Nhiều phụ nữ chuẩn bị mang thai thường băn khoăn về liều lượng vitamin cần bổ sung hàng ngày. Không ít người cho rằng uống liều càng cao thì thai nhi sẽ càng được bảo vệ toàn diện trước các dị tật bẩm sinh.
Thực tế y khoa hoàn toàn không phải như vậy. Việc dùng viên axit folic liều cao (thường ở mức 4mg đến 5mg) chỉ dành riêng cho các trường hợp thai phụ có nguy cơ rất cao và bắt buộc phải có chỉ định cụ thể của bác sĩ chuyên khoa [1].
Dị tật ống thần kinh là nhóm bất thường bẩm sinh nghiêm trọng xảy ra ở hệ thần kinh trung ương của thai nhi [2]. Các dạng khiếm khuyết phổ biến gồm tật nứt đốt sống và thai vô sọ [3]. Tình trạng này có thể để lại di chứng nặng nề suốt đời cho trẻ hoặc dẫn đến tử vong [1].
Nguy cơ dị tật ống thần kinh và vai trò của folate
Dị tật ống thần kinh xảy ra với tỷ lệ từ 0,5 đến 2 trên 1.000 thai kỳ trên toàn cầu [1]. Tình trạng thiếu hụt axit folic, dù là tuyệt đối hay tương đối, đã được xác định là yếu tố hàng đầu làm tăng nguy cơ xuất hiện khiếm khuyết này [1]. Sự liên quan giữa tình trạng folate của người mẹ với tỷ lệ dị tật ống thần kinh, sinh non và sẩy thai cũng đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu dịch tễ [4].
Ống thần kinh của thai nhi khép lại rất sớm, thường diễn ra trong khoảng thời gian đầu của thai kỳ. Khi cơ thể người mẹ không có đủ dự trữ folate cần thiết, quá trình phân chia tế bào và đóng ống thần kinh có thể bị rối loạn [2]. Bổ sung axit folic đúng thời điểm giúp bảo vệ sự phát triển này, giảm đáng kể nguy cơ khiếm khuyết [1].
Các nguyên nhân khác làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh bao gồm yếu tố di truyền như đa hình gen MTHFR, người mẹ mắc đái tháo đường trước khi mang thai hoặc béo phì [1]. Phụ nữ đang sử dụng một số loại thuốc điều trị động kinh cũng đối mặt với nguy cơ gia tăng đáng kể [1].
Nhóm thai phụ nào thực sự cần chỉ định liều cao?
Chỉ định dùng axit folic liều cao khoảng 4mg mỗi ngày được xây dựng ban đầu cho những phụ nữ từng mang thai hoặc sinh con bị dị tật ống thần kinh [1], [4]. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ tái phát khiếm khuyết trong các lần mang thai tiếp theo rất cao [4]. Nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã xác nhận bổ sung 4mg axit folic là yếu tố thiết yếu để phòng ngừa tái phát dị tật ở nhóm nguy cơ đặc biệt này [1].
Bên cạnh tiền sử sinh con dị tật, phụ nữ đang điều trị một số liệu pháp chống động kinh cũng thuộc nhóm có nguy cơ cao cần được đánh giá chỉ định liều mạnh [1]. Các thuốc chống động kinh có thể làm thay đổi chuyển hóa folate trong cơ thể, dẫn đến thiếu hụt nồng độ vitamin cần thiết cho quá trình hình thành hệ thần kinh thai nhi [1].
Những đối tượng có đột biến gen MTHFR làm suy giảm chuyển hóa folate, phụ nữ bị đái tháo đường thai kỳ từ trước hoặc người mẹ béo phì cũng được xếp vào nhóm nguy cơ gia tăng [1]. Tuy nhiên, việc áp dụng liều cao bao nhiêu và trong bao lâu cần sự thăm khám kỹ lưỡng từ bác sĩ chứ không được tự ý sử dụng [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm dị tật tái phát
Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn năm 1991 (MRC Vitamin Study) đã đặt nền móng cho việc sử dụng liều cao [5], [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung 4mg axit folic mỗi ngày quanh thời điểm thụ thai giúp giảm tỷ lệ tái phát dị tật ống thần kinh khoảng 70% đến 72% [6], [7].
