Cơn ho dai dẳng kèm cảm giác rát buốt lồng ngực mỗi khi thời tiết giao mùa là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người. Khi niêm mạc đường thở bị viêm và tổn thương, phản xạ ho liên tục xuất hiện khiến cơ thể mệt mỏi, mất ngủ và suy giảm chất lượng cuộc sống. Trong dân gian, cây mã đề từ lâu đã được xem như một vị thuốc quen thuộc giúp làm mát họng, giảm ho và làm dịu các triệu chứng viêm phế quản.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm lưu truyền này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của y học thực chứng? Các phân tích hóa thực vật và nghiên cứu lâm sàng đã phát hiện ra rằng, hiệu quả giảm ho của lá mã đề không bắt nguồn từ một cơ chế đơn lẻ, mà đến từ sự kết hợp giữa các iridoid glycoside đặc hiệu (đặc biệt là aucubin), các acid hữu cơ và hợp chất chống viêm tự nhiên có khả năng làm dịu niêm mạc bị kích ứng.
Hoạt chất then chốt nào trong lá mã đề giúp giảm ho?
Mã đề, đặc biệt là loài Plantago major và Plantago lanceolata, chứa một kho tàng các hợp chất tự nhiên đa dạng. Một nghiên cứu chuyên sâu về phân loại hóa học công bố năm 2002 đã phân tích 14 mẫu iridoid glucoside trên các loài mã đề khác nhau [1]. Kết quả cho thấy loài mã đề Plantago major chứa nhóm iridoid đặc trưng với thành phần chiếm ưu thế chủ yếu là aucubin [1]. Trong khi đó, loài mã đề lá mác Plantago lanceolata lại chứa đồng thời cả aucubin và catalpol [1].
Aucubin thuộc nhóm iridoid glycoside, được giới khoa học đánh giá là một trong những hoạt chất then chốt tạo nên đặc tính sinh học của mã đề [2], [1]. Trong tự nhiên, aucubin đóng vai trò như một chất bảo vệ thực vật, và khi đi vào cơ thể người, chất này thể hiện các đặc tính kháng viêm, phục hồi tổn thương niêm mạc [2], [3].
Bên cạnh aucubin, chiết xuất mã đề còn rất giàu các acid phenolic tan trong nước như acid ferulic, acid p-coumaric, acid chlorogenic và acid vanillic [4]. Ngoài ra, cây còn chứa các triterpenoid như acid oleanolic và acid ursolic [2], [4]. Các nhóm chất này khi được hấp thu sẽ hỗ trợ bảo vệ bề mặt tế bào biểu mô, tạo hàng rào bao bọc các đầu dây thần kinh cảm giác đang bị phơi nhiễm ở cổ họng, từ đó hạn chế tối đa các kích thích gây phản xạ co thắt và ho khan.
Cơ chế làm dịu niêm mạc và kích thích miễn dịch đường hô hấp
Khi phế quản bị viêm, lớp màng nhầy lót mặt trong ống thở bị phù nề, sưng đỏ và tiết nhiều dịch đờm đặc. Các tài liệu y học ghi nhận từ lâu mã đề đã được ứng dụng để làm giảm kích ứng màng niêm mạc liên quan đến đường hô hấp trên [5]. Hoạt chất từ mã đề giúp làm mềm và loãng dịch tiết, hỗ trợ đường hô hấp tống xuất chất ứ đọng dễ dàng hơn, đồng thời giảm cảm giác đau rát khi luồng không khí đi qua [6], [5].
Bên cạnh tác dụng bao phủ bề mặt, cơ chế kiểm soát viêm của mã đề còn được thúc đẩy thông qua hệ thống miễn dịch tự nhiên. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 đã tiến hành kiểm tra hoạt tính điều hòa miễn dịch của 5 nhóm hợp chất tinh khiết chiết xuất từ chi mã đề trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người (PBMC) [4]. Các nhà khoa học đã sử dụng xét nghiệm miễn dịch BrdU để đo lường sự tăng sinh lympho bào và xét nghiệm ELISA để đo nồng độ interferon-gamma (IFN-gamma) [4].
