Lời cảnh tỉnh từ một loại thảo dược giảm cân
Nhiều người vẫn tin cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và vô hại với cơ thể. Mã Đâu Linh cùng các loài thực vật cùng chi là minh chứng đau xót cho sai lầm này. Đằng sau vị thuốc cổ truyền là độc chất hủy hoại thận nghiêm trọng và gây đột biến tế bào dẫn đến ung thư [1], [2].
Mã Đâu Linh bị cấm tại hầu hết quốc gia do chứa axit aristolochic (AA) [1], [3]. Hoạt chất tự nhiên này gây bệnh thận teo xơ tiến triển nhanh và làm tăng vọt nguy cơ mắc ung thư đường niệu trên [1], [4]. Tổ chức Y tế Thế giới và các cơ quan quản lý dược phẩm quốc tế đã xếp độc chất này vào nhóm gây ung thư hàng đầu [5], [6].
Tác hại của thảo dược này không diễn ra tức thì mà âm thầm tích tụ trong tế bào [2]. Khi người dùng nhận ra các triệu chứng suy thận hay phát hiện khối u ác tính, tổn thương thường đã bước vào giai đoạn không thể đảo ngược [3]. Lược sử các lệnh cấm dược liệu chứa axit aristolochic bắt nguồn từ những thảm kịch y khoa chấn động toàn cầu [2], [5].
Vụ ngộ độc giảm cân chấn động nước Bỉ và nguồn gốc cái tên AAN
Đầu thập niên 1990, các phòng khám tại Bỉ ghi nhận hàng loạt ca viêm thận mô kẽ hạt tiến triển nhanh bất thường ở phụ nữ trẻ [1], [5]. Các bác sĩ phát hiện điểm chung của nhóm bệnh nhân này là đều sử dụng cùng một loại viên uống giảm cân chứa thảo dược [1]. Trong đợt bùng phát năm 1991, khoảng 100 phụ nữ đã rơi vào tình trạng suy thận sau khi dùng sản phẩm này [6].
Nguyên nhân nhanh chóng được làm sáng tỏ do nhầm lẫn tai hại trong thành phần bào chế [5]. Rễ cây Hán phòng kỷ (Stephania tetrandra) đã bị thay thế nhầm bằng rễ cây Quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi) có nguồn gốc từ Trung Quốc [5], [6]. Chi thực vật Aristolochia mang hàm lượng axit aristolochic cực cao, gây tổn thương trực tiếp cấu trúc lọc của thận [1], [6].
Y văn thế giới ban đầu gọi hiện tượng này là "bệnh thận do thảo dược Trung Quốc" [1], [6]. Sau đó, giới khoa học thống nhất định danh bệnh lý này là "bệnh thận do axit aristolochic" (Aristolochic Acid Nephropathy - AAN) [1], [2]. Vụ việc tại Bỉ trở thành hồi chuông cảnh báo đầu tiên, châm ngòi cho các điều tra dịch tễ học quy mô lớn trên toàn cầu [2].
Mối liên hệ với bệnh thận lưu hành Balkan
Sau thảm kịch giảm cân ở Tây Âu, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện mối liên hệ giữa hoạt chất này với một căn bệnh bí ẩn tại Đông Nam Âu [2]. Vùng bán đảo Balkan từ lâu ghi nhận tỷ lệ cao người dân mắc bệnh thận xơ hóa và ung thư biểu mô đường niệu [1], [6]. Căn bệnh mang tính vùng miền này được gọi là "bệnh thận lưu hành Balkan" (Balkan Endemic Nephropathy - BEN) [1], [2].
Nghiên cứu công bố năm 2019 khẳng định nguyên nhân chính xuất phát từ cây Aristolochia clematitis mọc hoang dại trên đồng ruộng [6]. Hạt của loài cây này lẫn vào lúa mì và ngô khi nông dân thu hoạch mùa màng [6]. Người dân vô tình hấp thụ độc chất qua bột mì dùng làm thực phẩm hàng ngày [6].
