Selenium là vi chất thiết yếu tham gia cấu tạo một số protein chống oxy hóa và có vai trò trong hoạt động của tinh trùng. Điều đó tạo cơ sở sinh học để nghiên cứu selenium trong sức khỏe sinh sản nam, nhưng không chứng minh người có khẩu phần đã đủ sẽ có lợi khi uống thêm. Các thử nghiệm ở người cho kết quả trái chiều: một số ghi nhận thay đổi ở chỉ số tinh dịch, số khác không thấy khác biệt; dữ liệu về mang thai và trẻ sinh sống còn hạn chế [1, 2, 3].
NIH Office of Dietary Supplements hiện kết luận chưa đủ dữ liệu để xác định bổ sung selenium có cải thiện khả năng sinh sản nam hay không. Hướng dẫn AUA/ASRM cũng đánh giá lợi ích lâm sàng của các sản phẩm bổ sung trong điều trị vô sinh nam là chưa chắc chắn [1, 6]. Vì vậy, không nên xem selenium là “thuốc tăng tinh trùng”, tự uống liều nghiên cứu hoặc dùng nhiều sản phẩm cùng chứa selenium.
Selenium có vai trò gì trong sức khỏe sinh sản?
Selenium được cơ thể dùng để tạo selenoprotein, một nhóm protein tham gia nhiều chức năng sinh học. Một số selenoprotein có mặt trong tinh hoàn và tinh trùng; vì vậy, cả thiếu hụt lẫn dư thừa đều có thể là vấn đề đáng quan tâm. Tuy nhiên, phát hiện một vi chất có vai trò trong cấu trúc tế bào không đồng nghĩa bổ sung thêm sẽ làm cơ quan đó hoạt động tốt hơn.
Các nghiên cứu về khả năng sinh sản thường đo nhiều kết quả khác nhau như nồng độ selenium trong máu hoặc tinh dịch, độ di động, hình thái tinh trùng, phân mảnh DNA, tỷ lệ thụ thai hoặc sinh con. Những kết quả này không thể thay thế lẫn nhau. Thay đổi một chỉ số xét nghiệm chưa tự chứng minh một cặp đôi sẽ có thai hoặc sinh con khỏe mạnh.
Các thử nghiệm về selenium cho kết quả như thế nào?
NIH ODS tổng hợp rằng các thử nghiệm selenium ở nam giới có kết quả không đồng nhất. Một thử nghiệm kéo dài ba tháng ở 69 nam giới có độ di động tinh trùng thấp và nồng độ selenium máu thấp ghi nhận cải thiện độ di động và khả năng thụ thai ở nhóm được nghiên cứu. Ngược lại, thử nghiệm khác ở 54 nam giới khỏe mạnh dùng 300 microgam selenium mỗi ngày trong 48 tuần không thấy khác biệt về nồng độ hay độ di động tinh trùng so với giả dược [1].
Hai kết quả này không nhất thiết mâu thuẫn hoàn toàn: nhóm có tình trạng selenium thấp và bất thường tinh trùng khác với nhóm tình nguyện khỏe mạnh. Nhưng chúng cho thấy không thể ngoại suy một kết quả ở người thiếu hoặc có chỉ số bất thường sang tất cả nam giới. Thử nghiệm ở người khỏe mạnh cũng không chứng minh việc dùng liều cao hơn nhu cầu sẽ giúp cải thiện sinh sản.
Một thử nghiệm năm 2021 ở nam giới vô sinh dùng đồng thời selenium, vitamin E và axit folic báo cáo thay đổi một số thông số tinh dịch sau ba tháng. Vì nhóm can thiệp dùng ba chất cùng lúc và nghiên cứu có quy mô nhỏ, không thể xác định selenium riêng đóng góp bao nhiêu, cũng không nên biến lượng dùng trong nghiên cứu thành khuyến nghị tự bổ sung [4].
Tổng quan nghiên cứu có chứng minh tăng khả năng có con không?
Một phân tích gộp năm 2019 tổng hợp một số thử nghiệm vitamin và khoáng chất ở nam giới hiếm muộn, trong đó có selenium. Tác giả báo cáo tín hiệu cải thiện một số thông số tinh dịch, nhưng số thử nghiệm và số người còn hạn chế; tỷ lệ mang thai chỉ được đánh giá trong một phần nhỏ nghiên cứu [3]. Các kết quả này chủ yếu là về xét nghiệm, chưa đủ để khẳng định selenium đơn chất làm tăng khả năng sinh con.
Một tổng quan và phân tích gộp năm 2021 xem xét 20 nghiên cứu ngẫu nhiên về selenium, carnitine hoặc CoQ10, dùng riêng lẻ hay phối hợp. Phân tích ghi nhận một số thông số tinh dịch ở nhóm bổ sung thay đổi nhỏ theo hướng thuận lợi, nhưng không tìm thấy khác biệt rõ về tỷ lệ mang thai khi gộp các nhóm; chất lượng nghiên cứu được đánh giá thấp [2]. Vì có nhiều hoạt chất và công thức khác nhau, kết quả tổng hợp cũng không thể được quy cho riêng selenium.
Một thử nghiệm lớn thường được trích dẫn để ủng hộ selenium kết hợp N-acetylcysteine đã có thông báo “Expression of Concern” trên PubMed. Đây là dấu hiệu cần thận trọng khi diễn giải: không nên coi kết quả của nghiên cứu đó là bằng chứng chắc chắn hoặc dùng nó để khuyến nghị điều trị [5]. Bài này không dựa vào kết quả của thử nghiệm đang có cảnh báo đó để đưa ra kết luận.
Vì sao thiếu selenium và uống thêm selenium là hai câu hỏi khác nhau?
