Băng phiến là dược liệu quen thuộc trong tủ thuốc gia đình và y học cổ truyền với mùi thơm nồng đặc trưng. Nhiều người vẫn có thói quen dùng băng phiến để xoa bóp giảm đau cơ khớp, thông mũi hoặc làm chất dẫn thuốc. Dù vậy, thị trường hiện nay tồn tại hai nhóm chính gồm băng phiến tự nhiên và băng phiến tổng hợp nhân tạo.

Sự khác biệt về nguồn gốc tạo nên khoảng cách lớn về tính an toàn giữa hai loại hợp chất này [1]. Băng phiến tự nhiên (chứa chủ yếu là d-borneol) có mức độ an toàn cao hơn, trong khi băng phiến tổng hợp chứa hàm lượng lớn isoborneol lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây độc tế bào và cơ quan nội tạng [3, 5, 8].

Bản chất hóa học: d-borneol và isoborneol khác nhau thế nào?

Băng phiến là một hợp chất monoterpenoid hai vòng sở hữu các đồng phân lập thể với cấu trúc không gian khác nhau [1]. Băng phiến tự nhiên thu được qua phương pháp chưng cất hơi nước từ cành và lá thực vật, chủ yếu là cây long não (Cinnamomum camphora chvar. Borneol) [2]. Dạng tự nhiên này tồn tại chủ yếu dưới dạng đồng phân quang học d-borneol (hoặc (+)-borneol) [1, 8]. Tinh thể băng phiến tự nhiên sau tinh chế có thể đạt hàm lượng borneol lên tới 98,4% theo thể tích [2].

Ngược lại, băng phiến tổng hợp nhân tạo được sản xuất thông qua các phản ứng hóa học công nghiệp [1, 5]. Quá trình này tạo ra hỗn hợp racemic chứa cả (+)-borneol, (-)-borneol cùng các dạng đồng phân vị trí gồm (+)-isoborneol và (-)-isoborneol [3]. Phân tích sắc ký khí cho thấy tỷ lệ giữa (+)-borneol và (-)-borneol cũng như (+)-isoborneol và (-)-isoborneol trong băng phiến tổng hợp xấp xỉ mức 1:1 [3]. Đáng chú ý, isoborneol là thành phần không được phép có mặt trong băng phiến tự nhiên theo tiêu chuẩn Dược điển Trung Quốc, nhưng lại chiếm tỷ trọng đáng kể trong sản phẩm hóa dược nhân tạo [3].

Sự sai lệch về cấu hình lập thể tại nguyên tử carbon C2 tạo ra lực liên kết và ái lực sinh học hoàn toàn khác biệt đối với thụ thể tế bào [1]. Chính yếu tố này quyết định dược tính cũng như mức độ an toàn giữa borneol tự nhiên và isoborneol tổng hợp [1].

Cơ chế tác động và nguy cơ tổn thương gan

Nghiên cứu cơ chế độc tính chỉ ra rằng borneol có thể tác động tiêu cực đến cấu trúc mô học và chuyển hóa tế bào gan khi dùng liều cao [4]. Ở nồng độ vượt ngưỡng an toàn, hợp chất này làm xáo trộn quá trình chuyển hóa protein và lipid tại gan [4]. Hiện tượng này biểu hiện rõ qua việc tăng hoạt độ men gan alanine aminotransferase (ALT), kèm theo sự gia tăng nồng độ chất béo trung tính (triglycerides - TG) và cholesterol toàn phần (TC) [4].

Sự tích tụ mỡ trong mô gan được khẳng định thông qua phương pháp nhuộm đỏ dầu (Oil Red staining) [4]. Về mặt phân tử, hợp chất kích hoạt tình trạng stress oxy hóa, kích thích phản ứng căng thẳng lưới nội chất (endoplasmic reticulum stress - ERS) và thúc đẩy hiện tượng tự thực bào (autophagy) [4]. Borneol làm tăng biểu hiện của các gen liên quan đến đồng hóa lipid và tổng hợp chất béo, đồng thời ức chế mạnh các gen chịu trách nhiệm dị hóa lipid [4].

Sự thay đổi hoạt tính của enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) cùng sự biến động của glutathione (GSH) và malondialdehyde (MDA) làm tăng khả năng peroxy hóa lipid màng tế bào [4]. Chuỗi biến đổi này dẫn tới tình trạng rối loạn lipid tế bào nghiêm trọng và gây hoại tử hoặc tổn thương thùy gan [4].

Bằng chứng khoa học về độc tính: Băng phiến tổng hợp kém an toàn hơn

Mức độ dung nạp và an toàn của hai loại băng phiến đã được thử nghiệm và so sánh cụ thể qua nhiều mô hình động vật:

Nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá độc tính cấp tính đường uống của tinh dầu băng phiến tự nhiên (BEO, chứa 18,2% borneol) trên chuột nhắt trắng bằng phương pháp Horn [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) có sự khác biệt rõ rệt theo giới tính: ở chuột cái là 2.749 mg/kg thể trọng (thuộc nhóm độc tính thấp), trong khi ở chuột đực lên tới 5.081 mg/kg thể trọng (thực tế được xếp vào nhóm không gây độc) [2]. Ngoài ra, thử nghiệm Draize cho thấy dung dịch tinh dầu ở nồng độ dưới 50% không gây kích ứng cấp tính trên da hoặc niêm mạc mắt động vật [2].

