Ngứa ngáy, khô ráp, bong tróc da kéo dài là nỗi ám ảnh của người bệnh viêm da cơ địa (còn gọi là chàm thể tạng). Nhiều người truyền tai nhau dùng viên nang tinh dầu hoa anh thảo để uống hoặc cắt viên nang bôi trực tiếp lên da nhằm làm dịu cơn ngứa và phục hồi hàng rào da.
Thực tế, tinh dầu hoa anh thảo đường uống được một số quốc gia phê duyệt như liệu pháp hỗ trợ cho viêm da cơ địa, nhưng bằng chứng lâm sàng về hiệu quả thực sự vẫn còn nhiều tranh cãi và mâu thuẫn [1]. Một số thử nghiệm nhỏ ghi nhận cải thiện triệu chứng khô ngứa và mức độ nặng của bệnh [1], song các thử nghiệm quy mô lớn hơn và tổng quan y khoa lại cho thấy uống tinh dầu này không mang lại cải thiện lâm sàng rõ rệt [2]. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu khảo sát dạng uống chứ chưa đánh giá dạng bôi trực tiếp lên vùng da chàm [1].
Vì sao tinh dầu hoa anh thảo được kỳ vọng giúp người bệnh chàm?
Tinh dầu hoa anh thảo (tên khoa học là Oenothera biennis) là nguồn dồi dào các axit béo thiết yếu nhóm omega-6 [2]. Thành phần hoạt chất chính được cho là mang lại tác dụng hỗ trợ trong loại dầu này là axit gamma-linolenic, viết tắt là GLA [1]. GLA vốn là một chất chuyển hóa từ axit linoleic nhờ hoạt động của một loại enzyme trong cơ thể có tên là delta-6-desaturase [3].
Ở người bị viêm da cơ địa, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ các axit béo thiết yếu và các chất chuyển hóa của axit linoleic qua enzyme delta-6-desaturase trong cơ thể có thể bị thấp hơn bình thường [3]. Một số tác giả đặt giả thuyết rằng enzyme delta-6-desaturase bị khiếm khuyết ở bệnh nhân viêm da cơ địa [1]. Khiếm khuyết này dẫn đến nồng độ GLA và axit dihomo-gamma-linolenic (DGLA) trong huyết thanh bị sụt giảm [1].
Từ cơ sở sinh hóa đó, việc bổ sung trực tiếp tinh dầu hoa anh thảo giàu GLA được kỳ vọng sẽ bù đắp phần thiếu hụt, giúp điều chỉnh lại thành phần axit béo trong huyết tương và cải thiện tình trạng da [4]. Các phân tích cũng nhận định tác dụng điều trị của tinh dầu hoa anh thảo nhiều khả năng không thông qua cơ chế miễn dịch nguyên phát, mà liên quan đến quá trình chuyển hóa axit béo [4].
Những nghiên cứu ghi nhận tín hiệu tích cực ở người bệnh
Một số thử nghiệm lâm sàng từ thập niên 1980 đến năm 2013 đã báo cáo kết quả khả quan khi cho bệnh nhân viêm da cơ địa uống tinh dầu hoa anh thảo [1]. Vào năm 1985, một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng và thiết kế bắt chéo đã khảo sát việc bổ sung tinh dầu hoa anh thảo trong chế độ ăn trên 99 bệnh nhân viêm da cơ địa [4]. Đồng thời, nhóm nghiên cứu đo tình trạng axit béo thiết yếu trong phospholipid huyết tương ở 50 bệnh nhân và khảo sát tế bào lympho ở 15 bệnh nhân trước và sau điều trị [4]. Kết quả kết luận tinh dầu hoa anh thảo giúp cải thiện bệnh viêm da cơ địa và củng cố giả thuyết về sự bất thường của enzyme delta-6-desaturase [4].
Đến năm 1987, một thử nghiệm mù đôi khác kéo dài 12 tuần đã so sánh 14 bệnh nhân chàm thể tạng uống tinh dầu hoa anh thảo với 11 bệnh nhân dùng giả dược [5]. Nhóm uống tinh dầu hoa anh thảo ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về mức độ nặng tổng thể, mức độ viêm, tỷ lệ diện tích cơ thể bị chàm, cũng như giảm khô da và ngứa [5]. Dù nhóm dùng giả dược cũng giảm viêm đáng kể, mức giảm viêm ở nhóm dùng tinh dầu hoa anh thảo vẫn lớn hơn có ý nghĩa thống kê [5]. Xét nghiệm máu cho thấy tinh dầu hoa anh thảo làm tăng đáng kể lượng axit dihomo-gamma-linolenic trong phospholipid huyết tương, trong khi nồng độ các chất trung gian như TXB2, 6-keto-PGF1 alpha và PGE1 không thay đổi [5].
