Đau đầu giữa giờ làm hay sáng cuối tuần, nhiều người lập tức pha một ly cà phê đậm đặc để lấy lại tỉnh táo. Ngược lại, không ít người than phiền chỉ cần nhấp vài ngụm cà phê hoặc lỡ quên cữ cà phê sáng là đầu lập tức đau nhức dữ dội. Liệu thói quen uống cà phê mỗi ngày đang cứu nguy hay âm thầm hại bộ não của bạn?
Câu trả lời là cà phê mang tác dụng kép trên hệ thần kinh và mạch máu, vừa có thể là "trợ thủ" cắt cơn đau cấp tính, vừa là "thủ phạm" khởi phát và làm nặng thêm chứng đau đầu [1]. Khi dùng đúng lúc hoặc kết hợp cùng thuốc giảm đau, hoạt chất caffeine trong cà phê giúp tăng hiệu quả xoa dịu cơn đau [2]. Tuy nhiên, việc lạm dụng hàng ngày dễ dẫn đến sự lệ thuộc, khiến cơn đau bùng phát dữ dội ngay khi ngừng uống đột ngột và làm tăng nguy cơ chuyển thành đau nửa đầu mạn tính [1].
Tác dụng kép của caffeine: Vì sao vừa giảm đau vừa gây đau?
Caffeine là chất kích thích thần kinh trung ương được sử dụng phổ biến nhất trên toàn cầu, có mặt trong cà phê, trà, sô cô la, nước ngọt và nước tăng lực [2]. Trong y học, hoạt chất này liên kết mật thiết với chứng đau đầu và đau nửa đầu (migraine) theo hai chiều hướng hoàn toàn trái ngược nhau [1]. Tác động hai mặt này xuất phát từ cách caffeine can thiệp vào thụ thể thần kinh và hệ thống mạch máu não [3].
Về mặt cấu trúc hóa học, phân tử caffeine rất giống với adenosine – một chất điều biến thần kinh tự nhiên trong cơ thể [2]. Khi vào máu và lên não, caffeine hoạt động bằng cách phong tỏa (ức chế không chọn lọc) các thụ thể adenosine A1 và A2 [2]. Cơ chế khóa thụ thể adenosine nhạy cảm với nhóm methylxanthine này là lời giải thích được y học chấp nhận rộng rãi cho tác dụng giảm đau và kích thích tỉnh táo của caffeine [3]. Song song đó, tác động làm co mạch máu của caffeine cũng góp phần xoa dịu một số dạng đau đầu [3].
Tuy nhiên, khi tiêu thụ caffeine thường xuyên trong thời gian dài, cơ thể sẽ sinh ra hiện tượng dung nạp thuốc [3]. Hệ thần kinh phản ứng lại bằng cách tăng sinh số lượng thụ thể adenosine (hiện tượng điều hòa tăng) [4]. Khi bạn đột ngột ngừng uống cà phê, não bộ lúc này đã quá nhạy cảm với adenosine sẽ bị kích thích quá mức, làm giảm ngưỡng chịu đau và châm ngòi cho cơn đau nửa đầu [4]. Ở cấp độ tế bào, tín hiệu từ thụ thể adenosine A2A làm thay đổi nồng độ chất truyền tin nội bào cAMP trong tế bào thần kinh và tế bào thần kinh đệm, từ đó tác động lên quá trình dẫn truyền synap hệ glutaminergic gây đau [4].
Bên cạnh cơ chế thụ thể và hiện tượng giãn mạch máu não dội ngược khi thiếu hụt caffeine [5], giới khoa học hiện đại còn nhìn nhận vấn đề rộng hơn. Một tổng quan công bố năm 2019 chỉ ra rằng giải thích truyền thống thuần túy dựa trên sự co giãn mạch máu là quá đơn giản và chưa thể lý giải hết các triệu chứng tiền triệu [6]. Nhiều bằng chứng hướng sự chú ý về vùng dưới đồi trong não bộ như một trung tâm then chốt điều khiển các phản ứng đau đầu liên quan đến caffeine [6].
