tim mạch hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm, vì dược liệu này gây độc cho gan, thận, tim và gây co thắt cơ trơn làm kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa [4]. Cuối cùng, bệnh nhân đang dùng phối hợp nhiều loại thuốc cũng cần lưu ý, bởi phân tích năm 2018 cho thấy nhóm dùng thuốc kết hợp có nguy cơ bị rối loạn tiêu hóa và biến đổi chu kỳ kinh nguyệt cao hơn [4].
Nguyên tắc an toàn khi buộc phải điều trị
Do độc tính cao trên nhiều cơ quan, người dân tuyệt đối không tự ý mua rễ, lá lôi công đằng hoặc các viên hoàn tán không rõ thành phần về sắc uống hay đắp ngoài da để trị đau khớp, mẩn ngứa, u xơ. Mọi chỉ định sử dụng các chiết xuất từ dược liệu này phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định sau khi đã cân nhắc kỹ lợi ích và rủi ro.
Trong trường hợp mắc bệnh nặng (như hội chứng thận hư kháng trị) buộc phải dùng glycoside lôi công đằng theo đơn bác sĩ, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần trao đổi ngay với bác sĩ về các biện pháp bảo vệ buồng trứng đi kèm [2]. Việc không sử dụng thuốc bảo vệ buồng trứng trong quá trình điều trị kéo dài trên 1 năm đã được chứng minh là dẫn đến suy chức năng buồng trứng nặng nề [2].
Trong suốt thời gian dùng thuốc, người bệnh cần theo dõi sát chu kỳ kinh nguyệt hàng tháng và kiểm tra định kỳ chức năng gan, thận cũng như nồng độ các hormone sinh dục (FSH, LH, estradiol, progesterone) sau mỗi 3 đến 6 tháng [5]. Nếu thấy kinh nguyệt thưa dần, lượng máu kinh ít đi hoặc mất kinh, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ điều trị để được ngừng thuốc hoặc đổi phác đồ kịp thời, tránh tự ý kéo dài thời gian uống thuốc.
Tóm lại, lôi công đằng là dược liệu có hoạt tính mạnh nhưng đi kèm rủi ro lớn gây rối loạn kinh nguyệt, vô kinh và suy buồng trứng sớm ở phụ nữ [1]. Phụ nữ trẻ, đặc biệt là người chưa sinh con, cần tránh tự ý dùng vị thuốc này và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để bảo vệ thiên chức làm mẹ [1].
