Nhiều người có thói quen nấu nước các loại thảo mộc giải nhiệt uống hằng ngày để làm mát gan, lợi tiểu. Trong số đó, nước mã đề là thức uống dân dã rất quen thuộc ở nhiều gia đình. Khi mang thai, cơ thể thường xuyên cảm thấy nóng trong, bứt rứt khiến không ít thai phụ tìm đến loại nước lá này mà không lường trước các nguy cơ sức khỏe tiềm ẩn.
Bà bầu không nên tự ý dùng nước mã đề, đặc biệt chống chỉ định trong giai đoạn thai kỳ sớm. Các nghiên cứu và dữ liệu dược lý cho thấy các hoạt chất trong một số thảo dược có thể gây kích thích cơ trơn tử cung, làm tăng tần suất co thắt, dẫn đến nguy cơ đe dọa thai nhi.
Nguy cơ co bóp tử cung khi dùng thảo dược
Tử cung của phụ nữ mang thai có cấu tạo gồm các lớp cơ trơn đặc biệt nhạy cảm với các chất kích thích hóa học hoặc cơ học. Khi các cơ trơn này bị kích thích, các sợi cơ sẽ co rút lại, làm tăng áp lực bên trong buồng tử cung và có thể kích hoạt quá trình chuyển dạ sớm hoặc gây sảy thai.
Các cơ chế sinh lý bảo vệ thai kỳ bình thường phụ thuộc vào trạng thái thư giãn của cơ tử cung. Chẳng hạn, progesterone giúp ức chế sự co thắt thông qua việc tăng cường biểu hiện của các kênh kali như TREK-1 trên cơ trơn tử cung [1]. Do đó, bất kỳ hoạt chất nào can thiệp ngược lại hoặc gây hưng phấn cơ trơn đều có thể phá vỡ trạng thái cân bằng này, gây kích hoạt co bóp tử cung ngoài ý muốn.
Khảo sát việc dùng thảo dược ở phụ nữ mang thai
Việc sử dụng các loại cây cỏ không rõ mức độ an toàn trong thai kỳ diễn ra tương đối phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy ở Ethiopia đã theo dõi 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [2]. Kết quả cho thấy 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén chủ động hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [2].
Trong nhóm bệnh nhân bị chấm dứt thai kỳ hoặc sảy thai, có 19 phụ nữ (17,9%) đã sử dụng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thời gian mang thai [2]. Cụ thể, có 16 người dùng thảo dược an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng thảo dược có khả năng gây hại và 11 người dùng loại chưa rõ tính an toàn [2]. Nghiên cứu chỉ ra các thảo dược gây nguy cơ tiềm ẩn như co thắt tử cung, hạ đường huyết, độc tính hoặc thúc kinh bao gồm hạt cỏ cà ri, cửu lý hương, quế, ngải cứu [2].
Khảo sát này cũng ghi nhận khoảng ba phần tư thảo dược được mua từ các khu chợ (76,5%) hoặc được người nhà thu hái (68,3%) [2]. Đa số phụ nữ dùng cây thuốc theo lời khuyên của người thân trong gia đình (75,2%) [2]. Hạt là bộ phận được dùng nhiều nhất (57,6%), dạng phơi khô chiếm 60,1%, và đường là chất phụ gia phổ biến nhất (27,8%) [2]. Đường uống chiếm chủ yếu với 89,7%, trong đó đo lường bằng đơn vị cốc nước chiếm 51,7% [2]. Liều dùng phổ biến nhất là một cốc nước mỗi ngày (chiếm lần lượt 47,5% và 54,8%) [2]. Đáng chú ý, 32,9% thai phụ dùng thảo dược kéo dài nhiều tháng suốt thai kỳ theo nhu cầu [2].
Dữ liệu này phản ánh thực tế việc dùng thảo mộc theo truyền miệng, mua bán tự do không qua kiểm định liều lượng rất dễ dẫn đến tai biến sản khoa, đặc biệt là các biến cố sảy thai.
