Coenzyme Q10 (CoQ10) là chất tham gia vào quá trình tạo năng lượng của tế bào và có hoạt tính chống oxy hóa. Vì tinh trùng nhạy cảm với stress oxy hóa, CoQ10 được nghiên cứu như một chất bổ sung ở một số nam giới hiếm muộn. Tuy nhiên, tín hiệu về một vài chỉ số tinh dịch không đồng nghĩa đã chứng minh người dùng dễ có thai hoặc tăng cơ hội sinh con [1, 2].

Tổng quan chuyên biệt về CoQ10 ghi nhận thay đổi ở nồng độ và độ di động tinh trùng trong một số thử nghiệm, nhưng không có dữ liệu trẻ sinh sống và không thấy tăng tỷ lệ mang thai trong các thử nghiệm được gộp. Hướng dẫn AUA/ASRM khuyến nghị trao đổi rõ rằng lợi ích lâm sàng của các chất bổ sung, gồm chất chống oxy hóa, còn đáng nghi vấn [1, 3]. Vì vậy, bài viết này không xem CoQ10 là thuốc điều trị vô sinh hay lời khuyên để mọi người tự bắt đầu dùng.

CoQ10 là gì và vì sao được nghiên cứu về sinh sản nam?

CoQ10, còn gọi là ubiquinone; dạng khử của nó là ubiquinol. Cơ thể tự tạo CoQ10, đồng thời nhận một lượng nhỏ từ thực phẩm. Trong tế bào, chất này tham gia chuỗi vận chuyển electron để tạo năng lượng và góp phần chống oxy hóa. Tinh trùng cần năng lượng để di chuyển, còn màng tế bào và vật liệu di truyền có thể bị ảnh hưởng bởi mất cân bằng oxy hóa. Từ cơ chế sinh học đó, các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu bổ sung CoQ10 có làm thay đổi một số kết quả xét nghiệm hay không.

Một cơ chế hợp lý chỉ tạo ra giả thuyết, không chứng minh hiệu quả điều trị. Kết quả trong phòng thí nghiệm, nồng độ CoQ10 trong tinh dịch hoặc khả năng di động trên mẫu xét nghiệm không tự trả lời được liệu một cặp đôi có thụ thai, thai kỳ có tiến triển hay em bé được sinh ra khỏe mạnh hay không. Các kết quả sau cùng còn phụ thuộc nhiều yếu tố ở cả hai người và cách hỗ trợ sinh sản nếu có.

Nghiên cứu CoQ10 cho thấy điều gì?

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2013 tập hợp ba thử nghiệm, gồm 149 nam giới ở nhóm CoQ10 và 147 ở nhóm giả dược. Phân tích ghi nhận CoQ10 làm tăng nồng độ CoQ10 trong tinh dịch, đồng thời cải thiện một số chỉ số như nồng độ và độ di động tinh trùng. Tuy nhiên, không thử nghiệm nào báo cáo trẻ sinh sống; phân tích cũng không tìm thấy bằng chứng CoQ10 làm tăng tỷ lệ mang thai [1].

Một phân tích mạng năm 2021 gồm 18 nghiên cứu với tổng cộng 1.790 nam giới hiếm muộn đánh giá nhiều loại chất chống oxy hóa. CoQ10 có liên hệ với cải thiện nồng độ và độ di động tinh trùng so với giả dược trong phân tích này [2]. Đây là dữ liệu về các chỉ số tinh dịch của nhóm người tham gia nghiên cứu, không phải bằng chứng chắc chắn về tỷ lệ thụ thai tự nhiên hoặc sinh con. Phân tích nhiều chất bổ sung cũng không xác lập rằng một chế phẩm bán trên thị trường, với thành phần và liều bất kỳ, có tác dụng tương tự.

Tổng quan Cochrane rộng hơn xem xét 90 thử nghiệm ngẫu nhiên với 10.303 nam giới hiếm muộn và 18 loại chất chống oxy hóa. Nhóm tác giả nhận định bằng chứng về trẻ sinh sống có độ chắc chắn rất thấp; khi loại các nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao, không còn thấy bằng chứng về mức tăng trẻ sinh sống. Các thử nghiệm khác nhau về chất dùng, thiết kế và cách báo cáo, nên kết quả chung này không thể được quy riêng cho CoQ10 [4].

Vì sao chỉ số tinh dịch không đồng nghĩa khả năng có con?

Phân tích tinh dịch đánh giá các đặc điểm như thể tích, nồng độ, số lượng, khả năng di động và hình thái tinh trùng trong mẫu tại một thời điểm. Các chỉ số giúp bác sĩ đánh giá một phần sức khỏe sinh sản nam, nhưng không tự xác nhận một người có hay không có khả năng sinh sản. Kết quả còn thay đổi giữa các lần lấy mẫu và phải được diễn giải cùng bệnh sử, khám lâm sàng, các xét nghiệm cần thiết và tình hình của người bạn đời.