Một nghiên cứu năm 2023 trên ấu trùng cá ngựa vằn (3 ngày tuổi sau thụ tinh - dpf) tiếp xúc với borneol ở các nồng độ từ 200 đến 500 micromol/L trong 3 ngày [4]. Kết quả cho thấy ở liều cao (300-500 micromol/L), borneol khiến kích thước gan cá bị thu nhỏ hoặc teo biến mất thùy bên [4]. Quá trình chuyển hóa lipid bị gián đoạn nặng nề, làm tăng men ALT, TG và TC, đồng thời gây ứ đọng mỡ nội bào [4].

Nghiên cứu công bố năm 2025 so sánh trực tiếp độc tính miễn dịch và thần kinh giữa băng phiến tự nhiên (NB) và băng phiến tổng hợp (SB) trên phôi cá ngựa vằn (6 giờ sau thụ tinh - hpf) [5]. Phôi được cho tiếp xúc với các nồng độ 10, 30, 50 và 70 mg/L trong 96 giờ liên tục [5]. Cả hai loại đều gây chậm nhịp tim, phù túi noãn hoàng, ức chế tuyến ức và làm giảm số lượng đại thực bào cũng như bạch cầu trung tính [5].

Tuy nhiên, băng phiến tổng hợp (SB) thể hiện độc tính tế bào cao hơn hẳn [5]. Biểu hiện gen chỉ dấu viêm IFN-gamma ở nhóm tiếp xúc băng phiến tổng hợp luôn duy trì xu hướng tăng liên tục, trong khi nhóm tự nhiên chỉ biến động nhẹ rồi giảm [5]. Gen miễn dịch rag1 bị ức chế ở nhóm tự nhiên nhưng lại biến động bất thường ở nhóm tổng hợp [5]. Khi đánh giá mô bệnh học lách của cá trưởng thành bằng phương pháp nhuộm H&E, tổn thương lách xuất hiện rõ rệt sau phơi nhiễm [5]. Cả hai hợp chất đều làm suy giảm khả năng vận động của ấu trùng và ức chế các gen phát triển thần kinh não bộ (epfa4, gap43, gfap, synapsinlla, krox-20, pax2), nhưng băng phiến tổng hợp luôn gây hại nặng nề hơn [5].

Nghiên cứu tổng quan năm 2023 rà soát tài liệu trên các hệ thống cơ sở dữ liệu CNKI, PubMed và Google Scholar cũng đưa ra kết luận đồng thuận rằng băng phiến tổng hợp kém an toàn hơn nhiều so với các dạng borneol tự nhiên [1].

Lợi ích dược lý và những hạn chế của bằng chứng hiện tại

Mặc dù tiềm ẩn độc tính nếu dùng sai liều, d-borneol tự nhiên vẫn là một dược liệu có giá trị cao nếu được ứng dụng đúng mức. D-borneol đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận là hợp chất hương liệu thực phẩm "thường được coi là an toàn" (GRAS) [2]. Thử nghiệm trên mô hình chuột gây đau quặn bụng bằng axit axetic băng cho thấy, bôi tinh dầu chứa borneol liên tục 6 ngày giúp giảm đáng kể cơn đau quặn (p < 0.001) theo tương quan liều lượng mạnh (hệ số r = -0.9006) [2]. Hiệu quả giảm đau này đi kèm với sự suy giảm rõ rệt các chất trung gian gây viêm và đau trong huyết thanh gồm prostaglandin E2 (PGE2) và kênh ion thụ thể TRPM8 (r = -0.9427) [2].

Về mặt thần kinh, d-borneol ((+)-borneol) đóng vai trò chất điều hòa dị lập thể dương tính mạnh trên thụ thể GABA(A) người [6]. Nồng độ thấp của (+)-borneol (với giá trị nồng độ hiệu quả bán phần EC50 là 248 micromol/L) giúp tăng cường tác dụng của chất dẫn truyền ức chế GABA lên hơn 1.000%, hỗ trợ an thần và giảm đau [6]. Hợp chất đồng phân isoborneol cũng có tác dụng này nhưng yếu hơn đáng kể [6]. Ở khía cạnh mạch máu, nghiên cứu tế bào in vitro năm 2020 trên dòng tế bào RAW 264.7 cho thấy isoborneol có thể ức chế sự hấp thu lipoprotein tỷ trọng thấp bị oxy hóa (ox-LDL), ngăn đại thực bào tạo thành tế bào bọt chống xơ vữa [7].

