Ăn ức gà liên tục mỗi ngày, thận có bị quá tải?

Ức gà từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong thực đơn của những người tập thể hình, người giảm cân hay người theo đuổi chế độ ăn lành mạnh. Nhờ hàm lượng protein dồi dào, ít chất béo và giá thành hợp lý, không ít người có thói quen ăn món thịt nạc này liên tục mỗi ngày, thậm chí trong cả ba bữa ăn chính.

Tuy nhiên, việc dung nạp một lượng đạm lớn trong thời gian dài cũng dấy lên nỗi lo ngại: liệu quả thận có phải làm việc quá sức và dần suy giảm chức năng hay không? Các nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy, ở người có chức năng thận hoàn toàn bình thường, thận sẽ tự động điều chỉnh tốc độ lọc để xử lý lượng đạm nạp vào; nhưng việc lạm dụng kéo dài vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ chuyển hóa cần hết sức lưu tâm.

Cơ chế thận phản ứng khi cơ thể nạp nhiều đạm

Để hiểu được áp lực mà ức gà tạo ra cho cơ thể, trước hết cần nhìn vào cách thức cơ quan bài tiết này vận hành. Thận đóng vai trò như một hệ thống lọc tinh vi, chịu trách nhiệm loại bỏ các chất cặn bã chuyển hóa từ thức ăn ra khỏi máu, duy trì cân bằng điện giải và dịch thể.

Khi bạn ăn các thực phẩm giàu đạm như ức gà, chu trình chuyển hóa protein tại gan sẽ tạo ra nhiều sản phẩm phụ chứa nitơ, tiêu biểu là urê và acid uric. Những hợp chất này buộc phải đi qua thận để đào thải ra ngoài theo nước tiểu. Nhằm tăng tốc độ đào thải các sản phẩm chuyển hóa này, các tiểu cầu thận sẽ giãn nở mạch máu và tăng lưu lượng máu đến lọc, dẫn tới hiện tượng y khoa gọi là "tăng lọc cầu thận".

Về bản chất sinh lý học, hiện tượng tăng lọc sau bữa ăn giàu đạm là một đáp ứng thích nghi tự nhiên của cơ thể. Quả thận khỏe mạnh sở hữu một khả năng dự trữ chức năng rất lớn, sẵn sàng huy động thêm các đơn vị lọc khi lượng chất thải cần thanh thải tăng vọt sau một bữa ăn nhiều thịt.

Thử nghiệm trên người: Tốc độ lọc cầu thận thay đổi ra sao?

Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã trực tiếp kiểm tra phản ứng huyết động học của thận trước một bữa ăn nhiều thịt gà so với thịt bò trên 8 người tình nguyện khỏe mạnh ^[1]. Kết quả kiểm tra cho thấy, chỉ sau 2 giờ sau bữa ăn, độ lọc cầu thận (GFR) đo bằng độ thanh thải inulin và lưu lượng huyết tương qua thận (RPF) đều gia tăng đáng kể ở cả hai nhóm ^[1].

Cụ thể, ở bữa ăn với thịt gà, chỉ số GFR đã tăng từ mức nền 98 ± 13 lên 119 ± 18 ml/phút/1,73 m2, đồng thời RPF tăng từ 476 ± 123 lên 570 ± 99 ml/phút/1,73 m2 ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sức cản mạch máu thận giảm xuống, trong khi phân số lọc không đổi, chứng minh rằng bữa ăn từ thịt gà kích thích hiện tượng tăng lọc cầu thận ở mức độ tương đương với thịt bò ^[1]. Nồng độ amino acid và glucagon trong huyết tương sau khi ăn hai loại thịt này cũng tăng tương đương nhau ^[1].

Tương tự, một nghiên cứu khác tiến hành vào năm 2010 đã đánh giá phản ứng của thận đối với lượng lớn protein nạp vào ở 11 thanh niên tình nguyện khỏe mạnh ^[2]. Các tình nguyện viên được cho dùng một bữa ăn giàu đạm với liều lượng 0,8 g protein trên mỗi kg thể trọng từ ức gà luộc hoặc lòng trắng trứng hấp trong hai đợt thử nghiệm riêng biệt cách nhau 1 tuần ^[2].

Kết quả theo dõi liên tục mỗi 60 phút trong vòng 3 giờ cho thấy, độ lọc cầu thận tăng lên rõ rệt và đạt đỉnh điểm ngay ở phút thứ 60 sau bữa ăn ^[2]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt về đỉnh lọc cầu thận giữa nguồn đạm từ ức gà và lòng trắng trứng; mức dự trữ thận được huy động tăng lần lượt 58% đối với ức gà và 64% đối với lòng trắng trứng so với mức nền ban đầu ^[2]. Điều này khẳng định ức gà kích hoạt phản ứng bù trừ mạnh mẽ của thận hoàn toàn bình thường giống như nguồn protein chuẩn từ trứng ^[2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ acid uric và creatinine khi ăn kéo dài

Mặc dù phản ứng tăng lọc trong vài giờ sau ăn là cơ chế thích nghi lành mạnh, việc ăn đạm động vật đậm đặc như ức gà liên tục qua nhiều tuần lại đặt ra những thách thức chuyển hóa khác. Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2022 đã xem xét tác động của việc cho chuột ăn chế độ giàu đạm từ các giống thịt ức gà khác nhau trong suốt 5 tuần ^[3].

Kết quả cho thấy, khẩu phần ức gà giàu đạm giúp chuột giảm lượng mỡ nội tạng và mỡ mào tinh hoàn, đồng thời làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần và triglyceride trong huyết tương ^[3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng ghi nhận trọng lượng gan và thận của những con chuột ăn nhiều ức gà đều tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng dùng thức ăn tiêu chuẩn ^[3].

Đi sâu vào các chỉ số sinh hóa máu, nhóm chuột ăn loại ức gà công nghiệp thông thường có nồng độ creatinine huyết thanh cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, mặc dù độ thanh thải creatinine chưa ghi nhận sự suy giảm khác biệt ^[3]. Đồng thời, hoạt độ enzyme xanthine oxidase - loại enzyme chủ chốt tham gia tổng hợp acid uric - và nồng độ acid uric trong huyết thanh của nhóm này cũng tăng cao rõ rệt ^[3].

Hiện tượng tăng sinh khối lượng cơ quan và tăng gánh nặng acid uric cho thấy gan và thận phải phì đại thích nghi khi xử lý lượng đạm dồn dập ^[3]. Nếu lượng acid uric tăng cao trong thời gian dài mà không được đào thải kịp thời, tinh thể urate có thể lắng đọng tại khớp gây bệnh gút hoặc lắng đọng ở ống thận tạo thành sỏi.

Hiểu lầm thường gặp: Tăng lọc có đồng nghĩa với suy thận?

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng hiện tượng "tăng lọc cầu thận tạm thời sau ăn" với tình trạng "suy giảm chức năng thận vĩnh viễn". Khi đọc kết quả xét nghiệm máu thấy chỉ số creatinine nhích nhẹ sau một thời gian ăn nhiều ức gà và tập thể hình, nhiều người hoảng loạn cho rằng mình đã bị tổn thương thận.

Thực tế, creatinine là sản phẩm thoái hóa tự nhiên của creatine phosphat trong mô cơ bắp. Khi bạn nạp nhiều thịt nạc động vật kết hợp với tập luyện thể thao cường độ cao, khối lượng cơ bắp tăng lên và lượng creatinine sinh ra nhiều hơn là điều dễ hiểu. Ở người có hai quả thận nguyên vẹn, các nghiên cứu đã chứng minh độ thanh thải creatinine vẫn được bảo tồn ổn định ^[3].

Thận hoạt động như một khối cơ bắp: khi có việc cần làm, nó tăng công suất; khi tiêu hóa xong, các mạch máu thận co lại và đưa tốc độ lọc về mức nghỉ ngơi. Việc kích hoạt khả năng dự trữ của thận (như mức tăng 58% sau bữa ức gà) không gây hỏng thận ở người khỏe mạnh ^[2]. Nguy cơ quá tải thực sự chỉ xuất hiện khi quả thận vốn đã bị tổn thương từ trước, hoặc khi cơ thể thiếu nước trầm trọng khiến các chất cặn bã bị cô đặc lại.

