Thảo dược Mã Đâu Linh và những lo ngại sức khỏe
Mã Đâu Linh cùng các cây thuộc chi Aristolochia vốn xuất hiện trong nhiều bài thuốc y học cổ truyền qua hàng ngàn năm [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng thảo dược truyền thống vẫn băn khoăn liệu hoạt chất tự nhiên bên trong loài cây này có thực sự an toàn hay mang độc tính tiềm ẩn.
Thực tế, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã phân loại axit aristolochic (AA) – độc chất tự nhiên có trong các loài cây thuộc chi Aristolochia – là chất gây ung thư nhóm 1 ở người [2, 7]. Hoạt chất này không chỉ gây độc thận mạn tính mà còn tạo ra các biến đổi gen sâu sắc, trực tiếp dẫn tới ung thư biểu mô đường tiết niệu trên cùng nhiều bệnh lý ác tính khác [1, 2].
Axit aristolochic phá hủy DNA như thế nào?
Để hiểu vì sao axit aristolochic có khả năng sinh ung thư mạnh mẽ, các nhà khoa học đã tập trung phân tích ở cấp độ sinh học phân tử. Khi cơ thể hấp thu độc chất này, các chất chuyển hóa của nó (cụ thể là aristolactam) sẽ gắn trực tiếp vào các gốc adenine trên sợi phân tử DNA để tạo thành các phức hợp bền vững gọi là DNA adduct [1, 3].
Sự xuất hiện của các phức hợp bất thường này làm sai lệch quá trình sao chép mã di truyền. Hậu quả là tế bào xuất hiện đột biến chuyển vị đặc thù từ cặp bazơ A:T thành T:A, chủ yếu nằm trên sợi DNA không phiên mã [1, 2, 3]. Dạng sai hỏng này ưu tiên xảy ra tại các chuỗi ba nucleotide đặc hiệu như CTG hoặc T/CAG [1, 3].
Đáng chú ý, các đoạn mã nucleotide này trùng khớp với vị trí cắt nối RNA (splice sites) của gen [2, 3]. Đột biến tại vị trí nối làm sai lệch quá trình xử lý bản sao RNA, dẫn đến sự rối loạn biểu hiện gen và kích hoạt con đường phân rã chuỗi phiên mã bất thường [2]. Đồng thời, các gen sửa đổi chất nhiễm sắc quan trọng, tiêu biểu là KDM6A, cũng bị tổn thương nặng nề [2].
Nghiên cứu giải trình tự gen khẳng định dấu ấn đột biến
Nhiều công trình giải trình tự bộ gen quy mô lớn đã chứng minh độc tính di truyền không thể chối cãi của axit aristolochic trên người.
Một nghiên cứu giải trình tự toàn bộ hệ gen và vùng mã hóa exome công bố năm 2013 trên 9 bệnh nhân ung thư biểu mô đường tiết niệu trên (UTUC) liên quan đến axit aristolochic cho thấy tần suất đột biến soma cực kỳ cao, lên tới 150 đột biến trên mỗi megabase (Mb) [2]. Con số này vượt xa tỷ lệ đột biến trong ung thư phổi do hút thuốc lá (8 đột biến/Mb) và ung thư hắc tố do tia cực tím (111 đột biến/Mb) [2]. Nhóm tác giả cũng chứng minh axit aristolochic đủ khả năng gây loạn sản thận trên mô hình chuột và tái hiện chuẩn xác dấu ấn đột biến này trên tế bào ống thận người nuôi cấy trong ống nghiệm [2]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu ban đầu gồm 9 ca bệnh giải trình tự sâu [2].
Tiếp đó, một nghiên cứu giải trình tự toàn bộ exome năm 2014 trên 19 bệnh nhân ung thư đường tiết niệu trên có tiền sử phơi nhiễm axit aristolochic xác nhận 72% đột biến là dạng chuyển vị A:T sang T:A trên sợi không phiên mã [1]. Dấu vân tay di truyền này phân bố dày đặc ở các gen sinh ung và gen ức chế khối u [1]. Đáng chú ý, dấu ấn này cũng được tìm thấy ở 1 bệnh nhân trước đó không hề có hồ sơ ghi nhận đã dùng thảo dược, cho thấy khả năng phát hiện phơi nhiễm ẩn qua giải mã DNA [1].
