Nhiều người lao động nặng hoặc tập luyện cường độ cao thường lo ngại chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) chỉ tập trung vào rau củ và làm thiếu hụt chất đạm cần thiết cho cơ bắp. Quan niệm cho rằng thực đơn DASH tất yếu dẫn đến thiếu protein ở nhóm người vận động nhiều là chưa chính xác.

Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ ăn DASH tiêu chuẩn cung cấp năng lượng từ protein ở mức 15–20%, thậm chí có thể thiết kế để cung cấp lượng đạm cao đáp ứng nhu cầu duy trì khối cơ [1], [2]. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có chưa có nghiên cứu can thiệp trực tiếp trên đối tượng công nhân lao động thể lực nặng, do đó việc áp dụng cần được tính toán cụ thể dựa trên tổng năng lượng tiêu hao.

Tỷ lệ protein thực tế trong thực đơn DASH

Nhiều người lầm tưởng DASH là chế độ ăn thuần thực vật nghèo chất đạm. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 12 tuần trên 102 phụ nữ, thực đơn DASH được thiết kế cung cấp 15–20% tổng năng lượng từ protein, 25–30% từ chất béo và 55–60% từ carbohydrate [1].

Ở các nghiên cứu đối chứng khác đánh giá tác động trên huyết áp và thận, tỷ lệ protein trong chế độ DASH được ghi nhận vào khoảng 18% tổng năng lượng, cao hơn mức 15% của chế độ ăn đối chứng [3]. Thực đơn DASH tiêu chuẩn vẫn bao gồm các nguồn thực phẩm giàu đạm như thịt gia cầm, cá và các loại hạt bên cạnh ngũ cốc nguyên hạt, rau quả [4]. Vì vậy, DASH không phải là một mô hình kiêng protein.

Khả năng duy trì sức mạnh cơ bắp của chế độ DASH

Mối lo ngại về suy giảm thể lực khi ăn theo chế độ DASH đã được khảo sát ở nhóm người lớn tuổi cần bảo tồn khối nạc. Một nghiên cứu can thiệp có kiểm soát trong 12 tuần trên 36 người lớn tuổi (từ 65 tuổi trở lên) béo phì áp dụng thực đơn DASH mức 1800 kcal/ngày với 126 g thịt nạc mỗi ngày [2]. Thịt được chia đều vào ba bữa sáng, trưa và tối nhằm kích thích tổng hợp protein [2].

Kết quả ghi nhận người tham gia giảm cân nặng, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI), giảm tỷ lệ mỡ nhưng vẫn duy trì được hiệu suất và sức mạnh cơ bắp, thể hiện qua số lần thực hiện bài kiểm tra đứng lên - ngồi xuống tăng lên [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung ít nhất 126 g protein chất lượng cao mỗi ngày trong khuôn khổ DASH hỗ trợ tốt cho chức năng vận động và sức mạnh thể chất [2].

Phân biệt protein dinh dưỡng và các protein huyết thanh trong nghiên cứu DASH

Một số người đọc nhầm lẫn khi thấy các bài báo khoa học nhắc đến "protein" trong các thử nghiệm DASH và cho rằng chế độ này gây rối loạn protein cơ thể. Thực tế, các nghiên cứu này khảo sát các protein huyết thanh đóng vai trò chất chỉ dấu sinh học hoặc điều hòa chuyển hóa chứ không phản ánh tình trạng thiếu hụt đạm dinh dưỡng [5], [6], [7].

Cụ thể, các phân tích từ thử nghiệm DASH và DASH-Sodium đã xác định được 19 protein huyết thanh đặc trưng liên quan đến chế độ ăn này [7]. Một số protein như CTHRC1 và MSTN (myostatin) có liên quan đến sự thay đổi nồng độ cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) [5]. Một nghiên cứu khác ghi nhận các protein huyết thanh như renin hay PCOLCE có tương tác với mức độ giảm huyết áp tâm thu và tâm trương [6]. Đây là các cơ chế phân tử nội sinh, không đại diện cho hàm lượng đạm trong khẩu phần ăn hàng ngày [6], [7].

Bằng chứng bảo vệ cơ bắp từ nghiên cứu động vật

Về mặt chuyển hóa tế bào, bảo tồn protein cơ bắp trong các điều kiện thiếu hụt năng lượng cũng được quan sát ở cấp độ tiền lâm sàng. Một nghiên cứu trên chuột cho thấy việc bổ sung axit docosahexaenoic (DHA) trong 8 tuần giúp tăng dự trữ glycogen trong cơ, từ đó bảo tồn khối lượng cơ bắp khi nhịn ăn [8].

Cơ chế này diễn ra thông qua việc điều hòa các con đường tín hiệu Akt và AMPK, giúp giảm hoạt hóa hệ thống ubiquitin-proteasome (UPS) và quá trình tự thực bào [8]. Dù nghiên cứu này gợi mở tiềm năng của các axit béo trong việc giảm teo cơ, đây là thí nghiệm trên chuột nhịn ăn và không thể suy diễn tương đương cho chế độ ăn DASH ở người lao động [8].

Điều chưa biết: Khoảng trống về người lao động thể lực

Dù các dữ liệu hiện có cho thấy DASH cung cấp đủ lượng đạm cơ bản, vẫn tồn tại nhiều câu hỏi mà các tài liệu hiện tại chưa thể giải đáp:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đo lường tốc độ tổng hợp protein cơ bắp hoặc khả năng phục hồi tổn thương cơ sau ca làm việc nặng ở người lao động thể lực áp dụng DASH.
  • Mức tiêu hao năng lượng của công nhân lao động nặng thường cao hơn nhiều mức 1800 kcal được kiểm soát trong nghiên cứu [2], chưa rõ việc tăng khẩu phần DASH lên mức năng lượng cao có dẫn đến tỷ lệ các chất dinh dưỡng bị lệch hay không.
  • Chưa có dữ liệu so sánh DASH với các chế độ ăn giàu đạm chuyên biệt dành cho vận động viên về thời gian phục hồi cơ bắp.

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?

Những người có tình trạng bệnh lý nền cần lưu ý một số yếu tố trước khi điều chỉnh lượng đạm theo mô hình DASH:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Mức protein trong chế độ ăn DASH (khoảng 18% tổng năng lượng) cao hơn mức đối chứng thông thường và có thể làm tăng nhẹ lượng albumin bài tiết qua nước tiểu (ghi nhận mức tăng ròng 5,6 mg/ngày) [3]. Dù nghiên cứu cho thấy DASH không gây suy giảm chức năng thận cấp tính ở người bệnh thận mạn giai đoạn nhẹ, nhóm này vẫn cần theo dõi y tế [3].
  • Người lao động nặng có nhu cầu năng lượng cao: Nếu chỉ áp dụng thực đơn DASH giảm calo mà không điều chỉnh lượng thực phẩm giàu đạm tương ứng với mức độ làm việc, cơ thể có thể không nhận đủ nguyên liệu để tái tạo mô cơ.

Gợi ý áp dụng thực tế cho người vận động nhiều

Để áp dụng DASH mà vẫn đáp ứng tốt hoạt động thể lực, người dùng cần lưu ý tính toán lượng đạm theo tổng năng lượng:

  • Đảm bảo tỷ lệ đạm: Duy trì mức protein chiếm khoảng 15–20% tổng calo nạp vào hàng ngày [1]. Nếu tổng năng lượng tiêu hao là 2500–3000 kcal, lượng protein nhận được sẽ đạt khoảng 93–150 g, đủ cho nhu cầu thông thường.
  • Phân bổ đều protein: Chia đều nguồn protein chất lượng cao (như gia cầm, cá, thịt nạc, các loại hạt) vào các bữa ăn chính trong ngày tương tự cách tiếp cận đã được chứng minh hiệu quả duy trì thể lực [2], [4].
  • Tham khảo chuyên gia: Người làm việc thể lực nặng hoặc có bệnh lý đi kèm nên trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ để xây dựng khẩu phần vừa đảm bảo huyết áp vừa đủ năng lượng làm việc.

Chế độ ăn DASH không tự gây thiếu hụt protein nếu người thực hiện đảm bảo đủ tổng mức calo tương xứng với cường độ lao động. Việc kết hợp cân đối nguồn đạm nạc trong khuôn khổ DASH hỗ trợ tốt việc duy trì sức mạnh thể chất mà vẫn mang lại lợi ích cho tim mạch.