Không ít nam giới khi bước sang tuổi trung niên hoặc cảm thấy phong độ thể lực giảm sút thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để cải thiện nội tiết tố. Trong số các thảo dược được quảng bá rầm rộ tại các phòng tập thể hình hay trên mạng xã hội, bạch tật lê (Tribulus terrestris) nổi lên như một thần dược có khả năng kích thích sản sinh hormone nam vượt trội.
Tuy nhiên, các dữ liệu từ y học thực chứng lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác so với những lời đồn thổi. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng uy tín chỉ ra rằng bạch tật lê đơn độc không hề giúp tăng nồng độ testosterone trong máu của nam giới [1].
Kỳ vọng lớn từ một loại thảo dược truyền thống
Bạch tật lê là loài thực vật có hoa thuộc họ Tật lê (Zygophyllaceae), từ xa xưa đã được y học cổ truyền ứng dụng với công dụng lợi tiểu, bổ thận và tăng cường sinh lý [1]. Khi nền công nghiệp thực phẩm bổ sung bùng nổ, loài cây này nhanh chóng trở thành thành phần quen thuộc trong các sản phẩm tăng cường sinh lực nam giới và cải thiện cơ bắp [1].
Niềm tin phổ biến của người tiêu dùng là sử dụng bạch tật lê sẽ kích thích cơ thể sản xuất nhiều testosterone tự nhiên hơn, từ đó tăng sức mạnh cơ bắp và phục hồi sinh lực phái mạnh [1]. Điều này tạo nên một làn sóng săn đón sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất thảo dược này trên phạm vi toàn cầu [1].
Dẫu vậy, việc một vị thuốc có lịch sử lâu đời không đồng nghĩa với việc mọi lời đồn đại hiện đại đều có cơ sở khoa học. Để làm sáng tỏ khả năng nâng cao testosterone, giới y khoa quốc tế đã tiến hành hàng loạt nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ trên nhiều nhóm đối tượng nam giới khác nhau [1].
Bạch tật lê có thực sự làm tăng testosterone?
Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng khoa học hiện tại là không: bạch tật lê không làm gia tăng nồng độ testosterone tuần hoàn ở nam giới khi dùng đơn độc [1]. Dù được tiếp thị rộng rãi như một chất kích thích androgen tự nhiên, các phân tích y khoa đã chứng minh những tuyên bố thương mại này hoàn toàn thiếu căn cứ [1].
Các nhà nghiên cứu giải thích rằng hoạt chất sinh học được chú ý nhiều nhất trong bạch tật lê là protodioscin, một loại saponin steroid [2]. Một số giả thuyết ban đầu cho rằng hoạt chất này có thể kích thích hormone hoàng thể hóa (LH) từ tuyến yên, từ đó truyền tín hiệu cho tinh hoàn sản xuất thêm testosterone [3].
Tuy nhiên, khi đi vào cơ thể người, các saponin steroid của bạch tật lê lại không sở hữu đặc tính làm tăng nội tiết tố androgen trực tiếp hay gián tiếp [4]. Một số nghiên cứu cho thấy protodioscin chủ yếu tham gia vào việc chuyển đổi một phần testosterone sẵn có thành dihydrotestosterone (DHT) hoặc kích hoạt phóng thích oxit nitric (NO), mang lại phản ứng sinh lý độc lập với nồng độ testosterone toàn phần [2], [1].
Bằng chứng lâm sàng ở nam giới trẻ tuổi và khỏe mạnh
Để kiểm tra tác động trên những người có thể trạng tối ưu, một nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện trên 21 nam thanh niên khỏe mạnh từ 20 đến 36 tuổi với trọng lượng cơ thể dao động từ 60 đến 125 kg [4]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: nhóm dùng chiết xuất bạch tật lê liều 20 mg/kg thể trọng mỗi ngày, nhóm dùng liều 10 mg/kg thể trọng mỗi ngày và nhóm đối chứng dùng giả dược trong 4 tuần [4].
Liều lượng hàng ngày được chia đều làm 3 lần uống, đồng thời nồng độ hormone được kiểm tra nghiêm ngặt tại nhiều thời điểm: trước khi uống 24 giờ và vào các mốc 24, 72, 240, 408 và 576 giờ sau khi bắt đầu dùng thảo dược [4].
Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng bạch tật lê và nhóm dùng giả dược về nồng độ testosterone huyết thanh [4]. Cụ thể, nồng độ testosterone ở nhóm dùng liều 20 mg/kg đạt trung bình 15,75 nmol/l, ở nhóm 10 mg/kg là 16,32 nmol/l, trong khi nhóm dùng giả dược là 17,74 nmol/l [4].
Tương tự, nồng độ hormone tiền chất androstenedione và hormone tuyến yên LH ở các nhóm cũng hoàn toàn không có sự chênh lệch đáng kể và tất cả đều nằm trong giới hạn sinh lý bình thường [4]. Thử nghiệm này củng cố kết luận rằng thảo dược không tác động đến quá trình sản xuất nội tiết tố nam ở người trẻ [4].
Tác động trên nam giới hiếm muộn và rối loạn cương dương
Nếu bạch tật lê không giúp ích cho người trẻ khỏe mạnh, liệu thảo dược này có thể cứu vãn tình trạng thiếu hụt nội tiết ở những người đang gặp vấn đề về sinh sản hay chức năng tình dục? Các nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu cũng đã được tiến hành để trả lời câu hỏi này [3], [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 30 bệnh nhân nam bị vô sinh vô căn tại phòng khám nam khoa đã đánh giá hiệu quả của thảo dược này trong vòng 3 tháng [3]. Các bệnh nhân được chỉ định uống 750 mg bạch tật lê mỗi ngày, chia làm 3 lần [3].
Sau 3 tháng điều trị, các bác sĩ nhận thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do cũng như hormone LH trước và sau khi sử dụng [3]. Thêm vào đó, các chỉ số tinh dịch đồ như mật độ tinh trùng, độ di động hay tỷ lệ hình thái bất thường cũng không có sự cải thiện, cho thấy bạch tật lê không hiệu quả trong điều trị vô sinh vô căn [3].
Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược khác tiến hành trên 30 nam giới từ 40 tuổi trở lên bị rối loạn cương dương cũng đưa ra kết luận tương tự [5]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để uống 800 mg chiết xuất bạch tật lê mỗi ngày chia 2 lần hoặc dùng giả dược trong 30 ngày [5].
Kết quả sau 30 ngày cho thấy nồng độ testosterone toàn phần ở nhóm dùng bạch tật lê thay đổi từ mức ban đầu 417,1 ng/dl sang 409,3 ng/dl, trong khi nhóm dùng giả dược thay đổi từ 442,7 ng/dl lên 466,3 ng/dl [5]. Thang điểm chức năng cương dương quốc tế rút gọn (IIEF-5) có sự cải thiện theo thời gian ở cả hai nhóm nhưng không có sự khác biệt giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược [5]. Ở liều lượng và thời gian nghiên cứu này, bạch tật lê không tỏ ra vượt trội hơn so với giả dược [5].
Tổng quan các nghiên cứu lớn: Đâu là sự thật?
Để có cái nhìn toàn diện hơn, các nhà khoa học đã tiến hành những phân tích gộp nhằm tổng hợp dữ liệu từ nhiều nghiên cứu độc lập [6], [1]. Một phân tích tổng quan hệ thống năm 2014 bao gồm 11 nghiên cứu đã ghi nhận rằng các thử nghiệm lâm sàng ở người cho kết quả rất khác so với nghiên cứu trên động vật [1]. Trong khi một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận nồng độ testosterone gia tăng, tác dụng này chỉ xuất hiện ở người khi thảo dược được phối hợp trong một công thức đa thành phần chứ không thể hiện khi dùng riêng lẻ [1].
Đến năm 2025, một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên trên bệnh nhân rối loạn cương dương tiếp tục làm rõ hiệu quả của bạch tật lê [6]. Dữ liệu từ 8 nghiên cứu cho thấy việc bổ sung thảo dược này giúp cải thiện đáng kể điểm số chức năng cương dương theo thang đo IIEF-5 và IIEF-15 so với trước khi dùng và vượt trội hơn so với nhóm dùng giả dược [6].