Kết quả cho thấy, các hợp chất tan trong nước có trong mã đề bao gồm aucubin, acid chlorogenic, acid ferulic, acid p-coumaric và acid vanillic đã thúc đẩy rõ rệt quá trình tăng sinh tế bào lympho ở người và kích thích giải phóng IFN-gamma [4]. Đối với nhóm triterpenoid, mặc dù acid oleanolic và acid ursolic không làm tăng sinh mạnh tế bào PBMC, nhưng cả hai lại kích thích rất mạnh sự bài tiết IFN-gamma [4]. Monoterpenoid linalool cũng cho thấy hoạt tính kích thích miễn dịch tương tự [4].
IFN-gamma đóng vai trò trung tâm trong đáp ứng miễn dịch tế bào, giúp cơ thể chống lại tác nhân gây nhiễm khuẩn và ngăn chặn phản ứng viêm lan rộng [4]. Sự gia tăng chất trung gian này giải thích vì sao mã đề vừa giúp xoa dịu triệu chứng cục bộ tại niêm mạc họng, vừa hỗ trợ nâng cao sức đề kháng của cơ thể trước các đợt nhiễm trùng hô hấp [4].
Thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân viêm phế quản mạn tính
Khác với nhiều loại thảo dược chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm, tác dụng giảm ho và cải thiện hô hấp của mã đề đã được kiểm chứng qua các nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh. Một thử nghiệm lâm sàng được tiến hành từ năm 1982 đã đánh giá tác dụng của chế phẩm từ cây mã đề Plantago major trên 25 bệnh nhân mắc viêm phế quản mạn tính [6]. Các bệnh nhân tham gia nghiên cứu có biểu hiện viêm phế quản dạng co thắt hoặc không co thắt, đi kèm rối loạn thông khí phổi ở mức độ nhẹ đến trung bình [6].
Trong thử nghiệm này, người bệnh được cho sử dụng chế phẩm mã đề liên tục trong thời gian từ 25 đến 30 ngày [6]. Kết quả thu được rất khả quan: có tới 80% bệnh nhân ghi nhận tác dụng nhanh chóng đối với cả các triệu chứng than phiền chủ quan (như giảm ho, bớt khó thở) và các dấu hiệu thăm khám khách quan [6].
Đặc biệt, nghiên cứu này ghi nhận chế phẩm mã đề tác động thuận lợi lên một số chỉ số thông khí hô hấp ngoài của bệnh nhân [6]. Các dữ liệu thực nghiệm đi kèm cũng xác nhận thảo dược có tác động chống co thắt lên cơ trơn phế quản, đồng thời mang lại tác dụng long đờm, chống viêm và giảm đau rõ rệt [6]. Chế phẩm cho thấy độ dung nạp rất tốt, không gây bất kỳ tác dụng độc hại nào lên đường tiêu hóa, chức năng gan, thận hay hệ thống tạo máu của người bệnh [6].
Tổng quan y học năm 2025 về các hợp chất tự nhiên cũng tái khẳng định các báo cáo lâm sàng trước đây tại Bulgaria cho thấy bệnh nhân viêm phế quản mạn tính dùng mã đề đã ghi nhận sự cải thiện triệu chứng nhanh chóng, chỉ số hô hấp tốt hơn và khả năng dung nạp điều trị xuất sắc [2]. Trước đó, hai thử nghiệm lâm sàng độc lập tại Bulgaria cũng đã từng gợi ý cây mã đề có thể mang lại hiệu quả thiết thực trong việc kiểm soát các đợt viêm phế quản mạn [5].
Bằng chứng bảo vệ niêm mạc và giảm viêm từ các thử nghiệm y khoa
Khả năng làm lành và bảo vệ mô niêm mạc của mã đề không chỉ giới hạn ở đường thở dưới mà còn được chứng minh trên nhiều mô khác nhau của cơ thể. Một tổng quan cơ chế năm 2025 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về khả năng phục hồi tổn thương của loài Plantago major [2].
Đáng chú ý, trong lĩnh vực ung bướu, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi trên bệnh nhân ung thư đầu và cổ cho thấy việc sử dụng siro chế tạo từ mã đề Plantago major đã làm giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng của tình trạng viêm niêm mạc miệng và giảm đau do xạ trị gây ra [2]. Tác dụng ngăn ngừa viêm niêm mạc miệng (viêm miệng) của lá mã đề trên bệnh nhân hóa trị cũng đã được ghi nhận trong các báo cáo y khoa trước đó [5].
