Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau rằng áp dụng thực dưỡng có thể trị tận gốc bệnh và giúp người mắc đái tháo đường type 1 bỏ hẳn việc tiêm insulin mỗi ngày. Kỳ vọng phục hồi tụy chỉ bằng ăn uống khiến không ít trường hợp tự ý giảm liều hoặc ngưng tiêm thuốc hoàn toàn.
Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ y học là không. Chế độ ăn thực dưỡng tuyệt đối không thể thay thế insulin và không thể giúp người mắc đái tháo đường type 1 ngừng tiêm hormone này; việc tự ý ngắt nguồn tiêm đưa người bệnh vào nguy cơ hôn mê nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng.
Bản chất tự miễn: Vì sao tụy type 1 không thể tự hồi phục qua ăn uống?
Để hiểu vì sao chế độ ăn không thể đảo ngược đái tháo đường type 1, cần nhìn vào cơ chế bệnh sinh. Ở người mắc type 1, hệ miễn dịch của cơ thể nhận nhầm và phá hủy hoàn toàn các tế bào beta của tuyến tụy – nơi duy nhất sản xuất ra insulin. Khi tế bào beta đã bị phá hủy không thể đảo ngược, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt insulin tuyệt đối.
Insulin giống như chiếc chìa khóa mở cửa tế bào để glucose từ máu đi vào tạo ra năng lượng. Khi thiếu chiếc chìa khóa này hoàn toàn, dù người bệnh ăn thực phẩm thanh đạm hay kiêng khem khắt khe đến đâu, đường vẫn ứ đọng trong máu trong khi tế bào bị "đói". Khi đó, cơ thể buộc phải phân giải mô mỡ ồ ạt để lấy năng lượng, tạo ra các thể ceton gây toan hóa máu, dẫn tới suy đa tạng và tử vong nếu không có nguồn insulin ngoại sinh bù đắp.
Ngược lại, đái tháo đường type 2 lại có bản chất sinh học hoàn toàn khác biệt. Ở type 2, tuyến tụy vẫn còn khả năng tiết insulin, nhưng các mô đích lại giảm đáp ứng với hormone này, tạo nên tình trạng kháng insulin [1]. Tình trạng kháng insulin là yếu tố nguy cơ hàng đầu gắn liền với xơ vữa động mạch, huyết khối, rối loạn lipid máu, béo phì và tăng huyết áp [1]. Chế độ ăn uống và tập luyện có thể cải thiện độ nhạy insulin ở type 2 [1], nhưng không thể tái sinh các tế bào beta đã bị xóa sổ ở type 1.
Những bằng chứng thực dưỡng: Chỉ ghi nhận trên bệnh nhân type 2
Tất cả các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan hệ thống ghi nhận tác động tích cực của chế độ ăn thực dưỡng hiện nay đều thực hiện riêng trên nhóm đái tháo đường type 2, hoàn toàn không có bằng chứng trên đái tháo đường type 1.
Cụ thể, chế độ ăn thực dưỡng Ma-Pi 2 do Mario Pianesi khởi xướng có đặc trưng giàu chất xơ, nhiều carbohydrate phức hợp, ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, các loại đậu, sản phẩm lên men, ít muối biển chưa tinh chế, dùng trà xanh, hoàn toàn không có chất béo hoặc đạm từ nguồn gốc động vật (kể cả sữa và chế phẩm từ sữa) và không bổ sung đường [2]. Thực đơn này phù hợp với khuyến nghị dinh dưỡng của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) và châu Âu [2].
Năm 2009, một can thiệp dinh dưỡng kéo dài 6 tháng được tiến hành trên 16 người trưởng thành mắc đái tháo đường type 2 kiểm soát đường huyết kém (HbA1 > 8,5%) tại Trung tâm Chăm sóc Đái tháo đường ở Colon, tỉnh Matanzas, Cuba [3]. Khẩu phần ăn được các chuyên gia thực dưỡng chuẩn bị và phục vụ mỗi ngày, ghi nhận đủ năng lượng và đạm, ít béo, giàu carb phức hợp và xơ, đủ vitamin và khoáng chất trừ vitamin B12 [3]. Sau 6 tháng, toàn bộ 16 người tham gia đều ngưng được điều trị insulin, trong đó 25% duy trì điều trị chỉ với thuốc uống glibenclamide [3]. Chỉ số HbA1 trung bình giảm 54,5%, đường huyết giảm 63,8%, cholesterol toàn phần hạ 16,4%, LDL hạ 22,7%, triglyceride hạ 37,0% và HDL tăng 97,8% [3]. Dù vậy, nghiên cứu này có cỡ mẫu rất nhỏ (chỉ 16 người), không có nhóm đối chứng và đối tượng là bệnh nhân type 2 vẫn còn chức năng tụy tự nhiên, hoàn toàn không thể ngoại suy sang bệnh nhân type 1.