Nếu một người thực sự thiếu vi chất, nhân viên y tế có thể đánh giá nguyên nhân và quyết định cách xử trí phù hợp. Nhưng “selenium cần thiết” không có nghĩa mọi người đang mong con đều thiếu selenium; cũng không có nghĩa bổ sung vượt nhu cầu sẽ tiếp tục cải thiện tinh trùng. Một nghiên cứu quan sát về nồng độ trong tinh dịch còn ghi nhận cả mức thấp và mức cao có liên quan đến vấn đề sinh sản, nhấn mạnh rằng cân bằng quan trọng hơn việc tối đa hóa một chỉ số [1].
Nồng độ selenium trong thực vật thay đổi theo lượng selenium trong đất, còn xét nghiệm máu hay tinh dịch không phải lúc nào cũng được dùng thường quy để chọn thực phẩm bổ sung. Người ăn thuần thực vật, người có chế độ ăn hạn chế hoặc mắc bệnh ảnh hưởng hấp thu có thể cần đánh giá dinh dưỡng tổng thể, nhưng không thể tự xác định thiếu hụt chỉ từ chế độ ăn hay một quảng cáo sản phẩm.
Nguồn selenium trong thực phẩm
Hải sản, thịt, gia cầm, trứng, ngũ cốc và một số loại hạt có thể cung cấp selenium. Hàm lượng trong thực vật chịu ảnh hưởng của đất trồng. Hạt Brazil có thể chứa lượng selenium rất cao và thay đổi đáng kể giữa từng hạt, do đó ăn nhiều thường xuyên để “tăng tinh trùng” có thể khiến tổng lượng nạp vào vượt mức mong muốn [1].
Đa dạng nguồn thực phẩm giúp khẩu phần cân đối hơn, nhưng không có món ăn đơn lẻ nào được chứng minh là điều trị vô sinh nam. Ảnh cá hồi trong bài chỉ minh họa một thực phẩm cung cấp vi chất; không có nghĩa cần ăn một lượng cụ thể hoặc ưu tiên cá hồi để cải thiện khả năng sinh sản.
Dùng quá nhiều selenium có thể gây hại gì?
Selenium có khoảng an toàn tương đối hẹp hơn nhiều người nghĩ. NIH ODS liệt kê mức dung nạp tối đa theo khuyến nghị Hoa Kỳ là 400 microgam mỗi ngày ở người trưởng thành; EFSA của châu Âu đã đặt ngưỡng thấp hơn là 255 microgam mỗi ngày cho người lớn. Đây là ngưỡng an toàn tổng lượng nạp theo các cơ quan, không phải mục tiêu nên đạt tới và cũng không phải liều điều trị vô sinh [1].
Dư thừa kéo dài có thể gây rụng tóc, móng giòn hoặc rụng móng, hơi thở có mùi tỏi, vị kim loại trong miệng, phát ban, buồn nôn, tiêu chảy, mệt mỏi và triệu chứng thần kinh. Ngộ độc cấp tính tuy hiếm nhưng có thể nghiêm trọng. Hãy tính cả selenium có trong viên đa vi chất, sản phẩm “hỗ trợ sinh sản” và viên selenium riêng; nhãn thành phần có thể ghi microgam (mcg hoặc µg), không phải miligam (mg) [1].
Nếu đang hóa trị hoặc dùng thuốc thường xuyên, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung. NIH ODS nêu cisplatin có thể ảnh hưởng mức selenium trong cơ thể, nhưng hiện chưa rõ mức thay đổi đó có ý nghĩa lâm sàng hay không; không tự bổ sung để xử lý tương tác hoặc tác dụng phụ của thuốc [1].
Nếu đang mong con, nên bắt đầu từ đâu?
Hãy trao đổi với nhân viên y tế nếu có tinh dịch đồ bất thường hoặc đã cố gắng có thai nhưng chưa thành công. Đánh giá khả năng sinh sản nên xem xét cả hai người; bác sĩ có thể dùng tiền sử, khám lâm sàng và kết quả tinh dịch đồ để xác định bước tiếp theo. Không nên trì hoãn đánh giá chỉ để chờ xem một loại vi chất có thay đổi chỉ số hay không.
Có thể hỏi: “Tôi có bằng chứng thiếu selenium không?”, “Nghiên cứu về sản phẩm này đo tinh dịch hay tỷ lệ sinh con?”, “Tôi đang dùng sản phẩm nào khác cũng có selenium?” và “Có cần kiểm tra nguyên nhân sinh sản khác không?”. Những câu hỏi này giúp tách nhu cầu dinh dưỡng khỏi lời quảng cáo về khả năng sinh sản.
Kết luận
Selenium cần thiết cho cơ thể và có vai trò sinh học trong tinh trùng. Tuy nhiên, thử nghiệm ở người cho kết quả trái chiều; một số phân tích gộp có tín hiệu trên thông số tinh dịch nhưng chưa chứng minh chắc chắn tăng tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống. Hướng dẫn chuyên môn chưa khuyến nghị một chất bổ sung cụ thể để điều trị vô sinh nam. Ưu tiên khẩu phần đa dạng, tránh dùng nhiều sản phẩm chứa selenium và trao đổi với nhân viên y tế nếu đang mong con hoặc nghi thiếu vi chất.
Đọc thêm
- L-carnitine có cải thiện tinh trùng và khả năng có con? Đọc đúng bằng chứng
- CoQ10 có cải thiện tinh trùng và khả năng có con? Phân biệt chỉ số với kết quả
- Kẽm, axit folic và chất chống oxy hóa có tăng khả năng sinh sản nam?
- Vitamin C có cải thiện tinh trùng? Phân biệt chỉ số xét nghiệm và khả năng có con