Năm 2016, phương pháp giải trình tự exome độ bao phủ thấp áp dụng trên 17 mẫu mô đúc khối parafin từ 15 bệnh nhân mắc bệnh thận đặc hữu đã phát hiện dấu ấn đột biến axit aristolochic trong 91% số mẫu dương tính ở độ bao phủ 3-9x [3]. Các đột biến chuyển vị A>T tái diễn tập trung ở 83 gen sinh ung thư [3]. Ở 2 ca bệnh, các khối u nằm ở các vị trí khác nhau dọc đường tiết niệu (gồm cả bàng quang) có cùng kiểu đột biến, gợi ý cơ chế khối u lan tỏa do tế bào di căn gieo rắc [3].
Tại châu Âu, nghiên cứu đa omics năm 2022 trên các bệnh nhân từ vùng có bệnh thận do axit aristolochic lưu hành đã giải trình tự exome và transcriptome, xác nhận dấu ấn đột biến đặc thù SBS22 [4]. Khoảng 68% đến 76% các đột biến gây hại này tiếp tục tồn tại ở cấp độ phiên mã biểu hiện RNA [4]. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra mạng lưới gồm 89 microRNA liên quan tới 1.862 mRNA đích làm xáo trộn chu kỳ tế bào, khả năng phản ứng và sửa chữa tổn thương DNA [4].
Cùng năm 2022, một nghiên cứu trên 17 bệnh nhân ung thư biểu mô đường tiết niệu (trong đó 9 người có bằng chứng tiếp xúc axit aristolochic và 11 người tái phát) đã dùng phương pháp giải trình tự sâu 520 gen liên quan ung thư [5]. Kết quả cho thấy nhóm có dấu ấn axit aristolochic mang gánh nặng đột biến khối u (TMB) cao hơn và thể hiện tính đa dạng di truyền với nhiều nguồn gốc dòng vô tính độc lập ở các khối u tái phát [5]. Các khối u tái phát đóng vai trò như khối u nguyên phát thứ hai mang vi môi trường miễn dịch phản ứng mạnh [5].
Dấu vết của axit aristolochic không chỉ dừng lại ở hệ tiết niệu. Nghiên cứu năm 2017 tiến hành giải trình tự exome 98 ca ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) tại Đài Loan (Trung Quốc) phát hiện tới 78% mẫu mang dấu ấn đột biến đặc trưng của axit aristolochic, chiếm đa số đột biến không câm trong các gen sinh ung [6]. Khảo sát mở rộng trên 1.400 ca ung thư gan toàn cầu phát hiện dấu ấn này ở 47% mẫu tại Trung Quốc, 29% tại Đông Nam Á, 13% tại Hàn Quốc, 2,7% tại Nhật Bản, 4,8% tại Bắc Mỹ và 1,7% tại châu Âu [6]. Trước đó, một khảo sát năm 2013 cũng phát hiện dấu ấn tương tự ở 11 trên 93 bộ gen ung thư gan [2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 trên bệnh nhân bệnh thận mạn vùng Balkan phát hiện dấu ấn đột biến này ở 5 trên 8 (62,5%) mẫu ung thư biểu mô tế bào thận (RCC), trong khi nhóm đối chứng không phơi nhiễm hoàn toàn không có [7].
Đánh giá giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Bằng chứng sinh học phân tử hiện tại đã chứng minh mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa axit aristolochic và đột biến gen gây ung thư [2, 3]. Dấu ấn chuyển vị A:T sang T:A tại các chuỗi nucleotide đặc trưng hoạt động như một "dấu vân tay phân tử" không thể trộn lẫn, cho phép xác định sự phơi nhiễm độc chất này kể cả sau nhiều năm [2, 3].
