Đau đầu xuất hiện sau giờ làm việc căng thẳng. Nhiều người có thói quen dùng ngón tay bóp mạnh vào vùng hõm giữa ngón cái và ngón trỏ để giảm đau. Thói quen truyền miệng này đặt ra câu hỏi về cơ chế khoa học thực sự phía sau.
Kích thích huyệt Hợp Cốc (ký hiệu quốc tế là LI4) thực sự giúp giảm cảm thụ đau ở nhiều tình huống lâm sàng [1]. Huyệt này nằm ở điểm cao nhất của cơ khép ngón cái, ngay khoảng giữa ngón cái và ngón trỏ, thường được dùng phổ biến cho chứng đau vùng đầu và cổ [2]. Tuy nhiên, dữ liệu lâm sàng hiện có chủ yếu kiểm chứng tác dụng giảm đau của huyệt Hợp Cốc trên đau cấp tính do kim đâm, đau chuyển dạ, đau sau mổ và đau cơ vùng hàm, cổ, chưa phải bằng chứng trực tiếp chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý đau đầu nguyên phát.
Huyệt Hợp Cốc tác động lên não bộ thế nào?
Về mặt giải phẫu, huyệt Hợp Cốc nằm tại vị trí có nhánh thần kinh quay chi phối [2]. Đây được xem là điểm giao hội thần kinh phong phú trên bàn tay [3]. Khi tác động lực ấn hoặc châm cứu vào vùng này, tín hiệu thần kinh truyền về trung ương và kích hoạt hệ thống ức chế cảm giác đau của cơ thể [3].
Trong y học cổ truyền kết hợp hiện đại, việc xử lý cơn đau không chỉ tác động vào điểm đau tại chỗ (gọi là A thị huyệt, nơi tập trung các thụ thể cảm nhận đau bị nhạy cảm hóa) mà còn dùng các huyệt ở xa như Hợp Cốc [3]. Tác động vào huyệt ở xa phát huy hiệu quả giảm đau thông qua hệ thống chống đau không theo tiết đoạn tủy sống [3].
Nghiên cứu năm 2010 ghi nhận kích thích điện châm tại huyệt Hợp Cốc làm giảm hoạt động tại vùng vỏ não đai trước (ACC) và bó đai (cingulum) [3]. Việc làm dịu hoạt động ở các vùng não này giúp ức chế quá trình xử lý tín hiệu đau tại não bộ, từ đó mang lại cảm giác giảm đau cho người bệnh [3]. Ngoài ra, kích thích huyệt vị còn được báo cáo có ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ [3].
Nghiên cứu về đau vùng đầu mặt, cổ và đau do thủ thuật
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2010 tại Khoa X-quang UCSF China Basin Landing đã khảo sát tác dụng châm cứu trên nhóm người đau cân cơ vùng hàm [2]. Người tham gia ngưng thuốc giảm đau 24 giờ trước thử nghiệm và tự chấm mức độ đau hàm, đau mặt, căng cứng cơ, đau đầu, đau cổ, đau răng theo thang điểm số từ 0 đến 10 (NRS) [2]. Nhóm nghiên cứu dùng máy đo lực cơ học ép lên cơ cắn bên phải với tốc độ tăng 1 pound mỗi giây (hoặc tốc độ 2 pounds mỗi phút) cho đến ngưỡng chịu đau tối đa của người bệnh [2]. Nghiên cứu chọn châm 1 kim duy nhất tại huyệt Hợp Cốc tay trái do dễ tiếp cận, giảm yếu tố gây nhiễu và các nghiên cứu trước đó cho thấy 1 huyệt đã đủ mang lại kết quả có ý nghĩa lâm sàng [2]. Dù vậy, trích đoạn báo cáo này mới mô tả quy trình thiết lập đo đạc và đặt người bệnh trong máy chụp cộng hưởng từ (MRI) 3.0 Tesla, còn dữ liệu hình ảnh MRI chưa được phân tích trong báo cáo [2].
Ở nhóm bệnh nhân chạy thận nhân tạo, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên công bố năm 2023 đã đánh giá tác dụng bấm huyệt Hợp Cốc lên cơn đau cấp tính khi đâm kim vào cầu nối thông động - tĩnh mạch (fistula) vùng khuỷu tay [1]. Nghiên cứu thực hiện tại một trung tâm lọc máu thuộc trường đại học ở Thổ Nhĩ Kỳ từ tháng 10/2021 đến tháng 1/2022 trên 64 bệnh nhân, chia đều 32 người vào nhóm can thiệp và 32 người vào nhóm đối chứng [1]. Nhóm can thiệp được bấm huyệt Hợp Cốc trong 3 phút trước khi đâm kim [1]. Kết quả cho thấy nhóm đối chứng không giảm mức độ đau, trong khi nhóm được bấm huyệt Hợp Cốc giảm có ý nghĩa thống kê điểm đau cấp tính trung bình [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2010 trên phụ nữ đau cổ mạn tính cho thấy kích thích các huyệt ở xa giúp cải thiện tình trạng đau, cải thiện mức độ khuyết tật liên quan đến đau cổ (đánh giá qua chỉ số NDI), nâng cao hiệu suất làm việc, chất lượng giấc ngủ, giảm mệt mỏi và cải thiện tâm lý [3].