Ngoài ra, bằng chứng lâm sàng về tiềm năng chống viêm toàn thân của loài thảo dược này còn được thể hiện ở đường tiêu hóa. Việc bổ sung hạt Plantago major liên tục trong 8 tuần cho các bệnh nhân viêm loét đại tràng đã giúp họ giảm tình trạng đau tức bụng, giảm triệu chứng trào ngược, dịu cơn đau dạ dày và giảm lượng máu nhìn thấy trong phân [2].
Trên mô hình vết thương ngoài da, mã đề cũng chứng minh khả năng tái tạo mô ấn tượng. Một thử nghiệm mù ba (triple-blind) trên bệnh nhân loét tì đè giai đoạn 1 xác nhận công thức bôi chuẩn hóa chứa Plantago major đẩy nhanh tốc độ phục hồi vết thương mà không gây tác dụng phụ [2]. Một thử nghiệm nhãn mở khác trên bệnh nhân loét tì đè và loét bàn chân do đái tháo đường cho thấy gel cồn-nước 10% Plantago major làm giảm kích thước vết thương tốt hơn băng gạc thông thường ở cả tuần thứ nhất và tuần thứ hai, với tỷ lệ lành vết thương hoàn toàn đạt tới 64% so với mức 20,45% ở nhóm đối chứng [2].
Những dữ liệu lâm sàng đa dạng này chứng minh rằng chiết xuất mã đề sở hữu đặc tính sinh học bao phủ, bảo vệ và phục hồi các bề mặt niêm mạc đang bị loét, tổn thương hoặc viêm nhiễm cấp và mạn tính [2].
Tác dụng chống ho và co thắt trên mô hình động vật và tế bào
Song song với các thử nghiệm trên người, cơ chế tác động của mã đề còn được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu tiền lâm sàng nghiêm ngặt. Đối với loài mã đề lá mác Plantago lanceolata, một nghiên cứu thực nghiệm kéo dài 4 tuần trên chuột lang (guinea pigs) cho thấy chiết xuất từ loài cây này thể hiện các đặc tính an thần và chống ho rõ rệt [5].
Về mặt chống viêm, chiết xuất lá Plantago lanceolata rất giàu acid ursolic và acid oleanolic [2]. Khi thử nghiệm in vivo trên mô hình viêm, các acid này cho thấy tác dụng chống viêm tại chỗ rất mạnh mẽ, trong đó acid ursolic thậm chí còn thể hiện hiệu lực kháng viêm vượt trội hơn cả thuốc chống viêm tổng hợp indomethacin [2]. Không những vậy, loài thảo dược này còn có hoạt tính kháng khuẩn và ức chế màng sinh học đối với vi khuẩn Borrelia burgdorferi, nhờ vào sự hiện diện của các hợp chất plantamajoside, acteoside và beta-caryophyllene [2].
Để tìm hiểu sâu hơn ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu in vitro công bố năm 2025 đã khảo sát chiết xuất lá mã đề Plantago major thu được bằng phương pháp hỗ trợ siêu âm (kí hiệu LU) trên dòng tế bào nội mô mạch máu người HUVEC [3]. Nghiên cứu định lượng bằng kỹ thuật HPTLC-Densitometer và ghi nhận hàm lượng aucubin đạt cao nhất ở dịch chiết các bộ phận không phải lá được xử lý siêu âm (NLU) với tỷ lệ 16,75% [3].
Quan trọng hơn, tất cả các dạng chiết xuất từ mã đề đều duy trì tỷ lệ sống sót của tế bào nội mô trên mức 80% ở nồng độ dưới 250 microg/mL, khẳng định tính an toàn sinh học cao của dược liệu đối với mô tế bào người [3]. Ở nồng độ 31,25 microg/mL, chiết xuất lá mã đề LU thể hiện khả năng kích thích khép miệng vết thương cao nhất (đạt tỷ lệ 80,29%) và tạo ra chiều dài nhánh mao mạch lớn nhất (đạt 2756,41 cm) [3].
Mặc dù biểu hiện của các gen sinh mạch chủ chốt như VEGFA và VEGFR2 không tăng đáng kể ở nhóm dùng dịch chiết lá LU, các nhà khoa học nhận định mã đề có thể thúc đẩy phục hồi và tái tạo mô thông qua những con đường dẫn truyền tín hiệu ngoài trục VEGF [3].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù có bề dày lịch sử sử dụng và nhiều bằng chứng khoa học ủng hộ, người dùng vẫn thường mắc phải một số hiểu lầm phổ biến khi sử dụng mã đề trị ho và viêm phế quản. Hiểu lầm lớn nhất là coi mã đề như một loại "kháng sinh thần kỳ" có thể chữa khỏi ngay lập tức mọi dạng viêm phổi hay nhiễm khuẩn phế quản cấp tính nặng.