Trên đối tượng trẻ em, hai nghiên cứu công bố năm 1988 cũng ghi nhận kết quả tích cực [6]. Nghiên cứu thứ nhất theo dõi 24 trẻ bị chàm thể tạng, chia làm hai nhóm: 12 trẻ uống tinh dầu hoa anh thảo liều cao hơn các nghiên cứu trước đó và 12 trẻ dùng giả dược là dầu ô liu [3]. Sau 4 tuần, tình trạng chàm ở nhóm trẻ dùng tinh dầu hoa anh thảo cải thiện rõ rệt so với nhóm giả dược, kèm theo sự thay đổi đáng kể thành phần axit béo trong huyết tương [3]. Tuy nhiên, thành phần axit béo trong bạch cầu trung tính và tế bào lympho dường như không liên quan đến mức độ hoạt động của bệnh [3].
Nghiên cứu thứ hai năm 1988 đánh giá việc uống bổ sung tinh dầu hoa anh thảo dài hạn ở trẻ bị chàm thể tạng trong suốt 20 tuần [6]. Trẻ được điều trị có sự cải thiện lâm sàng rõ rệt sau 4 tuần và duy trì kết quả này trong toàn bộ 20 tuần theo dõi, đồng thời có sự thay đổi thành phần axit béo ở huyết tương, bạch cầu trung tính và tế bào lympho [6].
Gần đây hơn, một thử nghiệm năm 2013 đã khảo sát hiệu quả phụ thuộc liều của tinh dầu hoa anh thảo trên 40 bệnh nhân là trẻ em và thanh thiếu niên bị viêm da cơ địa trong 8 tuần [1]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm uống 160 mg mỗi ngày và nhóm kia uống 320 mg hai lần mỗi ngày [1]. Nhóm nghiên cứu đánh giá điểm số mức độ nặng và diện tích chàm (EASI) ở các tuần 0, 2, 4 và 8, đồng thời đo nồng độ các axit béo huyết thanh gồm axit palmitic (C16:0), linoleic (C18:2n), linolenic (C18:3n) và arachidonic (C20:4) bằng phương pháp sắc ký khí [1]. Kết quả cho thấy điểm EASI giảm ở cả hai nhóm sau điều trị, nhưng nhóm dùng liều 320 mg hai lần mỗi ngày có mức cải thiện điểm EASI lớn hơn và nồng độ axit béo C18:3n, C20:4 trong huyết thanh tăng cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm 160 mg [1]. Không có tác dụng phụ nào được ghi nhận ở cả hai nhóm trong suốt nghiên cứu [1].
Góc nhìn trái chiều từ các thử nghiệm quy mô lớn và tổng quan y khoa
Trái ngược với các kết quả trên, những thử nghiệm có cỡ mẫu lớn hơn và kiểm soát chặt chẽ hơn lại không tìm thấy lợi ích của tinh dầu hoa anh thảo [7]. Ngay từ năm 1985, một nghiên cứu mù đôi, thiết kế bắt chéo phân khối ngẫu nhiên đã được thực hiện trên 123 bệnh nhân bị chàm thể tạng mức độ trung bình [8]. Bệnh nhân được uống tinh dầu hoa anh thảo với liều 2 hoặc 4 gam mỗi ngày ở trẻ em, và 6 hoặc 8 gam mỗi ngày ở người lớn [8]. Kết quả cho thấy không có tác dụng đáng kể nào lên tình trạng đỏ da, bong vảy, trầy xước do gãi, dày sừng (lichen hóa) hay mức độ nặng tổng thể của bệnh [8].
Đến năm 1993, một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược, thiết kế nhóm song song tiếp tục đánh giá việc bổ sung axit béo thiết yếu trên 123 người bệnh viêm da cơ địa trong 16 tuần [7]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng tinh dầu hoa anh thảo, hoặc kết hợp tinh dầu hoa anh thảo với dầu cá, hoặc dùng giả dược [7]. Hoạt động của bệnh được theo dõi qua điểm số lâm sàng do nghiên cứu viên ghi nhận, nhu cầu dùng thuốc bôi steroid và điểm triệu chứng do người bệnh tự ghi nhận [7]. Trong số 102 người hoàn thành 16 tuần điều trị, nghiên cứu không chứng minh được bất kỳ sự cải thiện nào ở nhóm điều trị hoạt chất [7]. Các tác giả nhấn mạnh nghiên cứu này đã khắc phục được những vấn đề về phương pháp luận và phân tích của các nghiên cứu trước đó, và đi đến kết luận bổ sung axit béo thiết yếu không có tác dụng với viêm da cơ địa [7].