Tỷ lệ thụ thai và trẻ sinh sống là kết quả ở cấp độ cặp đôi. Tuổi và sức khỏe sinh sản của người bạn đời, thời gian cố gắng có thai, thời điểm quan hệ, nguyên nhân hiếm muộn và việc sử dụng hỗ trợ sinh sản đều ảnh hưởng kết quả. Vì vậy, không nên lấy mức cải thiện một chỉ số tinh dịch trong nghiên cứu rồi quảng cáo rằng CoQ10 “tăng khả năng có con” cho từng người.

Hướng dẫn chuyên môn nói gì về thực phẩm bổ sung?

Hướng dẫn AUA/ASRM về chẩn đoán và điều trị vô sinh nam khuyên bác sĩ tư vấn rằng lợi ích của các chất bổ sung như vitamin và chất chống oxy hóa có giá trị lâm sàng chưa chắc chắn; dữ liệu đáng tin cậy để ủng hộ nhiều sản phẩm khác nhau còn thiếu [3]. Hướng dẫn không khẳng định mọi chất chống oxy hóa chắc chắn vô ích, nhưng cũng không coi CoQ10 là phương pháp điều trị đã được xác lập.

Hướng dẫn EAU cũng nhận định bằng chứng về liệu pháp chống oxy hóa trong vô sinh nam còn mâu thuẫn và chưa thể kết luận rõ chất nào hoặc phác đồ nào cải thiện chỉ số tinh dịch hay tỷ lệ mang thai [5]. Cách hiểu phù hợp là quyết định cần dựa trên đánh giá của chuyên gia, lợi ích kỳ vọng, chi phí, độ an toàn và không làm trì hoãn chẩn đoán nguyên nhân.

An toàn, tương tác thuốc và chất lượng sản phẩm

CoQ10 dạng bổ sung có thể gây khó chịu tiêu hóa ở một số người. NIH Office of Dietary Supplements lưu ý CoQ10 có thể làm thuốc chống đông warfarin kém hiệu quả; người đang dùng warfarin hoặc thuốc điều trị dài hạn nên trao đổi với bác sĩ hay dược sĩ trước khi dùng [6]. Không tự ngừng hoặc thay đổi thuốc kê đơn để thêm thực phẩm bổ sung.

Sản phẩm bổ sung có thể khác nhau về hàm lượng, dạng hóa học, thành phần phối hợp và kiểm soát chất lượng. Tên “CoQ10”, “ubiquinone” hay “ubiquinol” trên nhãn không bảo đảm sản phẩm tương đương với chế phẩm dùng trong thử nghiệm. Tránh sản phẩm quảng cáo chữa vô sinh, cam kết có con, tăng testosterone nhanh hoặc thay thế khám chuyên khoa. Bài viết không đưa liều dùng: các liều trong thử nghiệm là phác đồ nghiên cứu cho đối tượng cụ thể, không phải liều khuyến nghị chung.

Nên làm gì nếu đang mong con?

Nếu hai người đã cố gắng có thai khoảng 12 tháng mà chưa thành công, nên trao đổi với cơ sở y tế để đánh giá cả hai người; có thể cần khám sớm hơn tùy tuổi, tiền sử bệnh, phẫu thuật, điều trị ung thư hoặc yếu tố nguy cơ. Nếu xét nghiệm tinh dịch bất thường, bác sĩ sẽ quyết định có cần lấy mẫu lặp lại, khám nam khoa, xét nghiệm hormone hay đánh giá thêm không. Không nên chỉ dùng một sản phẩm bổ sung rồi chờ nhiều tháng mà bỏ qua việc tìm nguyên nhân.

Trong buổi tư vấn, hãy mang theo danh sách thuốc, vitamin, thảo dược và thực phẩm bổ sung đang dùng; ghi rõ nhãn, hàm lượng và thời gian sử dụng. Có thể hỏi bác sĩ: “Mục tiêu của sản phẩm là thay đổi chỉ số nào?”, “Bằng chứng có cho thấy tăng tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống không?”, “Có tương tác với thuốc của tôi không?” và “Việc dùng có làm trì hoãn xét nghiệm hoặc điều trị nào không?”.

Khẩu phần đa dạng, đủ năng lượng, vận động phù hợp, hạn chế thuốc lá và trao đổi về rượu, chất kích thích hoặc thuốc có thể ảnh hưởng sinh sản là những phần của chăm sóc sức khỏe tổng thể. Không có thực phẩm đơn lẻ hay chế độ ăn nào bảo đảm điều trị vô sinh; lựa chọn cần phù hợp sức khỏe của cả hai người.

Kết luận

CoQ10 có tín hiệu cải thiện một số chỉ số tinh dịch trong vài phân tích ở nam giới hiếm muộn. Nhưng nghiên cứu chuyên biệt chưa chứng minh tăng tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống, còn hướng dẫn chuyên môn đánh giá lợi ích lâm sàng của thực phẩm bổ sung là chưa chắc chắn. Nếu đang mong con hoặc có kết quả tinh dịch bất thường, hãy đánh giá nguyên nhân cùng chuyên gia trước khi quyết định dùng CoQ10; không để sản phẩm bổ sung thay thế khám và chăm sóc cho cả cặp đôi.

Đọc thêm