Bằng chứng giảm đau trong chuyển dạ và sau phẫu thuật
Phần lớn thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn về huyệt Hợp Cốc tập trung vào cơn đau chuyển dạ và đau sau mổ lấy thai. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn năm 2014 khảo sát trên 149 sản phụ mang thai đơn, chuyển dạ tự nhiên ở giai đoạn hoạt động và không có bệnh lý nội khoa hay sản khoa [4]. Người tham gia được chia thành 3 nhóm: nhóm bấm huyệt Hợp Cốc, nhóm chỉ chạm nhẹ vào da và nhóm đối chứng không dùng biện pháp giảm đau nào [4]. Lực bấm hoặc chạm được duy trì trong 30 phút vào lúc có cơn gò tử cung [4]. Kết quả đo bằng thang điểm nhìn (VAS) cho thấy điểm đau ở nhóm bấm huyệt Hợp Cốc giảm khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p < 0,001), nhưng tổng thời gian chuyển dạ giai đoạn một không khác biệt giữa 3 nhóm (p = 0,942) [4].
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khác công bố năm 2016 thực hiện trên 105 sản phụ sinh con so đang ở pha tích cực của giai đoạn một chuyển dạ [5]. Sản phụ được chia đều vào 3 nhóm (mỗi nhóm 35 người): bấm huyệt Hợp Cốc (LI4), bấm huyệt Thứ Liêu (BL32) và nhóm đối chứng chỉ nhận chăm sóc thường quy [5]. Bấm huyệt được thực hiện ở 3 thời điểm cổ tử cung mở 4-5 cm, 6-7 cm và 8-10 cm [5]. Kết quả cho thấy cả nhóm bấm huyệt Hợp Cốc và Thứ Liêu đều giảm đau nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng ở mọi giai đoạn [5]. Tuy nhiên, bấm huyệt Thứ Liêu giảm đau vượt trội hơn huyệt Hợp Cốc ở lần can thiệp thứ nhất và thứ hai, đến lần thứ ba thì tương đương [5]. Kết cục sinh nở (tỷ lệ mổ lấy thai, sinh thường, sinh thủ thuật) và chỉ số Apgar của trẻ sơ sinh không có sự khác biệt giữa các nhóm [5].
Trái lại, không phải lúc nào tác động vào huyệt Hợp Cốc cũng cho kết quả vượt trội. Nghiên cứu công bố năm 2013 tại Bệnh viện Phụ sản Kayseri (Thổ Nhĩ Kỳ) kéo dài 6 tháng trong năm 2010 đã thử nghiệm điện châm không xâm lấn (dùng bút điện thần kinh qua da TENS) kích thích huyệt Hợp Cốc hai bên trong tổng cộng 20 phút cho sản phụ chuyển dạ [6]. Dù nồng độ hormone ACTH, cortisol trong máu và điểm đau VAS ở nhóm điện châm thấp hơn nhóm chứng, sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê [6].
Sự không đồng nhất cũng xuất hiện ở nhóm giảm đau sau mổ lấy thai trong một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 [7]. Tổng quan này dẫn lại nghiên cứu năm 2016 cho thấy việc bấm huyệt Hợp Cốc theo chu kỳ ấn 10 giây, nghỉ 2 giây kéo dài 20 phút không tạo ra khác biệt có ý nghĩa về điểm đau ngay lập tức, sau 60 phút và sau 120 phút so với nhóm chỉ chạm nhẹ mà không ấn [7]. Ngược lại, một nghiên cứu khác năm 2018 cũng được dẫn trong tổng quan này áp dụng đúng quy trình ấn huyệt Hợp Cốc hai bên 10 giây, nghỉ 2 giây liên tục trong 20 phút lại ghi nhận điểm đau trung bình giảm có ý nghĩa thống kê (p = 0,033) so với nhóm chứng khi đo trước, ngay sau và một giờ sau can thiệp, trong khi nhóm bấm huyệt Tam Âm Giao (SP6) không có sự khác biệt có ý nghĩa (p = 0,428) [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, ưu điểm rõ nhất của bấm huyệt Hợp Cốc là phương pháp không dùng thuốc, không xâm lấn, chi phí thấp và dễ thực hiện [1], [4]. Thao tác này giúp giảm ngưỡng cảm nhận đau cấp tính và hỗ trợ kiểm soát cơn đau mà không gây tác dụng phụ lên quá trình sinh nở tự nhiên [5], [4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn là kết quả giữa các nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất [6], [7]. Cùng một phác đồ bấm 10 giây nghỉ 2 giây trong 20 phút sau mổ lấy thai, có nghiên cứu ghi nhận hiệu quả giảm đau [7], nhưng có nghiên cứu lại thấy không khác biệt so với chạm giả dược [7]. Hơn nữa, dù huyệt Hợp Cốc được y văn ghi nhận là huyệt phổ biến trị đau đầu và đau cổ [2], các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trong dữ liệu hiện có chủ yếu đo lường cơn đau chuyển dạ, đau đâm kim và đau sau mổ, thiếu dữ liệu đo lường trực tiếp tỷ lệ cắt cơn đau đầu thông thường.
