Nhiều gia đình tại Việt Nam vẫn giữ thói quen đặt viên băng phiến (long não) vào tủ quần áo để xua đuổi gián, chuột hoặc khử mùi ẩm mốc. Tuy nhiên, ít ai lường trước được rằng loại hóa chất bay hơi quen thuộc này lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, đặc biệt nguy hiểm cho trẻ nhỏ khi vô tình hít phải hoặc nuốt nhầm.

Trẻ nhỏ nuốt phải hoặc hít phải các hoạt chất trong băng phiến như naphthalene hay long não (camphor) có thể đối mặt với nguy cơ tán huyết cấp tính (vỡ hồng cầu), tổn thương thần kinh và co giật nghiêm trọng [1]. Mức độ nguy hiểm đặc biệt tăng cao ở nhóm trẻ có khiếm khuyết di truyền tiềm ẩn về men chuyển hóa [1, 7].

Băng phiến và mối đe dọa tiềm tàng trong gia đình

Băng phiến thương mại thường chứa các hợp chất thơm dễ bay hơi, phổ biến nhất là naphthalene hoặc camphor (long não) [1]. Do có hình dáng tròn, màu trắng hoặc nhiều màu sắc bắt mắt và mùi thơm nồng, trẻ em rất dễ nhầm tưởng viên băng phiến là kẹo để ngậm nuốt, hoặc hít phải lượng lớn khí bay hơi khi chơi quanh tủ chứa đồ.

Khác với người lớn có hệ thống khử độc hoàn chỉnh, cơ thể non nớt của trẻ hấp thu các chất độc bay hơi qua đường hô hấp và niêm mạc tiêu hóa rất nhanh. Khi xâm nhập vào tuần hoàn, các hoạt chất này lập tức tạo ra stress oxy hóa mạnh mẽ trong tế bào [3, 7].

Cơ thể trẻ nhỏ chưa phát triển toàn diện hàng rào máu não và hệ thống enzyme chuyển hóa, khiến nồng độ độc chất tích tụ nhanh chóng. Chỉ một lượng nhỏ hóa chất bay hơi này cũng có thể kích thích vỏ não gây ra các cơn co giật, hoặc tấn công trực tiếp vào cấu trúc tế bào máu [1].

Cơ chế phá hủy hồng cầu khi thiếu men G6PD

Để hiểu vì sao băng phiến lại gây nguy hiểm tính mạng cho nhiều trẻ, cần làm rõ vai trò của enzyme Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase (G6PD). Men G6PD là một enzyme liên kết nhiễm sắc thể X, có chức năng bảo vệ tế bào chống lại tổn thương oxy hóa bằng cách thúc đẩy quá trình khử độc các gốc tự do [2].

Quá trình chuyển hóa này tham gia tạo ra nicotinamide adenine dinucleotide phosphate (NADPH), chất duy trì chu trình glutathione nhằm bảo vệ tế bào khỏi sự phá hủy của hydrogen peroxide và cân bằng môi trường oxy hóa nội bào [2]. Men G6PD hiện diện ở mọi mô, nhưng khi bị thiếu hụt, quá trình sinh hóa bảo vệ này suy giảm rõ rệt trong hồng cầu, khiến tế bào máu cực kỳ mỏng manh trước các tác nhân oxy hóa [2].

Naphthalene và long não (camphor) có trong các chế phẩm băng phiến là những chất oxy hóa cực mạnh [1]. Khi trẻ thiếu men G6PD tiếp xúc với các hóa chất này, hồng cầu mất hoàn toàn lớp màng bảo vệ, dẫn tới hiện tượng biến tính hemoglobin tạo thành các thể Heinz [3, 7]. Hệ quả là hồng cầu vỡ hàng loạt trong lòng mạch máu, gây ra cơn tán huyết cấp tính nguy hiểm [6, 7].

Nguy cơ co giật, methemoglobinemia và nhiễm độc thần kinh

Bên cạnh nguy cơ vỡ hồng cầu, việc tiếp xúc với các chất oxy hóa mạnh như naphthalene còn có thể dẫn tới tình trạng methemoglobinemia – hiện tượng hemoglobin bị biến tính khiến máu mất khả năng vận chuyển oxy [3, 7]. Khi nồng độ oxy cung cấp cho các cơ quan suy giảm nghiêm trọng, trẻ có thể rơi vào tình trạng tím tái, loạn nhịp tim và tử vong [1].