Năm 2012, một can thiệp khác với thực dưỡng Ma-Pi 2 được thực hiện trên 65 tình nguyện viên đái tháo đường type 2 tại Bauta, La Habana (Cuba), gồm 21 ngày nội trú có giám sát và theo dõi tiếp tại nhà đến khi đủ 3 tháng (54 người hoàn thành) [4]. Trong thời gian can thiệp, mức tiêu thụ năng lượng tăng 200 kcal nhờ tăng carb phức hợp và xơ dù giảm chất béo và chất đạm [4]. Huyết áp và các chỉ số sinh hóa giảm rõ rệt, không biến đổi protein huyết thanh hay albumin, đồng thời mức tiêu thụ insulin giảm tương ứng 46% sau 21 ngày và giảm 64% sau 3 tháng [4].
Năm 2014, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nhãn mở MADIAB kéo dài 21 ngày tiến hành so sánh chế độ ăn Ma-Pi 2 với chế độ ăn chuẩn cho người mắc đái tháo đường type 2 [5]. Sau khi hiệu chỉnh tuổi, giới tính, BMI ban đầu và hoạt động thể lực, nhóm Ma-Pi 2 ghi nhận mức giảm vượt trội ở đường huyết lúc đói (khoảng tin cậy 95% CI: 1,79 - 13,46) và đường huyết sau ăn (95% CI: 5,39 - 31,44) so với nhóm chứng [5]. Mức giảm HbA1c (95% CI: 1,28 - 5,46), kháng insulin, cholesterol toàn phần, LDL, cân nặng, vòng eo và hông cũng tốt hơn rõ rệt ở nhóm Ma-Pi 2 [5]. Tuy nhiên, nhóm ăn chế độ chuẩn lại có mức giảm triglyceride tốt hơn nhóm Ma-Pi 2, và thử nghiệm này chỉ kéo dài 21 ngày trên người bệnh type 2 [5].
Một tổng quan hệ thống năm 2019 rà soát 20 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài trên 6 tháng về các mô hình ăn uống ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 xác nhận chế độ ăn thuần chay và thực dưỡng giúp cải thiện kiểm soát đường huyết, chế độ ăn chay cải thiện cân nặng và độ nhạy insulin, trong khi chế độ Địa Trung Hải giúp giảm cân, giảm HbA1c và trì hoãn nhu cầu dùng thuốc [6]. Dẫu vậy, các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm can thiệp dài hạn [6].
Hiểu lầm nguy hiểm: Đánh đồng việc "giảm insulin" với "chữa khỏi type 1"
Sai lầm nghiêm trọng nhất của nhiều bệnh nhân đái tháo đường type 1 là đánh đồng kết quả giảm liều hoặc bỏ insulin của bệnh nhân type 2 trong các thử nghiệm sang tình trạng của mình. Ở người mắc đái tháo đường type 2 béo phì hoặc kháng insulin nặng, khi chuyển sang thực dưỡng giàu chất xơ, cơ thể giảm nạp chất béo xấu, cân nặng giảm xuống giúp độ nhạy insulin tăng vọt [1], [5]. Nhờ đó, lượng insulin do chính tuyến tụy của họ tiết ra có thể tạm thời đủ đáp ứng, dẫn tới việc bác sĩ giảm hoặc ngưng tiêm thuốc ngoại sinh [3], [4].
Ở người bệnh đái tháo đường type 1, nguồn gốc sản xuất nội sinh đã biến mất hoàn toàn. Việc ăn nhiều rau củ, gạo lứt và cắt giảm dầu mỡ có thể làm giảm bớt dao động đường huyết đột ngột sau ăn, nhưng nhu cầu insulin nền để duy trì chuyển hóa cơ bản vẫn luôn luôn tồn tại. Nếu cắt bỏ insulin, đường huyết sẽ tăng vọt hoặc cơ thể tự tiêu hủy để sinh ceton.