Khảo sát tại các trang trại ở Serbia cho thấy đất và cây trồng nhiễm axit aristolochic nghiêm trọng [6]. Hoạt chất này tồn lưu rất lâu trong đất và thâm nhập vào rễ lúa mì, ngô theo mức độ phụ thuộc độ pH [6]. Ô nhiễm môi trường từ loài thực vật này tương quan chặt chẽ với tỷ lệ mắc bệnh thận lưu hành Balkan và ung thư biểu mô đường niệu tại địa phương [6].
Cơ chế phá hủy DNA: Độc chất mở đường cho ung thư
Độc tính của axit aristolochic nguy hiểm ở chỗ nó tác động trực tiếp lên vật chất di truyền [2], [3]. Khi vào cơ thể, chất này bị khử nhóm nitro để tạo ra các chất chuyển hóa trung gian có hoạt tính cao [2]. Các chất này liên kết bền vững với DNA của tế bào, tạo thành phức hợp AL-DNA adducts tồn tại dai dẳng [2], [4].
Sự hiện diện của phức hợp này gây ra các đột biến đảo biến A:T sang T:A trong quá trình nhân đôi DNA [2], [4]. Ở bệnh nhân ung thư đường niệu trên liên quan tới Balkan, axit aristolochic kích hoạt đột biến đặc hiệu tại codon 139 trên exon 5 của gen đè nén khối u TP53 [4]. Đột biến này làm thay đổi cấu trúc mã hóa, thúc đẩy chu kỳ tế bào tăng sinh bất thường và hình thành khối u ác tính [4].
Năm 2002, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) chính thức công nhận axit aristolochic là chất gây ung thư biểu mô niệu [5]. Năm 2017, xét nghiệm 98 mẫu ung thư biểu mô tế bào gan tại hai bệnh viện ở Đài Loan cho thấy có 78% (76 mẫu) mang dấu vết đột biến đặc trưng COSMIC SBS22 [2]. Điều này làm dấy lên mối lo ngại sâu sắc về nguy cơ sinh ung thư gan của độc chất từ chi Mã Đâu Linh [2].
Ở mức độ mô hạt của thận, axit aristolochic kích thích phản ứng viêm và hoại tử tế bào ống thận [7]. Nghiên cứu năm 2023 trên mô hình chuột chỉ ra độc chất này làm tăng biểu hiện enzym HDAC1 và HDAC2, làm tắt gen bảo vệ PSTPIP2 và dẫn đến chết tế bào theo kiểu PANoptosis [7]. Độc chất cũng làm gia tăng liên tục Urotensin II và yếu tố biến đổi TGF-beta1, dẫn đến xơ hóa thận không hồi phục [8].
Làn sóng cấm vận toàn cầu và sự quản lý gắt gao
Trước những bằng chứng độc học không thể chối cãi, làn sóng cấm sử dụng các dược liệu chứa axit aristolochic diễn ra trên diện rộng [2], [3]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cùng cơ quan quản lý y tế tại nhiều nước đã đưa ra hàng loạt cảnh báo nghiêm ngặt [3]. Việc bán và sử dụng các sản phẩm chứa hoạt chất này nhanh chóng bị cấm hoặc hạn chế tối đa ở hầu hết các quốc gia [1], [3].
Dù đã có lệnh cấm, các ca bệnh thận do axit aristolochic vẫn tiếp tục được báo cáo [1], [3]. Nhiều trường hợp tổn thương thận do thảo dược chứa axit aristolochic xuất hiện tại Anh, Úc, Nhật Bản, Trung Quốc, Hồng Kông và Đài Loan [6]. Thực trạng này xuất phát từ việc thảo dược vẫn được mua bán trôi nổi qua mạng internet mà không chịu sự kiểm soát [5].
Các chuyên gia cảnh báo nguy cơ mắc bệnh thận AAN trên thực tế đang bị đánh giá thấp hơn nhiều so với thực tế [1]. Người bệnh thường có thói quen tự ý dùng các thảo dược tự nhiên nhưng không bao giờ thông báo với bác sĩ điều trị [5]. Thảo mộc truyền thống không rõ nguồn gốc vẫn tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với sức khỏe cộng đồng [3].