Khi độc chất tích tụ và kích thích mô thần kinh trung ương, bệnh nhi có nguy cơ xuất hiện các cơn co giật cấp tính [1]. Việc thiếu oxy não kết hợp cùng tác động kích thích thần kinh trực tiếp tạo ra vòng xoắn bệnh lý đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Bên cạnh đó, quá trình tán huyết ồ ạt phóng thích lượng lớn hemoglobin tự do vào máu, có thể dẫn đến suy thận cấp [1]. Độc tính thần kinh còn có thể gia tăng thứ phát do nồng độ bilirubin tự do trong máu tăng vọt sau khi hồng cầu vỡ [1, 2].

Nghiên cứu khoa học về tình trạng thiếu men G6PD và tán huyết

Các tài liệu y khoa xác nhận thiếu men G6PD là dạng thiếu hụt enzyme phổ biến nhất ở người, ảnh hưởng tới hơn 300 triệu đến hơn 400 triệu cá nhân trên toàn cầu [1, 5, 8]. Tình trạng này khiến hồng cầu không thể tự giải độc các tác nhân oxy hóa như thuốc, hóa chất hay thực phẩm [2].

Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện trong 5 năm (từ tháng 11/2011 đến tháng 11/2016) trên 1000 bệnh nhân thiếu men G6PD tại Bệnh viện Đại học Tanta (Ai Cập) đã cung cấp dữ liệu lâm sàng rõ nét về các cơn tán huyết [3]. Kết quả cho thấy bé trai chiếm ưu thế vượt trội với 932 trường hợp so với 68 bé gái [3]. Độ tuổi có tỷ lệ bùng phát cơn tán huyết cao nhất là từ 1 đến 3 tuổi (chiếm 920 bệnh nhân, tương đương 92%), với độ tuổi khởi phát trung bình là 22,8 tháng [3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng sau khoảng 24 đến 72 giờ tiếp xúc với các yếu tố kích hoạt oxy hóa (trung bình 36 giờ), các triệu chứng tán huyết sẽ xuất hiện rầm rộ [3]. Trong số 1000 bệnh nhi, 100% biểu hiện da xanh xao tái nhợt, 89,6% có nước tiểu màu đỏ sẫm và 87,8% xuất hiện tình trạng vàng da [3]. Nước tiểu sẫm màu là dấu hiệu trực tiếp của việc hồng cầu vỡ hàng loạt và giải phóng sắc tố ra ngoài qua đường tiết niệu [4, 7].

Tại một nghiên cứu cắt ngang tiến hành từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2016 tại khoa Cấp cứu Bệnh viện Nhi Mới thuộc Đại học Cairo, các bác sĩ đã khảo sát 143 trẻ em nhập viện vì cơn tán huyết cấp [4]. Kết quả cho thấy thiếu hụt men G6PD là nguyên nhân hàng đầu, chiếm tới 53,1% tổng số các ca tán huyết cấp cứu [4]. Độ tuổi trung bình của nhóm bệnh nhi cấp cứu này là 36 tháng [4].

Tình trạng vỡ hồng cầu do thiếu men G6PD còn là yếu tố bệnh sinh quan trọng dẫn đến chứng tăng bilirubin máu nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh [5]. Ba nghiên cứu theo dõi nồng độ carbon monoxide (CO) nội sinh - chỉ số thoái hóa heme - đã chứng minh rằng quá trình sản xuất CO tăng cao rõ rệt ở trẻ sơ sinh thiếu G6PD có tình trạng tăng bilirubin máu nặng [5]. Sự tích tụ quá mức bilirubin trong máu có nguy cơ gây độc thần kinh trầm trọng và tử vong [1, 2].

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị ngộ độc và cơn tán huyết cấp

Khi trẻ vô tình nuốt hoặc hít phải hơi băng phiến, các triệu chứng lâm sàng có thể khởi phát sau vài giờ đến vài ngày [4, 7]. Phụ huynh cần đặc biệt lưu tâm đến các biểu hiện điển hình của tình trạng thiếu máu tán huyết và nhiễm độc toàn thân sau:

  • Thay đổi sắc thái da và mắt: Da trẻ trở nên xanh xao, nhợt nhạt nhanh chóng; lòng trắng mắt và da chuyển sang màu vàng đậm [4, 7].
  • Bất thường nước tiểu: Nước tiểu chuyển sang màu đỏ sẫm, màu xá xị hoặc màu nâu đen do chứa huyết sắc tố từ hồng cầu vỡ giải phóng qua thận [4, 7].
  • Rối loạn thần kinh: Trẻ quấy khóc, bứt rứt, li bì, mệt lả; trường hợp nặng hơn có biểu hiện tím tái do thiếu oxy máu, trợn mắt, co giật toàn thân hoặc co cứng cơ [1].
  • Triệu chứng tiêu hóa và toàn thân: Buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, đau mỏi vùng lưng hoặc hông, sốt, thở gấp và tim đập nhanh [1].