Vai trò sống còn của việc ức chế co thắt tử cung
Việc tử cung giữ được trạng thái yên tĩnh là điều kiện tiên quyết để thai nhi bám chắc và phát triển toàn vẹn. Khi xuất hiện các cơn co bất thường do kích thích hoạt chất, các bác sĩ thường phải sử dụng thuốc chuyên biệt để ức chế. Một thử nghiệm tiến cứu có đối chứng năm 2018 so sánh thuốc ức chế co thắt atosiban với giả dược trong thụ tinh ống nghiệm cho thấy, việc ức chế co cơ tử cung làm giảm tần số co thắt từ 16 cơn trong 4 phút xuống còn 2,6-6 cơn trong 4 phút, giúp cải thiện rõ rệt tỷ lệ làm tổ [3].
Tương tự, một nghiên cứu hồi cứu năm 2023 trên 58 bệnh nhân suy cổ tử cung được khâu vòng cổ tử cung kết hợp dùng thuốc ức chế co thắt tử cung cho thấy tỷ lệ điều trị thành công đạt 74,14% (43/58 ca) [4]. Thời gian kéo dài thai kỳ đạt trung bình 16,42 tuần và tuổi thai trung bình khi sinh là 35,91 tuần [4]. Điều này chứng minh rằng việc kích thích cơ trơn tử cung ngoài ý muốn, dù từ tân dược hay thảo dược như mã đề, đều đi ngược lại nguyên lý bảo vệ thai kỳ tự nhiên.
Hiểu lầm uống nước mát để lọc ối và giải độc
Nhiều thai phụ tin rằng nước mã đề tính mát, uống vào giúp thanh lọc cơ thể, giải độc thai và làm sạch nước ối. Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm và thiếu căn cứ khoa học.
Nước ối được tái tạo liên tục từ hệ tuần hoàn của người mẹ và sự bài tiết của thai nhi, không phụ thuộc vào các loại nước thảo mộc có tác dụng lợi tiểu. Uống quá nhiều thảo dược tính hàn và có tác dụng kích thích co cơ có thể gây rối loạn tiêu hóa, mất cân bằng điện giải và dẫn đến động thai sớm.
3 lưu ý quan trọng cần nhớ đối với bà bầu
Đối với việc sử dụng thảo dược nói chung và nước mã đề nói riêng, thai phụ cần nắm vững 3 nguyên tắc an toàn:
Thứ nhất, tuyệt đối không dùng trong 3 tháng đầu thai kỳ. Đây là giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng, cơ tử cung rất nhạy cảm với các kích thích co rút [2]. Bất kỳ tác động làm tăng co bóp nào cũng đẩy thai phụ vào tình trạng dọa sảy thai.
Thứ hai, không tự ý dùng thảo mộc để trị tiểu rắt hay nóng trong. Tiểu rắt khi mang thai thường do tử cung to chèn ép bàng quang hoặc do nhiễm khuẩn tiết niệu, cần được xét nghiệm nước tiểu và điều trị y khoa thay vì tự uống nước mã đề để lợi tiểu.
Thứ ba, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản trước khi sử dụng bất kỳ loại nước lá, rễ cây hay dược liệu nào. Thói quen dùng thảo dược theo kinh nghiệm truyền miệng từ người thân rất dễ dẫn đến quá liều hoặc dùng nhầm cây có độc tính [2].
Lời khuyên chăm sóc sức khỏe thai kỳ
Để giải nhiệt và giảm cảm giác nóng bức trong thai kỳ một cách an toàn, thai phụ nên ưu tiên bổ sung nước lọc ấm đầy đủ mỗi ngày. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ từ rau củ quả tươi sạch cũng giúp hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru mà không cần can thiệp thảo mộc dược lý.
Khi gặp các triệu chứng bất thường như đau bụng dưới, xuất huyết âm đạo hay cảm giác tức nặng vùng chậu, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời, tránh tự ý áp dụng các mẹo dân gian.