Bằng chứng khoa học và những khoảng trống điều trị
Cho đến nay, y học hiện đại vẫn chưa tìm ra phác đồ điều trị hiệu quả cho bệnh thận AAN và ung thư biểu mô đường niệu do hoạt chất này gây ra [7], [3]. Các tổn thương tiến triển trên mô thận và các biến cố đột biến gen mà axit aristolochic gây ra là vĩnh viễn và không thể đảo ngược [3]. Người bệnh khi đã xuất hiện xơ hóa kẽ thận phần lớn sẽ tiến triển nhanh đến suy thận mạn giai đoạn cuối [5], [3].
Các thử nghiệm can thiệp mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trong phòng thí nghiệm [1], [7]. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột cho thấy thuốc ức chế HDAC romidepsin (FK228) hoặc can thiệp gen PSTPIP2 có tiềm năng ngăn chặn tế bào thận bị phá hủy [7]. Một nghiên cứu năm 2017 trên tế bào ống thận chuột NRK-52E làm rõ vai trò của Urotensin II đối với sự tăng tiết TGF-beta1 [8].
Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm và nuôi cấy tế bào ống thận trong ống nghiệm [7], [8]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh thuốc ức chế hay biện pháp sinh học có thể đảo ngược xơ hóa thận do axit aristolochic [7], [3]. Dự phòng và tránh phơi nhiễm hoàn toàn vẫn là biện pháp duy nhất được giới y khoa khuyến nghị [3].
Những hiểu lầm chết người về tính an toàn của thảo dược
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "thuốc nam, thuốc bắc từ cỏ cây nên không có độc tính" [5]. Rất nhiều bệnh nhân coi các loại thảo dược tự nhiên là lành tính nên tự kê đơn mà không lường trước tương tác nguy hiểm [5]. Ngay cả các loại thảo mộc thông thường như bạch quả (Ginkgo biloba), nhân sâm, tỏi hay cúc tím (Echinacea) cũng tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ và tương tác thuốc cần theo dõi chặt chẽ [5].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng chỉ cần ngừng uống thảo dược thì thận sẽ tự phục hồi tổn thương. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng ngay cả sau 10 ngày ngừng uống nước sắc chiết xuất từ mộc thông Mã Đâu Linh (Aristolochia manshuriensis), nồng độ các yếu tố xơ hóa như Urotensin II và TGF-beta1 trong mô thận vẫn tiếp tục tăng cao [8]. Phức hợp đột biến DNA của axit aristolochic cũng tồn tại bền bỉ trong mô nhiều năm sau phơi nhiễm [2].
Ngoài ra, việc xác định cây thuốc bằng mắt thường rất dễ nhầm lẫn tên gọi giữa các loài thảo mộc dân gian [5], [6]. Sự tráo đổi rễ thực vật độc hại thay thế cho cây lành tính là nguyên nhân bùng phát dịch bệnh thận tại Bỉ và nhiều quốc gia khác [5], [6]. Không có liều dùng nào của dược liệu chứa axit aristolochic được xem là an toàn cho cơ thể người [3], [6].
Ai cần tuyệt đối tránh xa và giải pháp bảo vệ sức khỏe
Bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của axit aristolochic nếu sử dụng sản phẩm thảo dược không rõ kiểm định [1], [3]. Nhóm người có bệnh nền suy giảm chức năng thận, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc [5]. Bác sĩ chuyên khoa thận luôn khuyến cáo kiểm tra tiền sử dùng thảo dược khi chẩn đoán các ca suy thận không rõ nguyên nhân [5].
Để bảo vệ đường niệu và hệ thống lọc máu, người dân không nên tự ý đặt mua các loại thảo dược, bột rễ cây trôi nổi trên internet [5]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền được cấp chứng chỉ hành nghề và các bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thang thuốc nào [5]. Các cơ quan quản lý cũng cần duy trì giám sát dư lượng độc chất trong nông sản và quản lý nguồn gốc dược liệu nghiêm ngặt [2], [6].
Mã Đâu Linh đã để lại bài học đắt giá trong lịch sử y khoa thế giới về sự độc hại của thảo dược tự nhiên không được kiểm soát [1], [6]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng về công dụng làm đẹp, giảm cân thần tốc từ cây cỏ [1], [5]. Tôn trọng khuyến cáo khoa học và dùng thuốc dưới sự hướng dẫn y tế là cách tốt nhất để bảo vệ mạng sống của chính mình [5], [3].