Ở trẻ sơ sinh, dấu hiệu ban đầu có thể chỉ là bú kém, nôn trớ, lờ đờ, vàng da bệnh lý tiến triển nhanh [1]. Nếu không can thiệp kịp thời, hội chứng vàng da nhân (kernicterus) có thể diễn ra, để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn hoặc gây tử vong [2, 7].

Nhóm đối tượng có rủi ro cao nhất cần bảo vệ

Mọi trẻ em đều có nguy cơ ngộ độc khi tiếp xúc với hóa chất bay hơi, nhưng những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng trầm trọng nhất:

  • Trẻ mắc chứng thiếu men G6PD: Đây là nhóm đối tượng nhạy cảm nhất. Tế bào hồng cầu của trẻ hoàn toàn bất lực trước độc tính oxy hóa từ naphthalene hay long não, dễ bùng phát cơn vỡ hồng cầu cấp tính [3, 7].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ sinh non: Trẻ sinh non kết hợp thiếu men G6PD tạo nên tình trạng rủi ro kép [6]. Sự kết hợp giữa các đợt tán huyết cấp tính đột ngột với chức năng gan chưa hoàn thiện (đặc biệt là quá trình liên hợp bilirubin) sẽ dẫn đến tăng bilirubin máu cực độ, đe dọa gây độc thần kinh [6].
  • Trẻ nhỏ từ 1 đến 3 tuổi: Độ tuổi này chiếm tới 92% các ca bùng phát tán huyết do tiếp xúc với tác nhân kích thích, xuất phát từ bản tính tò mò, hay đưa các vật lạ vào miệng [3].
  • Bé trai: Do thiếu men G6PD là bệnh lý di truyền lặn liên kết nhiễm sắc thể X, tỷ lệ bé trai mắc bệnh và nhập viện vì tán huyết áp đảo hoàn toàn so với bé gái [3, 4, 5].

Hướng dẫn phòng ngừa và xử trí khẩn cấp tại gia đình

Để loại trừ triệt để nguy cơ ngộ độc và co giật do băng phiến ở trẻ nhỏ, các gia đình cần chủ động thực hiện các biện pháp kiểm soát môi trường sống:

  • Tuyệt đối không dùng băng phiến trong không gian của trẻ: Loại bỏ hoàn toàn viên băng phiến, long não ra khỏi tủ quần áo trẻ em, nôi, giường ngủ và phòng kín của gia đình. Tránh xa các sản phẩm chứa naphthalene và camphor [1].
  • Làm sạch quần áo cũ: Nếu tủ quần áo trước đó từng sử dụng băng phiến, cần đem toàn bộ đồ đạc giặt sạch bằng xà phòng và phơi dưới nắng to nhiều ngày trước khi cho trẻ mặc để hơi độc phân tán hoàn toàn.
  • Tránh các tác nhân oxy hóa khác: Với trẻ đã được chẩn đoán thiếu men G6PD, gia đình cần chú ý tránh xa các tác nhân gây oxy hóa mạnh khác đã được y văn ghi nhận như đậu fava, menthol, thuốc nhuộm henna và một số loại thuốc đặc thù [1].
  • Cách xử trí khi trẻ nuốt nhầm: Giữ bình tĩnh, tuyệt đối không móc họng gây nôn vì hóa chất bay hơi có thể lọt vào đường thở gây viêm phổi hóa chất hoặc kích thích gây co giật. Đưa trẻ cùng mẫu bao bì hóa chất đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu thải độc kịp thời.

Viên băng phiến tuy nhỏ bé nhưng tiềm ẩn hiểm họa khôn lường đối với tính mạng và hệ thần kinh của trẻ em, đặc biệt là nhóm trẻ thiếu men G6PD [1, 7]. Nhận biết sớm các triệu chứng tán huyết và chủ động dọn dẹp hóa chất độc hại khỏi không gian sống là giải pháp hữu hiệu nhất để bảo vệ an toàn cho con trẻ. Khi nghi ngờ trẻ tiếp xúc với băng phiến và có dấu hiệu bất thường, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức.