Nhiều người có thói quen uống cà phê mỗi sáng để duy trì tỉnh táo nhưng lo ngại caffeine làm tăng huyết áp và triệt tiêu lợi ích của chế độ ăn kiêng. Đối với chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), mối bận tâm này càng phổ biến ở nhóm người làm việc căng thẳng.
Hiện tại, các nghiên cứu lâm sàng được cung cấp hoàn toàn chưa có dữ liệu thử nghiệm về tương tác giữa việc uống cà phê hoặc caffeine với chế độ ăn DASH. Mọi bằng chứng hiện có chỉ tập trung khẳng định hiệu quả làm giảm huyết áp độc lập của bản thân chế độ ăn DASH trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau [1] [2]. Do đó, chưa có căn cứ khoa học xác thực để kết luận cà phê có phá hỏng hiệu quả hạ áp của chế độ DASH hay không.
Hiệu quả hạ huyết áp của chế độ DASH trong đời sống thực tế
Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần trên 20 người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1 sống tự do cho thấy chế độ DASH giúp hạ huyết áp tâm thu rõ rệt [1]. Huyết áp tâm thu ở nhóm ăn DASH giảm từ 141,3 mmHg xuống 130,7 mmHg, trong khi nhóm đối chứng không ghi nhận thay đổi đáng kể [1]. Đáng chú ý, kết quả giảm áp này không phụ thuộc vào việc thay đổi cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) hay mức tiêu thụ năng lượng [1].
Tại Anh, một nghiên cứu kéo dài 30 ngày trên 14 người khỏe mạnh tự lựa chọn thực phẩm theo mô hình DASH cũng ghi nhận huyết áp tâm thu giảm 4,6 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 3,9 mmHg [3]. Nhóm tham gia đã cắt giảm lượng natri tiêu thụ khoảng 860 mg mỗi ngày khi tuân thủ thực đơn [3].
DASH tác động đến các nhóm đối tượng và biến thể dinh dưỡng
Nghiên cứu kinh điển trên 459 người trưởng thành cho thấy chế độ kết hợp DASH (giàu rau quả, sữa ít béo, giảm chất béo bão hòa) làm giảm huyết áp ở hầu hết phân nhóm mà không cần giảm muối hay giảm cân [2]. Hiệu quả hạ huyết áp tâm thu ghi nhận cao hơn ở người da đen (giảm 6,8 mmHg) so với người da trắng (giảm 3,0 mmHg), và giảm mạnh hơn ở người có tăng huyết áp (11,4 mmHg) so với người bình thường (3,4 mmHg) [2].
Một thử nghiệm chéo trên 36 người khỏe mạnh so sánh DASH tiêu chuẩn và DASH nhiều chất béo (HF-DASH) cho thấy cả hai đều giúp giảm huyết áp tương đương nhau so với chế độ đối chứng [4]. Tuy nhiên, DASH tiêu chuẩn làm giảm đồng thời cả cholesterol LDL và HDL, trong khi HF-DASH giúp giảm chất béo trung tính (triglyceride) và hạt VLDL mà không làm tăng đáng kể LDL [4].
Tác động đến dao động huyết áp và các chỉ số sinh học
Nghiên cứu trên 324 người cao tuổi Trung Quốc (từ 60 tuổi trở lên) không dùng thuốc hạ áp chỉ ra rằng điểm tuân thủ DASH càng cao thì độ biến thiên huyết áp ban đêm (VIM) càng giảm [5]. Mỗi điểm tăng thêm của DASH liên quan đến việc giảm 0,18 đơn vị biến thiên huyết áp tâm thu và 0,22 đơn vị huyết áp tâm trương vào ban đêm, dù không ghi nhận liên quan đến huyết áp trung bình ban ngày [5].
Về cơ chế phân tử, phân tích từ các thử nghiệm DASH và DASH-Sodium xác định nồng độ cao của các protein như PCOLCE và CTHRC1 liên quan đến mức giảm huyết áp tâm thu lớn hơn ở người ăn chế độ DASH so với nhóm đối chứng [6]. Mặt khác, thử nghiệm kéo dài 8 tuần trên 55 bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy chế độ DASH không làm thay đổi các dấu ấn tiêu sợi huyết nội sinh như kháng nguyên hay hoạt tính của t-PA và PAI-1 [7]. Tại Iran, phân tích trên bệnh nhân tim mạch ghi nhận điểm DASH có tương quan nghịch với huyết áp tâm trương (r = -0,13), nhưng không thấy mối liên hệ rõ rệt với huyết áp tâm thu [8].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các tài liệu hiện tại để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với câu hỏi về cà phê:
- Chưa có thử nghiệm đối chứng trực tiếp giữa nhóm dùng DASH có uống cà phê và nhóm dùng DASH kiêng hoàn toàn caffeine.
- Chưa có dữ liệu đánh giá phản ứng huyết áp của người theo chế độ DASH khi đối mặt với căng thẳng công việc mạn tính.
- Chưa có khuyến cáo chính xác về liều lượng caffeine tối đa mỗi ngày để không ảnh hưởng đến chỉ số huyết áp khi đang áp dụng DASH.
Ai nên thận trọng khi thực hiện chế độ ăn DASH?
Người có bệnh thận mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc ảnh hưởng đến hệ renin-angiotensin (như thuốc ức chế thụ thể ARB) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn [6] [7]. Chế độ DASH thường giàu khoáng chất từ rau quả và có tương tác sinh học phức tạp với cơ chế điều hòa renin trong cơ thể [6]. Người cao tuổi có huyết áp không ổn định cũng cần được theo dõi liên tục, do DASH tác động chủ yếu đến độ dao động huyết áp ban đêm [5].
Gợi ý áp dụng chế độ DASH trong sinh hoạt
Người muốn kiểm soát huyết áp nên tập trung vào các nguyên tắc đã được kiểm chứng của DASH: tăng cường rau, trái cây, các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc chất béo lành mạnh, và giảm thực phẩm chế biến sẵn [2] [4]. Nếu có thói quen uống cà phê, nên tự đo huyết áp trước và sau khi uống để đánh giá độ nhạy cảm của bản thân, đồng thời không tự ý bỏ thuốc điều trị nếu đã được bác sĩ kê đơn [7].
Dù chưa có bằng chứng cho thấy cà phê phá hủy công dụng của DASH, người dùng vẫn cần lắng nghe cơ thể. Việc duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp theo dõi huyết áp định kỳ là biện pháp tối ưu nhất cho sức khỏe tim mạch.