Một bài tổng quan y khoa năm 2009 về tinh dầu hoa anh thảo cũng nhận định rằng bằng chứng hiện tại cho thấy uống tinh dầu hoa anh thảo không mang lại sự cải thiện có ý nghĩa lâm sàng cho người bị viêm da cơ địa [2]. Ngoài ra, dù loại dầu này thường được dùng cho các bệnh lý viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp hay các vấn đề sức khỏe phụ nữ như đau vú theo chu kỳ, hội chứng tiền kinh nguyệt, triệu chứng mãn kinh, làm chín muồi cổ tử cung và khởi phát chuyển dạ, bằng chứng hiện có vẫn không đủ để đánh giá đáng tin cậy về hiệu quả cho hầu hết các chỉ định lâm sàng [2]. Hầu hết các thử nghiệm tính đến thời điểm đó đều có những thiếu sót lớn về phương pháp luận và chỉ được xem là dữ liệu sơ bộ [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu hoa anh thảo trị chàm
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi tinh dầu hoa anh thảo như thuốc điều trị thay thế hoàn toàn phác đồ chuẩn của bác sĩ. Thực tế, ngay cả ở những nơi phê duyệt sử dụng, sản phẩm này chỉ được xếp vào nhóm hỗ trợ điều trị (adjuvant treatment) cho viêm da cơ địa [1]. Các thử nghiệm quy mô lớn còn chỉ ra sản phẩm không làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc bôi steroid hay cải thiện triệu chứng trên diện rộng [7].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý chọc thủng viên nang uống để bôi trực tiếp lên vùng da đang viêm đỏ, rỉ dịch. Toàn bộ các dữ liệu lâm sàng được đề cập từ trước đến nay đều khảo sát tinh dầu hoa anh thảo dưới dạng viên uống bổ sung để tác động lên nồng độ axit béo trong huyết tương [4]. Chưa có bằng chứng trong các dữ liệu này kiểm chứng tính an toàn và hiệu quả của việc bôi trực tiếp dầu nguyên chất từ viên uống lên bề mặt tổn thương chàm.
Hiểu lầm thứ ba là dùng liều càng cao thì bệnh càng nhanh khỏi. Dù nghiên cứu năm 2013 ghi nhận hiệu quả phụ thuộc liều ở mức 160 mg và 320 mg (hai lần mỗi ngày) [1], nhưng thử nghiệm năm 1985 sử dụng liều rất cao lên tới 2–4 gam ở trẻ em và 6–8 gam ở người lớn vẫn không thu được cải thiện nào về triệu chứng đỏ da, bong vảy hay dày sừng [8]. Các chuyên gia khẳng định tiêu chuẩn về liều lượng tối ưu và phác đồ điều trị chuẩn vẫn chưa được xác lập rõ ràng [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng tinh dầu hoa anh thảo?
Nhìn chung, tinh dầu hoa anh thảo đường uống được dung nạp khá tốt ở đa số người dùng [2]. Trong thử nghiệm kéo dài 8 tuần trên trẻ em và thanh thiếu niên năm 2013, không có tác dụng phụ nào được ghi nhận [1]. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa rộng hơn cho thấy người dùng vẫn có thể gặp một số tác dụng không mong muốn nhẹ, bao gồm rối loạn tiêu hóa (khó chịu ở dạ dày - ruột) và đau đầu [2].
Đặc biệt, phụ nữ mang thai là đối tượng cần hết sức lưu ý. Y văn hiện tại không ủng hộ việc sử dụng tinh dầu hoa anh thảo trong thai kỳ và khuyến cáo phụ nữ mang thai nên tránh sử dụng sản phẩm này [2]. Đối với trẻ nhỏ, người có bệnh nền mạn tính hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác, gia đình cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định bổ sung để tránh các rủi ro không đáng có.
Lưu ý thực tế cho người bệnh viêm da cơ địa
Nếu người bệnh muốn thử nghiệm tinh dầu hoa anh thảo như một biện pháp hỗ trợ thêm bên cạnh phác đồ chính, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ da liễu đang theo dõi tình trạng của mình. Người bệnh chỉ nên dùng đường uống theo sản phẩm được cấp phép rõ ràng, không tự ý lấy dịch trong viên nang uống để bôi lên các vùng da đang trầy xước hoặc viêm cấp tính.
Khi sử dụng, cần kiên trì theo dõi phản ứng của cơ thể vì các thử nghiệm có đáp ứng thường đánh giá sau khoảng thời gian từ 4 tuần, 8 tuần, 12 tuần cho đến 20 tuần [1], [6], [5]. Nếu xuất hiện triệu chứng đau đầu hoặc rối loạn tiêu hóa, hoặc sau nhiều tuần sử dụng mà tình trạng khô ngứa không cải thiện, người bệnh nên ngừng dùng và báo cho bác sĩ [2]. Song song đó, nền tảng quan trọng nhất trong kiểm soát viêm da cơ địa vẫn là duy trì dưỡng ẩm hàng ngày bằng các sản phẩm chuyên dụng, tránh các yếu tố kích ứng, uống đủ nước và tuân thủ đúng hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ.
Tinh dầu hoa anh thảo có cơ sở sinh hóa liên quan đến việc bổ sung axit béo GLA nhưng bằng chứng lâm sàng thực tế trên người bệnh viêm da cơ địa vẫn chưa thống nhất [1], [2]. Người bệnh không nên kỳ vọng quá mức hay dùng sản phẩm này để thay thế thuốc điều trị chuẩn. Hãy luôn đặt việc chăm sóc da cơ bản và lời khuyên của bác sĩ chuyên khoa lên hàng đầu để kiểm soát bệnh an toàn, bền vững.