Tuy vậy, các bằng chứng cũng ghi nhận một số giới hạn nghiên cứu nhất định. Nhiều nghiên cứu dịch tễ phân tử ban đầu được thực hiện trên cỡ mẫu mô bệnh phẩm nhỏ (từ 8 đến 19 người) hoặc thu thập tại các vùng địa lý đặc thù có thói quen dùng thảo dược lâu đời như Đài Loan hoặc vùng lưu hành bệnh Balkan [3, 4, 8]. Cần thêm dữ liệu dịch tễ học quy mô lớn hơn nữa để đánh giá đầy đủ tác động thực tế của axit aristolochic đối với tỷ lệ ung thư gan và các cơ quan khác trên phạm vi toàn cầu [8].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người vẫn giữ quan niệm rằng các bài thuốc cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ. Sự thật là nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn; độc chất axit aristolochic tồn tại tự nhiên bên trong cây Mã Đâu Linh và các loài Aristolochia khác là một tác nhân gây độc tế bào và đột biến gen cực mạnh [2, 7, 8].
Một hiểu lầm khác là đun sắc thảo dược kỹ hay uống liều thấp trong thời gian ngắn sẽ loại bỏ được nguy cơ. Độc tính của axit aristolochic gắn liền với cấu trúc hóa học phân tử bền vững [1]. Khi đã vào cơ thể, các sản phẩm chuyển hóa có thể nhanh chóng bám vào DNA và tạo tổn thương vĩnh viễn ở bộ gen, dẫn tới suy thận tiến triển hoặc khởi phát ung thư biểu mô nhiều năm sau đó [3, 4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Các dữ liệu nghiên cứu tập trung vào người tiếp xúc với nguồn thảo dược chứa axit aristolochic, người có bệnh thận mạn tính và bệnh nhân ung thư đường tiết niệu hoặc ung thư gan [2, 4, 8]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em; tuy nhiên đây là nhóm chất cực độc đã được IARC xếp vào nhóm 1 gây ung thư nên bất kỳ sự tiếp xúc nào cũng đều tiềm ẩn hiểm họa khôn lường [2, 7].
Những người có tiền sử bệnh thận mạn tính, người suy giảm chức năng gan, hoặc sống tại các vùng từng có thói quen dùng thảo dược truyền thống không rõ nguồn gốc cần đặc biệt cẩn giác [4, 8]. Bất kỳ ai đang gặp các vấn đề về đường tiết niệu hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm cây cỏ khi chưa tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ.
Lời khuyên áp dụng thực tế và phòng ngừa phơi nhiễm
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước nguy cơ ngộ độc axit aristolochic, người dân cần chủ động tuân thủ các nguyên tắc y tế:
Tuyệt đối không thu hái, mua bán hoặc sử dụng các loại cây, rễ, hạt thuộc chi Mã Đâu Linh (Aristolochia) cũng như các bài thuốc dân gian truyền miệng không rõ nhãn mác, thành phần [3, 7]. Tránh xa các sản phẩm giảm cân hay thực phẩm chức năng trôi nổi, từng có tiền lệ chứa thành phần loài Aristolochia fangchi gây suy thận giai đoạn cuối và ung thư tiết niệu cho hàng trăm người [1].
Nếu có nhu cầu điều trị bằng y học cổ truyền, người bệnh chỉ nên đến các cơ sở y tế hợp pháp, bệnh viện uy tín có bác sĩ chuyên khoa chỉ định [6]. Hãy kiểm tra kỹ đơn thuốc và nguồn gốc xuất xứ của từng vị dược liệu. Với những người từng có tiền sử sử dụng thảo dược chứa hoạt chất này hoặc sinh sống tại vùng có nguy cơ, việc tầm soát định kỳ chức năng thận và tế bào biểu mô đường tiết niệu là vô cùng cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu bệnh lý [5, 7].
Axit aristolochic trong cây Mã Đâu Linh là một chất độc gây đột biến DNA trực tiếp với tỷ lệ tổn thương bộ gen rất cao, dẫn tới nguy cơ ung thư đường tiết niệu và ung thư gan đã được khoa học chứng minh rõ ràng [2, 4]. Người dân cần nâng cao nhận thức, loại bỏ hoàn toàn các loại thảo dược không rõ nguồn gốc và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo vệ an toàn cho cơ thể.