Một đánh giá tổng hợp năm 2000 ghi nhận rằng bổ sung chế độ ăn bằng viên đa vi chất chứa axit folic hoặc dùng axit folic liều cao đơn độc trong giai đoạn quanh thụ thai giúp giảm nguy cơ dị tật tái phát lần lượt từ 83% đến 91% và 71% [2]. Khuyến cáo từ Ủy ban Dinh dưỡng thuộc Hội Nhi khoa Pháp năm 1995 cũng nêu rõ những phụ nữ từng sinh con bị dị tật ống thần kinh cần dùng 4mg mỗi ngày để phòng ngừa tái phát [4].
Liệu pháp bổ sung liều cao này đem lại lợi ích rõ rệt trong việc ngăn ngừa tái phát ở nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm [1], [6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng axit folic giúp giảm đáng kể nhưng không thể xóa bỏ hoàn toàn 100% nguy cơ dị tật ống thần kinh trong cộng đồng [8].
Tranh luận khoa học: Liều cao có thực sự vượt trội?
Mặc dù phác đồ 4mg đã tồn tại nhiều thập kỷ, một số nghiên cứu gần đây đặt lại dấu hỏi về sự cần thiết của mức liều này [5]. Một báo cáo khoa học năm 2018 cho rằng khuyến cáo 4mg dựa trên thử nghiệm từ năm 1991 và có thể đã lỗi thời [5]. Kể từ đó, nhiều nghiên cứu xác nhận liều 400 đến 800 microgam (0,4mg đến 0,8mg) đã đủ hạ thấp cả nguy cơ tiên phát lẫn nguy cơ tái phát dị tật ống thần kinh [5].
Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh được việc tăng liều vượt quá 1mg mang lại thêm bất kỳ lợi ích giảm nguy cơ nào so với liều tiêu chuẩn [5]. Hiểu biết hiện tại về chuyển hóa folate cho thấy khi dùng liều cao trên khoảng 1mg, khả năng hấp thu của cơ thể thai phụ không tăng thêm [5]. Bằng chứng gần đây gợi ý bổ sung 4mg có thể không hiệu quả hơn các liều thấp hơn trong việc ngăn ngừa tái phát [5].
Một nghiên cứu can thiệp năm 2000 cũng chỉ ra rằng dùng liều cao đơn độc khoảng 6mg axit folic trong giai đoạn quanh thụ thai lại kém hiệu quả hơn so với việc bổ sung đa vi chất chứa liều sinh lý 0,8mg [2]. Việc dùng vi chất chứa liều sinh lý 0,8mg folate giúp giảm tới khoảng 92% tỷ lệ mắc mới dị tật ống thần kinh [2]. Do đó, việc lạm dụng liều cao mà không có đánh giá nồng độ folate của mẹ là không cần thiết [5].
Liều khuyến cáo cho phụ nữ mang thai thông thường
Đối với đa số phụ nữ không có tiền sử bệnh lý hay nguy cơ đặc biệt, liều bổ sung sinh lý thông thường là hoàn toàn đầy đủ [1], [2]. Bổ sung liều thấp 0,4mg axit folic đã được chứng minh giúp ngăn ngừa đáng kể lần xuất hiện đầu tiên của dị tật ống thần kinh [1].
Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 1993 thực hiện tại các bệnh viện lớn ở Boston, Philadelphia và Toronto đã so sánh các bà mẹ có con mắc dị tật với 2.615 bà mẹ đối chứng [7]. Kết quả cho thấy việc sử dụng vitamin chứa axit folic hàng ngày trong giai đoạn quanh thụ thai giúp giảm nguy cơ mắc dị tật với tỷ số nguy cơ tương đối là 0,4 [7]. Mức liều phổ biến nhất được ghi nhận là 0,4mg, mang lại tỷ số nguy cơ 0,3, tương đương mức giảm khoảng 60% nguy cơ dị tật mắc mới [7].
Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 1994 trên 5.502 phụ nữ có thai xác nhận kết quả vượt trội của liều sinh lý [3]. Theo dõi 2.471 phụ nữ dùng viên đa vi chất chứa 0,8mg axit folic và 2.391 phụ nữ dùng nhóm bổ sung vi lượng, nhóm dùng axit folic ghi nhận 0 trường hợp bị dị tật ống thần kinh, trong khi nhóm đối chứng có 6 trường hợp [3]. Tỷ lệ dị tật bẩm sinh chung ở nhóm dùng 0,8mg axit folic cũng thấp hơn có ý nghĩa thống kê (1,25 trên 1.000 so với 2,22 trên 1.000) [3]. Bổ sung đa vi chất quanh thụ thai còn giúp giảm dị tật đường tiết niệu, tim mạch và khuyết tật chi bẩm sinh [2].
