Nhiều người bị đau nửa đầu thường rỉ tai nhau việc gạch tên socola khỏi thực đơn hằng ngày vì sợ món ngọt này làm bùng phát cơn đau dữ dội. Không ít bệnh nhân nhận thấy cứ mỗi lần nhấm nháp vài thanh socola là vài giờ sau cơn đau đầu lại ập đến, khiến món ăn này mang tiếng xấu suốt nhiều thập kỷ.
Tuy nhiên, các tổng quan khoa học và thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược cho thấy chưa có đủ bằng chứng kết luận socola là thủ phạm trực tiếp kích hoạt cơn đau nửa đầu [1]. Sự xuất hiện của cơn đau sau khi ăn socola phần lớn bắt nguồn từ sự nhầm lẫn với triệu chứng thèm ăn ở giai đoạn tiền triệu của bệnh, hoặc do định kiến nhớ lại từ phía người bệnh [1].
Nỗi oan của socola và cơ chế thèm ăn báo trước cơn đau
Đau nửa đầu là vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn. Thế giới ước tính có gần 3 tỷ người mắc chứng đau đầu, trong đó 1,04 tỷ người chịu đựng bệnh đau nửa đầu [1]. Đây là dạng đau đầu nguyên phát mạn tính với các đợt cấp tái phát, thường đau nhói dữ dội ở một bên đầu, kéo dài từ 4 đến 72 giờ kèm buồn nôn, sợ ánh sáng, sợ tiếng động hoặc rối loạn thần kinh thoáng qua [1].
Người bệnh thường báo cáo một số yếu tố kích hoạt cơn đau, trong đó socola là thực phẩm bị điểm tên phổ biến nhất [1]. Tuy nhiên, cơ chế sinh lý thực sự đằng sau mối liên hệ giữa socola và chứng đau đầu vẫn chưa rõ ràng [1]. Nhiều tài liệu quy kết tác hại cho socola chủ yếu dựa trên các bằng chứng giai thoại cũ kỹ [2].
Các nhà khoa học đặt ra câu hỏi lớn: ăn socola trước cơn đau là nguyên nhân thực sự hay chỉ là hệ quả của cơn thèm ăn [1]? Cụ thể, trước khi cơn đau chính thức ập đến, người bệnh thường trải qua các triệu chứng tiền triệu (giai đoạn báo trước cơn đau) [1]. Cảm giác thèm ăn đồ ngọt, đặc biệt là socola, có thể chính là một triệu chứng tiền triệu báo hiệu cơn đau nửa đầu đã âm thầm bắt đầu trong cơ thể [1]. Khi người bệnh ăn socola để thỏa mãn cơn thèm rồi cơn đau ập đến sau đó, họ dễ đổ lỗi cho thanh socola vừa ăn.
Các nghiên cứu tổng quan nói gì về mối liên hệ này?
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 đã phân tích lịch sử mối liên hệ mơ hồ giữa socola và chứng đau nửa đầu [2]. Nhóm nghiên cứu tổng hợp dữ liệu từ các khảo sát dịch tễ học và thử nghiệm kích thích cho thấy mối liên hệ nhân quả giữa hai yếu tố này vẫn còn rất bí ẩn [2]. Trong các khảo sát dịch tễ học, tỷ lệ các đợt đau nửa đầu được quy cho socola dao động rất rộng, từ 0% đến 22,5% [2]. Đáng chú ý, ngay cả ở những nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ rõ ràng hơn, nguy cơ khởi phát đau nửa đầu sau khi ăn socola vẫn thấp hơn từ 2 đến 3 lần so với các yếu tố kích hoạt thông thường khác như căng thẳng, nhịn ăn, thiếu ngủ và đồ uống có cồn [2]. Khi xét đến các thử nghiệm mù đôi (nghiên cứu mà cả người tham gia lẫn bác sĩ đều không biết ai đang ăn socola thật hay giả dược), kết quả hoàn toàn rõ ràng: nguy cơ lên cơn đau đầu sau khi ăn socola ngang bằng với việc dùng giả dược [2].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống quy mô hơn công bố năm 2020 đã rà soát toàn bộ y văn tính đến tháng 1 năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu lâm sàng EMBASE, MEDLINE, PubMed và Google Scholar [1]. Các tác giả xác định được 25 nghiên cứu điều tra tỷ lệ socola là yếu tố kích hoạt ở bệnh nhân đau nửa đầu, bao gồm cả 3 nghiên cứu kích thích so sánh trực tiếp socola với giả dược [1]. Kết quả cho thấy trong 23 nghiên cứu khảo sát, socola được báo cáo là yếu tố kích hoạt ở một tỷ lệ nhỏ người tham gia, dao động từ 1,3% đến 33% [1]. Ngược lại, cả 3 nghiên cứu kích thích đối chứng giả dược đều thất bại trong việc tìm ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tỷ lệ cơn đau nửa đầu do ăn socola và do dùng giả dược [1]. Từ bằng chứng này, các tác giả kết luận không có đủ cơ sở coi socola là tác nhân gây đau nửa đầu, và bác sĩ không nên mặc định khuyên bệnh nhân phải kiêng cữ món ăn này [1].
Đi sâu vào các thử nghiệm lâm sàng đối chứng
Để kiểm chứng khách quan, các nhà khoa học đã thực hiện những thử nghiệm lâm sàng cho bệnh nhân ăn socola thật và giả dược (sản phẩm có mùi vị giống hệt nhưng không chứa ca cao).
Một nghiên cứu kích thích mù đôi nhóm song song công bố năm 1991 đã thử nghiệm trên những bệnh nhân đau nửa đầu tin rằng bản thân nhạy cảm với socola [3]. Kết quả ghi nhận 5 trong số 12 bệnh nhân ăn socola xuất hiện cơn đau nửa đầu điển hình, trong khi không ai trong số 8 bệnh nhân dùng giả dược bị lên cơn đau [3]. Thời gian trung vị từ lúc ăn đến khi khởi phát cơn đau là 22 giờ [3]. Tuy nghiên cứu nhỏ này cung cấp một số bằng chứng khách quan bước đầu ở nhóm người tin rằng mình nhạy cảm với socola, nhưng mức ý nghĩa thống kê ở ranh giới (p = 0,051) và cỡ mẫu rất hạn chế [3].
Để làm rõ hơn, một thử nghiệm kích thích mù đôi lớn hơn công bố năm 1997 đã được thực hiện trên 63 phụ nữ bị đau đầu mạn tính [4]. Trong nhóm này, 50% mắc đau nửa đầu, 37,5% đau đầu dạng căng thẳng và 12,5% mắc kết hợp cả hai dạng [4]. Các nhà khoa học dùng socola làm chất thử nghiệm và bột minh quyết (carob) làm giả dược, được bào chế giống hệt nhau [4]. Trước khi thử nghiệm, toàn bộ 63 phụ nữ tuân thủ chế độ ăn hạn chế thực phẩm giàu amin vận mạch trong 2 tuần [4]. Sau đó, mỗi người trải qua các đợt thử nghiệm mù đôi với 2 mẫu socola và 2 mẫu giả dược carob theo thứ tự ngẫu nhiên, đồng thời ghi nhật ký ăn uống và cơn đau đầu xuyên suốt quá trình [4].
Kết quả thử nghiệm năm 1997 chứng minh socola không làm tăng khả năng kích hoạt cơn đau đầu hơn so với giả dược carob ở bất kỳ nhóm chẩn đoán đau đầu nào [4]. Đặc biệt, kết quả này hoàn toàn độc lập với niềm tin trước đó của người bệnh về việc socola có gây đau đầu hay không [4]. Việc chẩn đoán loại đau đầu hay sử dụng kèm các thực phẩm chứa amin vận mạch khác cũng không tạo ra mối liên hệ nào với việc socola gây đau đầu [4]. Nghiên cứu kết luận trái ngược với niềm tin phổ biến của cả bệnh nhân và bác sĩ, socola không đóng vai trò đáng kể trong việc kích hoạt cơn đau đầu [4].
Nghịch lý giữa lời khai kiêng khem và thói quen ăn uống thực tế
Nhiều khảo sát đời thực cho thấy sự mâu thuẫn lớn giữa những gì người bệnh nghĩ và những gì họ thực sự ăn. Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Bệnh viện Đại học Liege đã khảo sát thói quen ăn uống của 59 bệnh nhân đau nửa đầu (63% đau nửa đầu không tiền triệu, 37% có tiền triệu) và so sánh với 77 người khỏe mạnh thuộc nhóm chứng [5]. Tuổi trung bình của nhóm bệnh là 40 và nhóm chứng là 41; tỷ lệ nữ giới ở hai nhóm lần lượt là 91,5% và 92,2% [5]. Ngoài ra, 51 bệnh nhân đã ghi chép tiến cứu sự thay đổi cảm giác thèm ăn và lượng tiêu thụ thực phẩm liên quan đến cơn đau trong 2 tháng, với tần suất trung bình 6 cơn đau trong 2 tháng (dao động 1 đến 13 cơn) [5].
Kết quả khảo sát cho thấy 64,29% bệnh nhân đau nửa đầu báo cáo có kiêng ít nhất một loại thực phẩm hoặc đồ uống trong danh sách [5]. Hai tác nhân bị kiêng nhiều nhất là rượu vang (30%) và socola (16%) [5]. Thế nhưng, khi phân tích tần suất tiêu thụ thực tế, các nhà khoa học không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về thói quen dùng rượu vang, bia, đồ uống có cồn nói chung, phô mai ủ lâu năm, chất tạo ngọt hay socola giữa người bệnh đau nửa đầu và người khỏe mạnh [5]. Cụ thể, có tới 46% bệnh nhân đau nửa đầu ăn socola hằng ngày, con số này gần như tương đương với 47% ở nhóm người khỏe mạnh [5]. Tương tự, 71% bệnh nhân uống rượu vang ít nhất 1 lần mỗi tháng so với 75% ở nhóm chứng; tỷ lệ uống ít nhất 1 lần mỗi tuần lần lượt là 30,5% và 33,8% [5]. Điều này chứng tỏ dù mang tâm lý sợ socola, người bệnh thực tế vẫn tiêu thụ món ăn này ngang bằng người bình thường.
Một nghiên cứu đơn trung tâm khác công bố năm 2022 tại Jeddah (Ả Rập Xê Út) khảo sát trên nhóm phụ nữ cũng cho thấy bức tranh tương tự [6]. Tỷ lệ lưu hành bệnh đau nửa đầu ở nhóm nữ nhân viên đi làm cao hơn nhóm nữ sinh viên, lần lượt là 48,28% so với 38,92%, thường tập trung cao nhất ở độ tuổi lao động từ 25 đến 55 tuổi do áp lực công việc và trách nhiệm [6]. Trong nghiên cứu này, hai mặt hàng thực phẩm duy nhất được người tham gia báo cáo gây đau nửa đầu là socola và đồ uống chứa caffeine [6]. Khoảng 10% báo cáo có mối liên hệ giữa việc tiêu thụ socola và caffeine với cơn đau [6]. Tuy nhiên, khi tách riêng, chỉ có 2,2% báo cáo socola gây đau đầu cho họ, trong khi 7,8% chỉ đích danh caffeine [6].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Việc nhìn nhận đúng bản chất các nghiên cứu giúp người bệnh trút bỏ gánh nặng tâm lý không cần thiết. Điểm mạnh lớn nhất của y văn hiện tại là sự hiện diện của các nghiên cứu kích thích mù đôi có đối chứng giả dược [1]. Thiết kế mù đôi giúp loại bỏ hoàn toàn yếu tố tâm lý ám thị — khi người bệnh đinh ninh mình vừa ăn socola nên cơ thể phản ứng căng thẳng sinh ra đau đầu [4].
Tuy vậy, các nhà khoa học cũng chỉ rõ giới hạn của các nghiên cứu dịch tễ học và khảo sát cắt ngang. Nghiên cứu năm 2022 tại Ả Rập Xê Út nhấn mạnh việc yêu cầu người tham gia chọn tác nhân gây đau đầu từ một danh sách thực phẩm có sẵn rất dễ dẫn đến sai lệch nhớ lại (recall bias) [6]. Người bệnh có xu hướng nhớ về lần ăn socola trước cơn đau mà quên đi hàng chục lần ăn socola khác hoàn toàn bình thường. Hơn nữa, thiết kế nghiên cứu cắt ngang không thể chứng minh được mối quan hệ nhân quả [6]. Việc thiếu nhất quán trong thiết kế giữa các khảo sát tự báo cáo cũng khiến tỷ lệ quy kết cho socola dao động thất thường [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng socola?
Dù socola được minh oan trên bình diện chung, một số nhóm người vẫn cần lưu ý khi sử dụng thực phẩm này. Đầu tiên là những người nhạy cảm với caffeine. Trong socola tự nhiên có chứa một lượng caffeine nhất định, và nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng tác động của caffeine lên chứng đau nửa đầu khá phức tạp, phụ thuộc vào liều lượng [6]. Một nghiên cứu tiến cứu cho thấy việc tiêu thụ lượng lớn caffeine có thể kích hoạt cơn đau nửa đầu ngay trong ngày hôm đó [6]. Do đó, nếu ăn quá nhiều socola cùng ngày với uống cà phê hoặc trà đậm, tổng lượng caffeine nạp vào cao có thể là thủ phạm thực sự gây đau đầu [6].
Thứ hai, trong thử nghiệm năm 1991, vẫn có một tỷ lệ nhỏ người bệnh tin rằng mình nhạy cảm với socola xuất hiện cơn đau sau khoảng 22 giờ tiêu thụ [3]. Bên cạnh đó, các khảo sát cũng ghi nhận từ 1,3% đến 33% người bệnh tự báo cáo có phản ứng với món ăn này [1]. Vì cơ địa mỗi người là duy nhất, những ai nhận thấy mối liên hệ lặp đi lặp lại một cách nhất quán tuyệt đối sau mỗi lần ăn socola (dù không kèm cơn thèm ăn trước đó) vẫn nên lắng nghe cơ thể mình. Ngoài ra, người có bệnh nền chuyển hóa như đái tháo đường, thừa cân béo phì hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có chế độ dinh dưỡng phù hợp, không tự ý dùng thực phẩm thay thế phác đồ điều trị.
Cách áp dụng thực tế cho người bệnh đau nửa đầu
Các chuyên gia y tế khẳng định quan điểm cho rằng bệnh nhân đau nửa đầu phải kiêng tuyệt đối socola và các thực phẩm chứa ca cao là thiếu cơ sở khoa học đáng tin cậy [2]. Bác sĩ cũng không nên đưa ra các khuyến cáo ngầm buộc bệnh nhân phải loại bỏ hoàn toàn món ăn yêu thích này khỏi thực đơn [1].
Thay vì cấm đoán bản thân một cách cực đoan, người bệnh có thể áp dụng cách tiếp cận khoa học hơn trong đời sống hằng ngày:
- Ghi nhật ký cơn đau và thực phẩm: Hãy ghi lại thời điểm xuất hiện cảm giác thèm ăn đồ ngọt, thời điểm ăn socola và thời điểm cơn đau bắt đầu [5]. Nếu bạn thấy mình đột nhiên thèm socola mãnh liệt rồi vài giờ sau bị đau đầu, khả năng cao cơn thèm đó chính là triệu chứng tiền triệu báo hiệu cơn đau đã khởi phát từ trước, chứ không phải lỗi của thanh socola [1].
- Kiểm soát tổng lượng caffeine: Tránh ăn nhiều socola vào cùng thời điểm bạn đã uống nhiều cà phê hoặc đồ uống tăng lực chứa caffeine trong ngày để không vượt ngưỡng dung nạp của cơ thể [6].
- Tập trung vào các yếu tố kích hoạt thực sự: Thay vì lo lắng quá mức về socola, người bệnh nên ưu tiên kiểm soát các yếu tố đã được chứng minh làm tăng nguy cơ đau nửa đầu cao gấp 2 đến 3 lần so với socola, bao gồm: giải tỏa căng thẳng (stress), không nhịn ăn bỏ bữa, ngủ đủ giấc và hạn chế đồ uống có cồn [2].
Tóm lại, socola phần lớn chỉ là "kẻ thế thân" chịu trận cho triệu chứng thèm ăn báo trước cơn đau nửa đầu. Người bệnh không cần phải kiêng khem tuyệt đối món ăn này nếu không có bằng chứng nhạy cảm rõ ràng của riêng cá nhân [2]. Duy trì lối sống cân bằng, ngủ nghỉ điều độ và thăm khám bác sĩ chuyên khoa thần kinh khi cơn đau ảnh hưởng đến sinh hoạt mới là chìa khóa kiểm soát bệnh bền vững.