Khi caffeine là "trợ thủ" cắt cơn đau cấp tính
Trong điều trị lâm sàng, caffeine được sử dụng độc lập hoặc phối hợp với các thuốc giảm đau khác như aspirin, acetaminophen (paracetamol), thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) hay ergotamine để cắt cơn đau đầu và đau nửa đầu [2][3]. Ngoài tác dụng bổ trợ giảm đau trực tiếp, ở một số tình huống như đau đầu sau phẫu thuật hoặc sau thủ thuật chọc dò màng cứng, caffeine phát huy hiệu quả một phần nhờ giải quyết chính trạng thái thiếu hụt caffeine của người bệnh [3].
Hiệu quả cộng hưởng này đã được lượng hóa qua các phân tích khoa học. Một tổng quan nghiên cứu được dẫn lại trong bài báo năm 2021 đã so sánh hiệu quả của một liều thuốc giảm đau có pha thêm caffeine với liều thuốc giảm đau tương đương nhưng dùng đơn độc [2]. Kết quả cho thấy việc bổ sung caffeine giúp tăng thêm từ 5% đến 10% số người tham gia đạt được mức độ giảm đau tốt [2].
Một tổng quan tài liệu khác công bố năm 2020 đã rà soát các cơ sở dữ liệu lâm sàng tính đến tháng 6 năm 2020 và xác định được 7 nghiên cứu đánh giá vai trò của caffeine trong điều trị đau nửa đầu cấp tính [1]. Toàn bộ 7 nghiên cứu này đều kết luận caffeine an toàn và có hiệu quả trong việc cắt cơn đau nửa đầu cấp, chủ yếu khi dùng phối hợp với các hoạt chất giảm đau khác [1].
Cái bẫy lệ thuộc và cơn đau đầu do "cai" cà phê
Mặt trái của caffeine xuất hiện khi người dùng uống mỗi ngày rồi ngừng lại, kể cả ở những người vốn chỉ dùng lượng vừa phải [3]. Triệu chứng cai caffeine bao gồm đau đầu, mệt mỏi và lo âu [3]. Các nghiên cứu thống kê cho thấy tỷ lệ trung vị người gặp phải cơn đau đầu sau khi kiêng hoàn toàn caffeine lên tới 47% [2]. Cơn đau do thiếu hụt này có thể bắt đầu sớm từ 12 đến 24 giờ sau khi ngừng nạp caffeine, đạt đỉnh điểm dữ dội nhất vào khoảng 20 đến 51 giờ, và kéo dài từ 2 đến 9 ngày [2].
Mối liên hệ giữa việc ngưng cà phê, cơn đau đầu và tốc độ dòng máu não đã được chứng minh rất rõ qua một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1997 [7]. Nhóm nghiên cứu đã theo dõi 20 tình nguyện viên khỏe mạnh, không có tiền sử đau đầu, trải qua 4 lần đánh giá lâm sàng, đo nồng độ caffeine máu và siêu âm Doppler xuyên sọ (TCD) để đo vận tốc dòng máu não (BFV) ở các trạng thái: uống caffeine đều đặn, cai caffeine và nạp lại caffeine [7]. Kết quả cho thấy chỉ sau 24 giờ kiêng hoàn toàn caffeine, đúng 10 trên 20 người (50%) đã bị đau đầu từ mức độ trung bình đến nặng [7]. Lúc này, vận tốc dòng máu não tại các động mạch não giữa, động mạch não sau và động mạch thân nền đều tăng cao (đạt ý nghĩa thống kê ở động mạch não giữa trái, động mạch thân nền và hai động mạch não sau) [7]. Đáng chú ý, khi cho họ uống caffeine trở lại, vận tốc dòng máu não giảm xuống rõ rệt chỉ sau nửa giờ, trở về mức nền sau 2 giờ, và cả 10 người đều khỏi đau đầu hoàn toàn trong vòng 1 giờ [7]. Nghiên cứu này cũng giải thích lý do nhiều người hay bị "đau đầu dịp cuối tuần" do ngủ nướng hoặc thay đổi lịch uống cà phê so với ngày đi làm [7].
Đối với người có sẵn bệnh đau nửa đầu, dữ liệu từ 21 nghiên cứu (phần lớn yêu cầu bệnh nhân hồi tưởng lại tác nhân gây đau) cho thấy có 17 nghiên cứu ghi nhận việc tiêu thụ hoặc cai caffeine là yếu tố khởi phát cơn đau ở khoảng 2% đến 30% người tham gia [2][1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2020 (mã số NCT03022838) cũng được thiết kế để kiểm chứng việc cai caffeine đột ngột kích hoạt cơn đau nửa đầu ở người uống 300-800 mg caffeine/ngày (dùng viên nang giả dược và viên nang caffeine đổi chéo mỗi 5 tuần) [4]. Dù dự kiến tuyển 80 người, nghiên cứu đã phải dừng sớm do tuyển dụng thấp, chỉ thu nhận được 10 người bệnh (tuổi trung bình 46,3 +- 9,9; chỉ số khối cơ thể BMI 24,9 +- 3,7; huyết áp trung bình 134/83 +- 17/12 mmHg) [4]. Tuy quy mô nhỏ cần thêm nghiên cứu lớn hơn xác nhận, thử nghiệm này vẫn cung cấp bằng chứng về việc ngưng caffeine gây khởi phát cơn đau cấp ở bệnh nhân đau nửa đầu [4].
Ngược lại, vượt qua giai đoạn cai ban đầu để ngừng hẳn caffeine có thể giúp thuốc điều trị hoạt động tốt hơn [5][8]. Một nghiên cứu tiến cứu tại phòng khám năm 2016 đã theo dõi các bệnh nhân đau nửa đầu ít nhất 2 tuần sau sàng lọc (lịch tái khám đầu tiên dự kiến ở mức 4 +- 2 tuần) để đánh giá tác động của việc ngừng caffeine sau khi hiện tượng giãn mạch não dội ngược đã qua đi [5]. Trong suốt thời gian này, thuốc cắt cơn cấp tính không thay đổi; lượng caffeine tiêu thụ (phân nhóm >=200 mg, <200 mg và 0 mg/ngày) được ghi nhận qua nhật ký đau đầu, phỏng vấn của bác sĩ và đối chiếu với thang điểm đánh giá hiệu quả điều trị Migraine-ACT (điểm 4 là hiệu quả xuất sắc) cùng bảng câu hỏi HIT-6 [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc chấm dứt nạp caffeine giúp cải thiện hiệu quả của phác đồ điều trị đau nửa đầu cấp tính [5]. Một báo cáo năm 2017 cũng nhấn mạnh lạm dụng thuốc phối hợp acetaminophen/caffeine/aspirin làm thay đổi chuyển hóa đường glucose ở một số vùng não tại bệnh nhân đau nửa đầu mạn tính, và việc ngừng hẳn caffeine mang lại lợi ích tương tự như ngừng lạm dụng thuốc giảm đau [8].
Giải mã những hiểu lầm thường gặp về cà phê và cơn đau
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người đổ lỗi cho ly cà phê vừa uống là nguyên nhân trực tiếp gây ra cơn đau nửa đầu ngay sau đó [1]. Thực tế, theo phân tích công bố năm 2020, hành động tìm uống cà phê trước cơn đau có thể không phải là nguyên nhân gây bệnh, mà là hệ quả từ các triệu chứng báo trước (tiền triệu) của chính cơn đau nửa đầu [1]. Trước khi cơn đau ập đến, người bệnh thường bị ngáp nhiều, sụt giảm năng lượng và buồn ngủ, khiến họ tự nhiên thèm uống một ly cà phê để tỉnh táo hơn, rồi vô tình quy kết ly cà phê đó gây đau đầu [1]. Ngoài ra, việc ngưng cà phê sau thời gian dài sử dụng có thể tạo ra hội chứng rất giống với giai đoạn tiền triệu của đau nửa đầu, ngoại trừ việc hội chứng cai caffeine dường như không kèm theo triệu chứng tăng nhạy cảm giác quan [6].
Hiểu lầm thứ hai liên quan đến nỗi sợ uống cà phê gây loét dạ dày khi đang dùng thuốc trị đau đầu [8]. Đúng là một số nghiên cứu gợi ý caffeine kích thích tiết axit dạ dày và làm giãn cơ thắt thực quản dưới, làm tăng nguy cơ loét dạ dày - tá tràng và trào ngược dạ dày - thực quản [8]. Tuy nhiên, một phân tích gộp quy mô lớn trên hơn 8.000 người khỏe mạnh đã không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào giữa việc uống cà phê và các bệnh lý loét đường tiêu hóa trên liên quan đến axit (bao gồm loét dạ dày, loét tá tràng, viêm thực quản trào ngược và bệnh trào ngược không ăn mòn) [8]. Các tác giả cho rằng tác dụng bảo vệ của cà phê như giúp thư giãn, chống oxy hóa và cung cấp các hợp chất thực vật (phytochemical) có thể đã bù đắp lại rủi ro tăng tiết axit [8].