Những đối tượng tuyệt đối nên thận trọng với ức gà

Dù ức gà là nguồn thịt trắng tuyệt vời, những nhóm người dưới đây không nên áp dụng chế độ ăn dồn dập món ăn này:

• Người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính (từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 5) hoặc có tiền sử suy giảm chức năng thận: Ở nhóm đối tượng này, số lượng đơn vị lọc cầu thận còn hoạt động đã bị suy giảm nghiêm trọng. Việc ép các cầu thận còn lại phải tăng lọc liên tục để xử lý lượng lớn protein có thể đẩy nhanh tốc độ xơ hóa và khiến bệnh tiến triển nặng hơn ^[2].
• Người có tiền sử tăng acid uric máu hoặc bệnh gút: Chế độ ăn chứa hàm lượng đạm thịt động vật quá cao kích hoạt hoạt động của xanthine oxidase và làm tăng acid uric huyết thanh ^[3], dễ gây bùng phát các cơn đau khớp dữ dội.
• Người có cơ địa dễ tạo sỏi thận: Quá trình chuyển hóa đạm động vật làm tăng bài tiết acid uric qua đường tiết niệu, tạo môi trường thuận lợi hình thành sỏi thận urate hoặc sỏi canxi oxalat.
• Người cao tuổi có suy giảm chức năng bài tiết tự nhiên: Khả năng bù trừ và dự trữ của thận giảm dần theo tuổi tác, do đó người lớn tuổi cần bổ sung đạm ở mức vừa phải và chia đều thay vì ăn dồn vào các bữa thịt lớn.

Hướng dẫn ăn ức gà an toàn và tối ưu cho sức khỏe

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của ức gà mà không gây áp lực tiêu cực lên hệ thống tiết niệu, bạn nên xây dựng chế độ ăn uống khoa học theo các nguyên tắc sau:

• Định lượng vừa phải theo nhu cầu cơ thể: Người trưởng thành ít vận động chỉ cần khoảng 0,8 - 1,0 g protein trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày. Những người tập luyện thể thao cường độ cao có thể nâng lên mức 1,5 - 2,0 g/kg thể trọng, nhưng lượng này nên đến từ nhiều nguồn khác nhau chứ không chỉ dựa hoàn toàn vào ức gà.
• Phân bổ đạm đều trong ngày: Thay vì dồn nửa ký ức gà vào một bữa ăn duy nhất khiến thận phải huy động tối đa công suất lọc ^[2], hãy chia nhỏ lượng đạm vào các bữa sáng, trưa và tối.
• Uống thật nhiều nước: Nước là dung môi tối quan trọng giúp thận lọc rửa và tống xuất các tinh thể acid uric cũng như urê ra ngoài. Khi theo đuổi chế độ ăn giàu protein, lượng nước cần bổ sung mỗi ngày nên duy trì từ 2 đến 2,5 lít.
• Đa dạng hóa nguồn đạm: Đừng chỉ ăn độc tôn ức gà từ ngày này qua tháng nọ. Hãy xen kẽ với cá béo, trứng, đậu hũ, các loại đậu hạt để giảm bớt gánh nặng chuyển hóa purine và cân bằng hệ vi sinh đường ruột.
• Ưu tiên luộc, hấp, áp chảo ít dầu: Hạn chế chiên rán nhiều dầu mỡ hay nêm nếm quá mặn. Lượng muối dư thừa từ gia vị ướp gà mới chính là thủ phạm âm thầm làm tăng huyết áp và phá hủy các mạch máu nhỏ tại thận.

Tóm lại, ăn ức gà mỗi ngày không gây hại hay làm "hỏng" thận của một người có thể trạng hoàn toàn khỏe mạnh, bởi cơ quan này luôn có khả năng tăng lọc tự nhiên để thích ứng. Tuy nhiên, sự lạm dụng thái quá bất kỳ loại thực phẩm nào cũng tiềm ẩn nguy cơ lệch lạc chuyển hóa. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và chủ động kiểm tra chức năng thận định kỳ nếu bạn đang duy trì khẩu phần ăn giàu đạm kéo dài.