Tuy nhiên, hầu hết các bằng chứng cảnh báo độc tính trên gan, thận, lách và hệ miễn dịch hiện nay mới chỉ được thực hiện trên động vật thủy sinh (cá ngựa vằn) hoặc mô hình chuột [1, 2, 3]. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người nhằm định lượng chính xác ngưỡng độc của isoborneol vẫn còn thiếu. Do đó, người dùng không thể chủ quan suy diễn rằng mức dùng liều cao ở người là vô hại.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng băng phiến

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại băng phiến trên thị trường đều lành tính như thảo dược. Nhiều người tin rằng viên băng phiến tổng hợp dạng sáp trắng mua ngoài chợ cũng có thể mài uống, bôi vết thương hở hoặc ngậm chữa viêm họng mà không phân biệt với băng phiến dược dụng tự nhiên.

Thực tế kiểm nghiệm năm 2016 đối với các mẫu băng phiến bày bán tại các hiệu thuốc y học cổ truyền ở Đài Bắc cho thấy một thực trạng đáng báo động: cả 5 mẫu dán nhãn "băng phiến tự nhiên" được kiểm tra đều chứa hàm lượng isoborneol vượt trên 20% [3]. Thậm chí có thương hiệu tự nhiên nhưng tỷ lệ các đồng phân lập thể lại giống hệt băng phiến hóa dược tổng hợp [3]. Tình trạng sản phẩm để hở trong lọ bảo quản kém còn dẫn tới hiện tượng borneol bị oxy hóa thành long não (camphor) [3]. Sử dụng các sản phẩm trôi nổi, kém chất lượng này để uống hoặc điều trị kéo dài mang lại rủi ro ngộ độc gan thận rất lớn [2, 3, 5].

Một sai lầm khác là quan niệm "thuốc càng đắng, càng thơm nồng thì uống càng bổ". Borneol ở nồng độ cao kích hoạt quá trình tự thực tế bào, gây stress oxy hóa và làm hoại tử mô gan nghiêm trọng [4]. Việc tùy tiện tăng liều xoa bóp hoặc uống trong thời gian dài hoàn toàn có thể dẫn đến suy giảm chức năng gan [4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do độc tính trên hệ thần kinh, gan và hệ miễn dịch đã được ghi nhận trong nghiên cứu tiền lâm sàng, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý tiếp xúc hay sử dụng băng phiến:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Thử nghiệm trên ấu trùng và phôi cá cho thấy hợp chất gây rối loạn biểu hiện gen phát triển thần kinh não bộ (gap43, gfap, synapsinlla, pax2) và ức chế cơ quan tạo máu, miễn dịch [5].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ quan chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện, khả năng giải độc qua gan kém khiến trẻ đối mặt với nguy cơ peroxy hóa lipid và ngộ độc gan cấp tính [4].
  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận, bệnh nhân viêm gan hoặc gan nhiễm mỡ: Việc sử dụng borneol liều cao có thể làm tăng men ALT, đẩy mạnh tích tụ mỡ tế bào gan và gây thiếu hụt enzym chống oxy hóa [4].
  • Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan: Do borneol can thiệp sâu vào các chu trình enzyme chuyển hóa và tính thấm của màng ruột [1], việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm.

Hướng dẫn áp dụng và khuyến cáo an toàn

Để đảm bảo hiệu quả trị liệu và tránh rủi ro cho sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  1. Phân biệt rõ nguồn gốc và chủng loại: Chỉ sử dụng các chế phẩm băng phiến tự nhiên (d-borneol) có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đạt tiêu chuẩn kiểm định dược phẩm của cơ quan y tế [1, 5]. Tránh xa các sản phẩm giá rẻ, hàng trôi nổi không nhãn mác vì nguy cơ cao chứa lượng lớn tạp chất isoborneol tổng hợp độc hại [5, 8].
  2. Ưu tiên đường dùng ngoài da: Băng phiến tự nhiên phát huy công dụng giảm đau, kháng viêm cơ khớp rất tốt qua da [2]. Nồng độ tinh dầu chứa borneol dùng bôi ngoài da nên duy trì ở mức an toàn dưới 50% để tránh kích ứng tại chỗ [2]. Không bôi lên vùng da trầy xước sâu, niêm mạc mắt hoặc vết thương hở rỉ dịch [2].
  3. Giới hạn thời gian sử dụng: Không dùng liên tục kéo dài. Việc tiếp xúc hóa chất này liên tục trong nhiều ngày làm tăng nguy cơ tổn thương lách và ức chế các dòng tế bào bạch cầu [5].
  4. Tuyệt đối không tự ý uống: Khi cần dùng các bài thuốc cổ truyền có vị băng phiến để uống, người bệnh phải có chỉ định, đơn thuốc và sự theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, buồn nôn, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan.

Băng phiến là dược liệu mang lại nhiều công dụng nếu sử dụng đúng chủng loại tự nhiên và đúng liều lượng chỉ định. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng trị liệu và độc tính trên gan, thần kinh là rất mong manh, đặc biệt trước sự trà trộn của băng phiến tổng hợp giá rẻ trên thị trường. Người dùng cần thông thái lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa và tham khảo ý kiến y khoa trước khi sử dụng để bảo vệ sức khỏe bản thân.