Ai nên thận trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là trẻ em và thanh thiếu niên [2]. Tổng quan năm 2021 về dinh dưỡng và đau nửa đầu nhi khoa cho biết nhóm tuổi này đang tiêu thụ một lượng lớn đồ uống chứa caffeine mỗi ngày từ nước ngọt, trà sữa, nước tăng lực và sô cô la [2]. Trong khi mối liên hệ giữa caffeine và đau đầu đã được nghiên cứu rộng rãi ở người lớn, dữ liệu an toàn và tác động trên trẻ em cũng như thanh thiếu niên hiện vẫn còn thiếu hụt [2].
Nhóm thứ hai là những người có cơ địa đau nửa đầu thường xuyên hoặc đang sử dụng các loại thuốc giảm đau phối hợp [1][8]. Việc tiêu thụ quá mức caffeine hàng ngày có thể làm tăng gánh nặng bệnh tật và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ đau đầu từng đợt sang đau nửa đầu mạn tính [1][6].
Đối với người mắc bệnh suy thận, các tài liệu y khoa năm 2017 ghi nhận bản thân hoạt chất caffeine không đòi hỏi phải điều chỉnh liều lượng [8]. Mặc dù không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy các thuốc giảm đau không chứa phenacetin (như acetaminophen, aspirin, hỗn hợp hai chất này hoặc nhóm NSAID) gây ra bệnh lý thận trên lâm sàng, các bác sĩ vẫn khuyến cáo nguyên tắc thận trọng chung là coi mọi thuốc giảm đau đều có tiềm năng gây độc cho thận nếu lạm dụng kéo dài [8]. Những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thói quen dùng caffeine hoặc tự ý uống thuốc giảm đau.
Cách uống cà phê an toàn cho người hay đau đầu
Tổng hợp các bằng chứng hiện tại, giới chuyên môn nhận định chưa có đủ cơ sở để cấm tuyệt đối mọi bệnh nhân đau nửa đầu uống cà phê [1]. Tuy nhiên, để tận dụng mặt lợi và tránh rơi vào vòng xoáy đau đầu do lệ thuộc, người dùng cần tuân thủ ngưỡng định lượng rõ ràng. Các nhà khoa học khuyến cáo người mắc chứng đau nửa đầu phải kiểm soát chặt chẽ lượng tiêu thụ và không nạp quá 200 mg caffeine mỗi ngày [1]. Bạn cần tính gộp tất cả các nguồn chứa caffeine trong ngày, từ phin cà phê sáng, tách trà chiều cho đến lon nước ngọt, nước tăng lực hay viên thuốc giảm đau vừa uống [2].
Nguyên tắc vàng tiếp theo là tính ổn định về thời gian và liều lượng [1]. Nếu bạn muốn tiếp tục duy trì sở thích uống cà phê mỗi ngày, hãy giữ lượng uống thật đều đặn giữa các ngày trong tuần, tránh tình trạng uống thật nhiều vào ngày làm việc rồi đột ngột nhịn hoàn toàn vào ngày nghỉ cuối tuần để không kích hoạt cơn đau đầu do cai [1][7]. Ngược lại, nếu bạn đang uống nhiều caffeine và muốn cai hẳn để nâng cao hiệu quả của thuốc điều trị đau đầu, hãy thực hiện giảm liều từ từ thay vì cắt đứt đột ngột [5][1].
Tóm lại, cà phê không hoàn toàn là "bạn" mà cũng chẳng hẳn là "thù" của người hay đau đầu [6]. Hiểu rõ giới hạn 200 mg mỗi ngày, duy trì thói quen uống điều độ và không lạm dụng thuốc giảm đau chứa caffeine chính là chìa khóa giúp bạn thưởng thức thức uống này một cách an toàn và tỉnh táo [1][8].
