Nhiều gia đình Việt Nam từ lâu quen thuộc với các loại dầu xoa bóp chứa băng phiến để giảm nhức mỏi, đau khớp hoặc vết côn trùng cắn. Mùi hương nồng cay đặc trưng cùng cảm giác the mát nhanh chóng khiến nhiều người tin rằng đây là liệu pháp giảm đau tức thì không thể thiếu. Tuy nhiên, liệu hoạt chất bôi ngoài da này có thực sự ngăn chặn cơn đau dựa trên bằng chứng khoa học, hay chỉ là cảm giác đánh lừa thần kinh tạm thời?
Xét dưới góc độ khoa học hiện đại, băng phiến (chứa hoạt chất chính là borneol) thực sự sở hữu các cơ chế can thiệp trực tiếp vào con đường dẫn truyền cảm giác đau và ngứa qua các thụ thể trên da [1, 2]. Tuy nhiên, các dữ liệu chứng minh hiệu quả giảm đau trực tiếp trên cơ thể người hiện nay vẫn còn rất hạn chế, hầu hết phát hiện chỉ mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên mô hình động vật [2, 3].
Cơ chế tác động lên thụ thể TRPM8 và cảm giác đau
Cơn đau mạn tính là gánh nặng lớn khi ảnh hưởng đến hơn 10% dân số toàn cầu [2, 3]. Các thuốc giảm đau thông thường đường toàn thân hiện nay bao gồm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) ức chế enzyme cyclooxygenase (COX) để giảm tổng hợp prostaglandin, hay nhóm opioid mạnh như morphin mang nguy cơ gây nghiện cao [1]. Do đó, việc tìm kiếm giải pháp bôi ngoài da thông qua các thụ thể cảm giác như TRPM8 đang thu hút nhiều sự chú ý [2, 3].
Thụ thể TRPM8 là một kênh ion nhạy cảm với nhiệt độ lạnh và các chất hóa học làm mát, đóng vai trò then chốt trong điều hòa cảm giác đau [1, 8]. Khi bôi ngoài da, borneol có khả năng kích hoạt kênh TRPM8 trên các sợi thần kinh cảm giác ngoại vi [1, 6]. Việc kích hoạt TRPM8 dẫn tới phóng thích chất dẫn truyền glutamate ở tủy sống, tác động lên các thụ thể metabotropic glutamate nhóm II (mGluRII) nhằm ức chế tín hiệu đau truyền lên hệ thần kinh trung ương [1, 8]. Nhờ con đường này, việc tác động lên TRPM8 giúp giảm phản ứng đau do nhiệt và đau cơ học, dù có thể làm tăng nhạy cảm với kích thích lạnh [2].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng làm sáng tỏ vai trò của borneol
Hiệu quả giảm đau của borneol đã được kiểm tra chi tiết trong các nghiên cứu thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã so sánh trực tiếp tác động dược lý của borneol và menthol ở nồng độ bôi ngoài da 15% trên chuột thí nghiệm [3]. Cả hai hoạt chất này có khối lượng phân tử rất gần nhau (154 so với 156) và đều biểu hiện tác dụng giảm đau tương đương nhau trên mô hình gây đau bằng capsaicin hoặc formalin [3].
Điểm khác biệt then chốt nằm ở cơ chế phụ thuộc thụ thể TRPM8. Khi loại bỏ thụ thể này ở chuột biến đổi gen (TRPM8-/-), tác dụng giảm đau của borneol bị triệt tiêu gần như hoàn toàn [3]. Cụ thể, trên mô hình capsaicin, menthol 15% vẫn giảm được 48% hành vi đau ở chuột thiếu kênh TRPM8, trong khi borneol 15% chỉ còn giảm được 22% [3]. Ở mô hình viêm bằng chất bổ trợ hoàn chỉnh Freund (CFA), menthol vẫn duy trì khả năng giảm đau nhưng tác dụng của borneol hoàn toàn biến mất ở chuột thiếu TRPM8 [3]. Điều này chứng minh borneol giảm đau chủ yếu thông qua thụ thể TRPM8 [3].
Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra rằng, đối kháng thụ thể opioid bằng naloxone tiêm nội tủy có thể làm đảo ngược tác dụng giảm đau của menthol, nhưng naloxone không làm ảnh hưởng đến hiệu quả giảm đau bôi ngoài da của borneol [3]. Phân tích tổng quan năm 2025 củng cố thêm phát hiện này, khẳng định borneol có tính chọn lọc cao với TRPM8 và không phụ thuộc vào con đường thụ thể opioid [2, 3].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành đánh giá tinh dầu tràm/long não giàu borneol (Cinnamomum camphora chvar. Borneol) bôi ngoài da trên chuột bị gây đau thắt bụng bằng acid acetic băng [4]. Kết quả cho thấy nồng độ yếu tố gây viêm PGE2 và biểu hiện của TRPM8 trong huyết thanh chuột giảm rõ rệt sau điều trị [4]. Mức độ giảm biểu hiện TRPM8 diễn ra phụ thuộc vào liều dùng với hệ số tương quan nghịch rất chặt chẽ (r = -0.9427) [4]. Đáng chú ý, việc bôi loại tinh dầu này liên tục trong 6 ngày không gây ảnh hưởng tiêu cực lên lực bám chi hay chức năng vận động của chuột [4].
Ngoài thụ thể TRPM8, borneol còn tham gia điều hòa cảm giác qua thụ thể TRPA1. Các nghiên cứu năm 2023 và 2024 chỉ ra rằng borneol vừa hoạt hóa TRPM8 vừa đồng thời ức chế thụ thể TRPA1 trên tế bào thần kinh hạch rễ sau, mang lại tác dụng giảm ngứa và giảm đau phối hợp [6, 7].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Khoảng trống lớn cần lưu ý
Mặc dù các dữ liệu cơ chế trên động vật cho thấy tiềm năng rõ ràng, bằng chứng lâm sàng trực tiếp về tác dụng giảm đau của borneol trên người vẫn cực kỳ ít ỏi. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên của hoạt chất này mới tập trung khảo sát triệu chứng ngứa ngoài da [5].
Đối với hướng can thiệp đau qua thụ thể TRPM8 trên người, y văn hiện nay chủ yếu ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên chất chủ vận TRPM8 kinh điển là menthol [6]. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2015 trên 51 bệnh nhân ung thư bị đau thần kinh mạn tính (chủ yếu do hóa trị với 35 người hoặc sẹo phẫu thuật với 10 người, độ tuổi trung vị 61) sử dụng kem bôi menthol 1% hai lần mỗi ngày [6]. Sau 4 đến 6 tuần, 82% người bệnh (31 trên 38 người hoàn tất theo dõi) có cải thiện điểm số đau tổng thể trên thang Brief Pain Inventory [6].
Dù menthol và borneol cùng kích hoạt TRPM8, sự tương đồng này không đồng nghĩa trực tiếp rằng borneol sẽ mang lại hiệu quả y hệt trên lâm sàng ở người [1, 2]. Cỡ mẫu nghiên cứu đối với các chế phẩm chứa borneol đơn độc còn rất khiêm tốn, phần lớn chỉ là nghiên cứu quy mô nhỏ hoặc dạng chế phẩm phối hợp nhiều thành phần phức tạp [4, 7]. Giới hạn bằng chứng này đòi hỏi người tiêu dùng phải nhìn nhận đúng mực, không xem băng phiến như loại thuốc đặc trị giảm đau thay thế y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng băng phiến
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ xuất hiện cơn đau là có thể bôi băng phiến để xoa dịu. Tuy nhiên, hoạt hóa TRPM8 có thể làm giảm đau do va chạm cơ học hay nhiệt, nhưng lại có xu hướng kích hoạt cảm giác đau nhức do lạnh [2]. Nếu người bệnh vốn dĩ mắc chứng tăng nhạy cảm đau do lạnh (cold hyperalgesia), việc bôi chế phẩm chứa borneol có thể khiến cơn đau trở nên trầm trọng hơn [2].
Một quan niệm sai lầm khác là bôi càng nhiều, lớp thuốc càng dày thì hiệu quả giảm đau càng mạnh. Băng phiến tự nhiên có trong nhiều loại thực vật như cây đại bi (Blumea balsamifera) với hàm lượng 33,22%, Artemisia ludoviciana chứa 18,00%, hương thảo chứa 4,85% hay oải hương chứa 1,76% [4]. Khi dùng các chế phẩm cô đặc, việc lạm dụng bôi trên diện tích da quá lớn có thể dẫn tới kích ứng biểu mô, viêm da tiếp xúc hoặc hấp thu toàn thân không kiểm soát.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các hội chứng đau thần kinh mạn tính có biểu hiện nhạy cảm quá mức với kích thích lạnh không nên tự ý dùng băng phiến bôi ngoài da [2]. Cảm giác buốt lạnh sâu do kênh TRPM8 bị kích hoạt có thể làm bùng phát cơn co thắt hoặc đau dữ dội hơn [2].
Tuyệt đối không bôi băng phiến hoặc các loại tinh dầu chứa borneol lên vùng da bị trầy xước, vết thương hở rỉ dịch, vết loét trợt da hoặc niêm mạc nhạy cảm gần mắt, miệng. Dược chất hấp thu trực tiếp qua hàng rào da tổn thương có thể gây xót rát nghiêm trọng và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc thần kinh.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh tiếp xúc trực tiếp với các chế phẩm băng phiến đậm đặc. Những người có cơ địa viêm da dị ứng, chàm hoặc tiền sử kích ứng với tinh dầu thiên nhiên cần thận trọng thử phản ứng trước khi dùng. Những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền bằng các thuốc giảm đau kê đơn chuyên biệt phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm bất kỳ chế phẩm thoa ngoài da nào [1].
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng băng phiến để hỗ trợ làm dịu các cơn nhức mỏi cơ bắp thông thường sau vận động nặng, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Chỉ dùng các sản phẩm bôi ngoài da đã được kiểm định chất lượng, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và nồng độ hoạt chất được định lượng an toàn.
Trước khi bôi trên diện rộng, hãy thoa một lượng nhỏ bằng hạt đậu lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi trong 24 giờ để đảm bảo không xuất hiện tình trạng đỏ rát hay ngứa ngáy. Khi dùng để xoa bóp, chỉ thoa một lớp mỏng vừa đủ lên vùng cơ lành lặn, thực hiện thao tác mát-xa nhẹ nhàng để hoạt chất thẩm thấu đều.
Không quấn băng gạc quá chặt hoặc đắp túi chườm nóng ngay sau khi bôi băng phiến, vì tác động nhiệt cộng hưởng có thể làm tăng mức độ kích ứng da hoặc tăng thẩm thấu dược chất quá mức. Tần suất bôi không nên vượt quá 2 đến 3 lần mỗi ngày và không kéo dài liên tục nhiều tuần liền nếu các triệu chứng nhức mỏi không có dấu hiệu thuyên giảm.
Lời khuyên cho người tiêu dùng
Băng phiến bôi ngoài da đã được khoa học chứng minh sở hữu cơ chế sinh học giảm đau rõ nét thông qua thụ thể TRPM8 và điều hòa viêm [1, 2, 4]. Dẫu vậy, khoảng cách từ các thí nghiệm tiền lâm sàng trên chuột tới bằng chứng lâm sàng thuyết phục trên người vẫn còn khá xa [1, 5]. Người dùng nên xem các chế phẩm thoa chứa borneol như một biện pháp hỗ trợ xoa dịu nhức mỏi cơ xương khớp tạm thời, thay vì thần thánh hóa công dụng hoặc dùng thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế.