Hiểu lầm phổ biến khi bổ sung axit folic thai kỳ
Hiểu lầm tai hại nhất là suy nghĩ "uống thuốc bổ càng nhiều càng tốt" và tự ý mua viên liều cao 5mg để dùng cho thai kỳ bình thường. Việc cơ thể tiếp nhận lượng axit folic quá cao vượt ngưỡng hấp thu không mang lại tác dụng bảo vệ tốt hơn mà còn gây dư thừa không cần thiết trong tuần hoàn [5].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần mang thai rồi mới bắt đầu uống vitamin [6]. Thực tế, ống thần kinh hình thành và khép lại trong những tuần đầu tiên của thai kỳ, thời điểm mà nhiều người phụ nữ thậm chí còn chưa biết mình đã thụ thai [6], [7].
Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần ăn uống bình thường từ thực phẩm là đủ cung cấp folate ngăn ngừa dị tật [2]. Mặc dù rau quả tươi giúp tăng dự trữ folate và giảm nguy cơ theo liều lượng hấp thu, chế độ ăn thông thường thường khó đáp ứng mức khuyến cáo tối ưu cho giai đoạn thụ thai [4], [2], [7].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ bình thường chuẩn bị có con tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các chế phẩm axit folic liều cao từ 4mg đến 5mg nếu không có chỉ định chuyên môn [1], [5]. Liều dùng sinh lý an toàn và hiệu quả đã được xác lập là 0,4mg đến 0,8mg mỗi ngày [1], [5], [3].
Phụ nữ đang dùng thuốc chống động kinh, người có tiền sử sinh con dị tật ống thần kinh hoặc có đột biến gen MTHFR cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận [1]. Những trường hợp này cần thực hiện các xét nghiệm đánh giá tình trạng dinh dưỡng folate của người mẹ trước khi quyết định phác đồ bổ sung [1], [5].
Thai phụ mắc đái tháo đường từ trước hoặc béo phì cũng cần thông báo cho bác sĩ để được tư vấn liều lượng phù hợp nhất cho thể trạng của mình [1]. Không tự ý phối hợp nhiều loại thực phẩm chức năng có cùng hoạt chất để tránh vô tình vượt liều an toàn.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và thời điểm vàng
Thời điểm vàng để bổ sung axit folic là giai đoạn quanh thời điểm thụ thai [4], [7]. Đối với phụ nữ thuộc nhóm nguy cơ cao được chỉ định liều 4mg/ngày, phác đồ lý tưởng nhất là bắt đầu uống 1 tháng trước khi thụ thai và duy trì đều đặn suốt 3 tháng đầu thai kỳ [4].
Đối với phụ nữ có kế hoạch mang thai thông thường, nên duy trì mức bổ sung hàng ngày từ 400 đến 800 microgam axit folic [5], [2]. Bổ sung có thể bắt đầu ít nhất một tháng trước khi mang thai và tiếp tục kéo dài qua kỳ kinh trễ thứ hai hoặc muộn hơn [3]. Khuyến cáo từ Hội Nhi khoa Pháp cũng chỉ ra phụ nữ mang thai và cho con bú cần được bổ sung 200 microgam axit folic mỗi ngày bên cạnh nguồn dinh dưỡng [4].
Song song với việc uống bổ sung theo chỉ định, phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ nên thường xuyên ăn các loại rau quả tươi để gia tăng dự trữ folate tự nhiên cho cơ thể [4]. Bổ sung thực phẩm giàu folate kết hợp lối sống khoa học giúp hỗ trợ sức khỏe thai kỳ toàn diện [4].
Axit folic liều cao 5mg là công cụ y khoa hiệu quả nhưng chỉ dành cho nhóm thai phụ có nguy cơ cao được bác sĩ chỉ định. Chị em phụ nữ hãy tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi mang thai để chọn liều bổ sung đúng đắn và an toàn nhất.