Những hiểu lầm thường gặp khi bấm huyệt Hợp Cốc
Hiểu lầm đầu tiên là tin rằng bấm huyệt Hợp Cốc có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hoặc chữa tận gốc nguyên nhân gây bệnh. Thực tế, kích thích huyệt vị này hoạt động bằng cách giảm xử lý tín hiệu đau tại vùng vỏ não đai trước [3], tức là làm dịu cảm giác đau chứ không loại bỏ ổ viêm hay tổn thương cấu trúc nếu có.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng cứ dùng máy kích thích điện hiện đại vào huyệt sẽ tốt hơn bấm tay. Nghiên cứu dùng bút điện TENS kích thích huyệt Hợp Cốc 20 phút cho thấy mức giảm đau và giảm hormone căng thẳng (ACTH, cortisol) không đạt ý nghĩa thống kê so với nhóm không can thiệp [6].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng bấm huyệt có thể làm thay đổi tiến trình sinh lý như rút ngắn thời gian chuyển dạ. Thử nghiệm trên 149 sản phụ chứng minh bấm huyệt Hợp Cốc chỉ làm giảm cảm giác đau chứ không làm thay đổi thời gian của giai đoạn một chuyển dạ (p = 0,942) và cũng không làm thay đổi phương thức sinh [5], [4].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Người có vết thương hở, nhiễm trùng da, sưng tấy hoặc chấn thương xương khớp ngay tại vùng bàn tay (khu vực cơ khép ngón cái giữa ngón cái và ngón trỏ) không nên ấn mạnh vào vị trí này để tránh làm nặng thêm tổn thương tại chỗ. Bệnh nhân đang có cầu nối thông động - tĩnh mạch để chạy thận cần tuân thủ thao tác của nhân viên y tế, không tự ý đè ép lên vùng mạch máu làm thủ thuật [1].
Người gặp cơn đau đầu dữ dội khởi phát đột ngột, đau đầu kèm sốt, cứng gáy, yếu liệt tay chân hoặc người có bệnh nền mạn tính, đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần đi khám bác sĩ để tìm nguyên nhân. Bấm huyệt chỉ là biện pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng tạm thời, tuyệt đối không dùng để trì hoãn việc thăm khám y khoa. Phụ nữ mang thai nếu muốn áp dụng bấm huyệt giảm đau cần có sự theo dõi và thực hiện của nhân viên y tế như trong các quy trình nghiên cứu tại bệnh viện [5], [4].
Cách áp dụng bấm huyệt Hợp Cốc trong đời sống
Để xác định đúng vị trí huyệt Hợp Cốc, bạn khép ngón trỏ và ngón cái sát vào nhau, huyệt nằm ở điểm nhô cao nhất của khối cơ giữa hai ngón này (cơ khép ngón cái) [2]. Khi thả lỏng bàn tay, dùng ngón cái của tay kia ấn vào hõm cơ này để tác động lên vùng có nhánh thần kinh quay đi qua [2].
Về thời gian và nhịp độ bấm, người áp dụng có thể tham khảo các phác đồ đã được kiểm chứng hiệu quả trong nghiên cứu lâm sàng. Nếu cần giảm đau nhanh trước một tác động gây đau cấp tính (như tiêm truyền), có thể day ấn liên tục vào huyệt trong 3 phút trước thủ thuật [1]. Nếu dùng để làm dịu cơn đau đang diễn ra, có thể áp dụng cách ấn giữ huyệt ở cả hai bàn tay trong 10 giây, thả lỏng nghỉ 2 giây, lặp lại liên tục chu kỳ này trong tổng thời gian 20 phút [7], hoặc duy trì lực ấn theo từng đợt đau trong khoảng 30 phút [4]. Kết hợp nghỉ ngơi nơi yên tĩnh, uống đủ nước và ngủ đủ giấc sẽ giúp cơ thể phục hồi tốt hơn.
Tóm lại, bấm huyệt Hợp Cốc có cơ sở thần kinh học rõ ràng trong việc ức chế vùng não xử lý cảm giác đau và đã được chứng minh giúp giảm nhiều dạng đau cấp tính [1], [3]. Người dân có thể dùng kỹ thuật này như một mẹo hỗ trợ an toàn, không tốn kém khi mỏi cổ, căng cơ hàm hay đau đầu nhẹ [1], [2]. Tuy nhiên, phương pháp này không thay thế chẩn đoán của bác sĩ khi cơn đau kéo dài bất thường.