Thế nhưng, điều cốt lõi là phân tích gộp năm 2025 này xác nhận nồng độ testosterone toàn phần giữa nhóm dùng bạch tật lê và nhóm dùng giả dược vẫn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [6]. Điều này đồng nghĩa với việc khả năng cải thiện tình dục (nếu có) của bạch tật lê không đến từ cơ chế kích thích sản sinh testosterone [6], [1]. Sự cải thiện này có thể xuất phát từ việc giải phóng oxit nitric giúp giãn mạch [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên 65 nam giới có tinh dịch bất thường sử dụng viên nang chứa 250 mg chiết xuất khô bạch tật lê lại ghi nhận sự gia tăng nồng độ dihydrotestosterone (DHT) cùng với cải thiện mật độ và độ di động của tinh trùng [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự sụt giảm tỷ lệ mỡ cơ thể và tăng khối lượng cơ nạc [2]. Tuy nhiên, sự gia tăng DHT này là do hoạt chất protodioscin thúc đẩy chuyển đổi từ testosterone sẵn có sang DHT chứ không phải làm tăng lượng testosterone toàn phần được sinh ra [2].
Vì sao nhiều người vẫn lầm tưởng bạch tật lê tăng nội tiết?
Sự hiểu lầm phổ biến về công dụng tăng testosterone của bạch tật lê bắt nguồn từ các chiến dịch tiếp thị sản phẩm dinh dưỡng thể hình và tăng lực sinh lý [1]. Các nhà sản xuất thường trích dẫn kết quả từ các thí nghiệm cũ trên động vật để thuyết phục người tiêu dùng rằng cơ chế tương tự sẽ diễn ra trên cơ thể người [1].
Ngoài ra, cảm giác cải thiện ham muốn tình dục hoặc cương dương sau khi dùng thảo dược dễ khiến nam giới ngộ nhận rằng nồng độ nội tiết tố của mình đã được nâng cao [6], [1]. Thực tế, hoạt động tình dục và sự cương cứng phụ thuộc vào nhiều yếu tố mạch máu và thần kinh, trong đó có cơ chế phóng thích oxit nitric hỗ trợ lưu thông máu tại chỗ chứ không hoàn toàn do sự biến động tức thời của testosterone [1].
Hơn nữa, một số cá nhân cảm thấy cơ bắp săn chắc hơn hoặc giảm nhẹ mỡ khi dùng một số dạng chiết xuất [2]. Sự thay đổi này gắn liền với chuyển hóa DHT tại mô ngoại vi hơn là một sự gia tăng toàn diện nồng độ hormone nam trong huyết tương [2]. Việc đánh đồng giữa hiệu ứng sinh lý thứ phát với khả năng tăng tiết hormone nền tảng là nguyên nhân khiến lời đồn này tồn tại dai dẳng [1].
Ai cần thận trọng và cách sử dụng hợp lý
Dù phân tích gộp cho thấy chiết xuất bạch tật lê có hồ sơ an toàn tương đối tốt với tỷ lệ gặp tác dụng phụ không khác biệt so với giả dược, người dùng vẫn không nên tùy tiện lạm dụng [6]. Nam giới mắc các bệnh lý tuyến tiền liệt, chẳng hạn như phì đại lành tính hoặc ung thư tuyến tiền liệt, cần hết sức thận trọng vì sự gia tăng chuyển đổi sang dihydrotestosterone (DHT) có thể tác động đến sự phát triển của mô tuyến tiền liệt [2].
Những người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc điều hòa huyết áp hoặc thuốc ức chế men phosphodiesterase điều trị cương dương cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi [5]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính đều không nên tự ý thay thế phác đồ điều trị y khoa bằng các loại thực phẩm bổ sung.
Nếu muốn sử dụng bạch tật lê như một thảo dược hỗ trợ lưu thông khí huyết theo y học truyền thống hoặc hỗ trợ chức năng sinh hoạt nam giới, người tiêu dùng nên chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua chuẩn hóa hàm lượng chiết xuất và được cấp phép lưu hành. Không nên dùng các loại dược liệu trôi nổi, không rõ nồng độ hoạt chất saponin.
Bạch tật lê không phải là giải pháp giúp bạn đẩy cao mức testosterone để đốt mỡ hay phát triển cơ bắp cấp tốc. Muốn tối ưu hóa hormone nam một cách tự nhiên và bền vững, nam giới nên ưu tiên việc duy trì giấc ngủ chất lượng từ 7 đến 8 tiếng mỗi đêm, tập luyện sức mạnh đều đặn, kiểm soát căng thẳng và ăn uống đủ chất dinh dưỡng. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ và cần có sự tư vấn của chuyên gia y tế trước khi bắt đầu sử dụng.