Hơn nữa, các quan niệm cho rằng thực dưỡng có thể "thanh lọc" và tái sinh tế bào tụy đã bị miễn dịch tiêu hủy là phản khoa học. Hiện nay y học chưa có bất kỳ phương pháp ăn uống nào có thể khôi phục lại các đảo tụy đã chết do cơ chế tự miễn.
Ai nên đặc biệt thận trọng với chế độ ăn thực dưỡng?
Bệnh nhân đái tháo đường type 1: Đối tượng này tuyệt đối không được áp dụng thực dưỡng với mục đích bỏ insulin. Việc ăn thực dưỡng thuần túy quá khắt khe, thiếu kiểm soát carbohydrate còn dễ dẫn đến các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng do không khớp liều insulin, hoặc ngược lại dẫn tới toan ceton do tự ý giảm thuốc.
Bệnh nhân đái tháo đường có thói quen hút thuốc lá: Thuốc lá làm gia tăng tình trạng kháng insulin và tăng 50% nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường [7]. Đáng chú ý, hút thuốc lá làm tăng nguy cơ biến chứng vi mạch gồm bệnh thận, võng mạc và bệnh thần kinh do đái tháo đường, trong đó mối liên quan này thể hiện rõ rệt nhất ở bệnh nhân đái tháo đường type 1 [7]. Đồng thời, hút thuốc làm tăng nguy cơ biến chứng mạch máu lớn như bệnh mạch vành, đột quỵ và mạch máu ngoại biên [7]. Nếu người bệnh chỉ tìm đến ăn uống thực dưỡng mà không bỏ thuốc lá, nguy cơ biến chứng mạch máu nguy hiểm vẫn nguyên vẹn [7].
Người ăn thực dưỡng dài ngày thiếu theo dõi: Can thiệp dinh dưỡng Ma-Pi 2 cho thấy thực đơn này cung cấp đủ năng lượng, đạm và khoáng chất, nhưng lại thiếu hụt vitamin B12 [3]. Việc kiêng khem toàn bộ đạm, sữa động vật trong thời gian dài nếu không bổ sung vi chất đúng cách có thể gây thiếu máu và tổn thương thần kinh [2], [3].
Người bệnh có nguy cơ hạ đường huyết khi thay đổi chế độ ăn hoặc nhịn ăn: Ngay cả với người đái tháo đường type 2 dùng insulin hỗn hợp (premixed insulin), việc tự ý thay đổi bữa ăn hay nhịn ăn kéo dài tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết cao [2]. Bất kỳ thay đổi nào trong chế độ ăn cũng đòi hỏi sự theo dõi sát sao chỉ số đường huyết trước ăn để chỉnh liều thuốc an toàn [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu người bệnh đái tháo đường muốn đưa các nguyên lý dinh dưỡng lành mạnh vào đời sống để hỗ trợ kiểm soát đường huyết, cần tuân thủ các bước sau:
Về liều lượng và việc dùng thuốc: Không bao giờ được tự ý ngưng hoặc giảm liều tiêm insulin mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Mọi sự thay đổi về nhu cầu insulin phải dựa trên kết quả đo đường huyết mao mạch thường xuyên và xét nghiệm HbA1c định kỳ.
Về chế biến và lựa chọn thực phẩm: Người bệnh có thể học hỏi điểm tích cực từ thực dưỡng như tăng cường carbohydrate phức hợp, ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh và các loại đậu giàu chất xơ [2], [5]. Hạn chế tối đa đường bổ sung, thực phẩm chế biến sẵn và chất béo bão hòa [2].
Cách kết hợp an toàn: Thay vì ăn kiêng cực đoan, nên duy trì chế độ ăn cân bằng, đa dạng dưỡng chất để tránh thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là vitamin B12 [3]. Bên cạnh dinh dưỡng, người bệnh cần thực hiện lối sống lành mạnh toàn diện: ngưng hút thuốc lá hoàn toàn để hạn chế biến chứng vi mạch và mạch máu lớn [7], kết hợp vận động thể lực đều đặn [1].
Chế độ ăn nhiều chất xơ và ngũ cốc nguyên hạt là công cụ hỗ trợ chuyển hóa rất tốt cho người bệnh đái tháo đường, nhưng nó không phải là "phép màu" thay thế được hormone sống còn. Đối với đái tháo đường type 1, insulin ngoại sinh là điều trị bắt buộc suốt đời; người bệnh cần tỉnh táo lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của chính mình.