Cần lưu ý rằng các thử nghiệm lâm sàng tích cực trên bệnh nhân viêm phế quản mạn tính được thực hiện với quy mô mẫu còn khá khiêm tốn (chẳng hạn thử nghiệm năm 1982 mới khảo sát trên 25 bệnh nhân) và thiếu nhóm đối chứng giả dược hiện đại [6]. Một số nghiên cứu tế bào khác cũng gặp phải giới hạn về số lần lặp lại thí nghiệm thấp và cần thêm các khảo sát sâu rộng hơn để làm sáng tỏ hoàn toàn cơ chế sinh học [3].
Mã đề chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ giảm bớt triệu chứng kích ứng, long đờm và chống co thắt cơ trơn phế quản chứ không thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị đặc hiệu trong các đợt bùng phát nhiễm trùng cấp tính [6], [5]. Nếu người bệnh có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao, thở nhanh, khó thở dữ dội hoặc ho khạc đờm đặc lẫn máu, việc tự ý dùng mã đề tại nhà mà bỏ qua thăm khám y tế có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng mã đề?
Mặc dù các chế phẩm từ mã đề được các nghiên cứu chứng minh là dung nạp tốt, không gây độc cho gan, thận, cơ quan tiêu hóa hay hệ tạo máu [6], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không nên tự ý sử dụng các bài thuốc hay dịch chiết mã đề đậm đặc, bởi các dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ trong các thử nghiệm lâm sàng. Người có tiền sử dị ứng với các loại cây thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae) cần tuyệt đối tránh tiếp xúc để ngăn ngừa phản ứng quá mẫn.
Ngoài ra, do chiết xuất mã đề có các thành phần tác động lên hệ miễn dịch và trương lực cơ trơn phế quản [4], [6], những người đang mắc các bệnh lý tự miễn phức tạp, bệnh nhân hen suyễn nặng hoặc người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi bắt đầu dùng thảo dược này để tránh các tương tác không mong muốn.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày
Để tận dụng lợi ích xoa dịu niêm mạc họng và giảm ho từ mã đề, người dân có thể áp dụng các hình thức sử dụng dân dã nhưng khoa học. Cách phổ biến nhất là dùng lá mã đề tươi hoặc khô rửa sạch, đun hãm lấy nước uống với lượng vừa phải trong ngày. Dạng nước sắc ấm giúp mang các hợp chất tan trong nước như aucubin, acid ferulic và acid chlorogenic tiếp xúc trực tiếp với vùng niêm mạc hầu họng, phát huy nhanh tác dụng làm dịu [4].
Ngoài ra, người bị ho khan, rát họng có thể tìm đến các dạng siro thảo dược chuẩn hóa có thành phần chiết xuất mã đề, bởi dạng bào chế siro có độ nhớt phù hợp giúp hoạt chất bám dính lâu hơn trên bề mặt niêm mạc họng bị tổn thương, tương tự như các chế phẩm siro mã đề từng được ứng dụng thành công trong nghiên cứu lâm sàng [2].
Khi nấu nước uống tại nhà, nên chọn nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, tránh thu hái ở những khu vực ô nhiễm hoặc phun thuốc trừ sâu. Không nên lạm dụng uống quá nhiều nước mã đề thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày, bởi dược liệu có tính lợi tiểu nhẹ, dùng quá liều có thể gây mất cân bằng nước và điện giải.
Tóm lại, các hoạt chất tự nhiên như aucubin, triterpenoid và các acid phenolic trong lá mã đề đã được khoa học chứng minh có khả năng làm dịu niêm mạc, giảm ho, kháng viêm và chống co thắt phế quản hiệu quả [2], [4], [6]. Tuy nhiên, để đạt được lợi ích tốt nhất cho sức khỏe, người bệnh nên xem mã đề như một biện pháp hỗ trợ tự nhiên lành tính, kết hợp chế độ nghỉ ngơi, uống đủ nước và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi triệu chứng ho kéo dài không thuyên giảm.
