Nhiều người thường nghĩ rằng tình trạng thiếu hụt vitamin chỉ xảy ra khi chế độ ăn uống hàng ngày nghèo nàn hoặc kiêng khem quá mức. Tuy nhiên, không ít người dù ăn uống đầy đủ thực phẩm giàu dinh dưỡng vẫn bị suy giảm thị lực, mệt mỏi và suy giảm đề kháng nghiêm trọng. Thủ phạm giấu mặt thường bắt nguồn từ các bệnh lý mạn tính tại đường tiêu hóa, điển hình là bệnh celiac và viêm ruột Crohn.
Thực tế, cả bệnh celiac và bệnh Crohn đều gây tổn thương sâu sắc lên niêm mạc ruột non, dẫn đến hội chứng kém hấp thu chất béo [1, 4]. Khi cơ thể không thể tiêu hóa và hấp thu lipid bình thường, các vi chất tan trong dầu, đặc biệt là vitamin A, sẽ bị đào thải trực tiếp ra ngoài qua phân thay vì được đưa vào máu để nuôi dưỡng cơ thể [1, 8].
Khi đường ruột tổn thương, dưỡng chất tan trong dầu bị "bỏ rơi"
Hội chứng kém hấp thu xuất phát từ nhiều bất thường khác nhau trong chức năng ruột non và là biến chứng của nhiều bệnh lý như bệnh celiac, bệnh Crohn, bệnh Whipple hay tình trạng sau cắt dạ dày [1]. Biểu hiện của hội chứng này rất đa dạng, từ các triệu chứng tiêu hóa kinh điển như tiêu chảy, đi ngoài phân mỡ, sụt cân, đầy hơi cho đến đau bụng sau khi ăn [2]. Đi ngoài phân mỡ là dấu hiệu rõ ràng cho thấy chất béo trong thức ăn không được nhũ hóa và hấp thu qua thành ruột [2].
Vitamin A là vi chất thuộc nhóm tan trong chất béo, cùng với các vitamin D, E và K [1]. Quá trình hấp thu nhóm vi chất này phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tiêu hóa và hấp thu lipid của ruột non [2, 3]. Khi quá trình hấp thu chất béo bị đình trệ, các vi chất tan trong dầu sẽ không thể hòa tan vào các hạt micelle để đi qua lớp màng tế bào biểu mô ruột [1, 3]. Hậu quả trực tiếp là người bệnh rơi vào tình trạng thiếu hụt vitamin A mạn tính dù chế độ ăn không hề thiếu hụt dưỡng chất này [3].
Bên cạnh các dấu hiệu tiêu hóa, hội chứng kém hấp thu còn gây ra các biểu hiện ngoài ruột như tăng men gan, thiếu máu, tổn thương da, các vấn đề về xương và thậm chí ảnh hưởng đến khả năng sinh sản [4, 5]. Điều này khiến việc nhận biết bệnh qua biểu hiện ban đầu trở nên khó khăn nếu không thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu [2].
Cơ chế: Vì sao celiac và Crohn làm cạn kiệt vitamin A?
Ở người mắc bệnh celiac, đây là một bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi tình trạng không dung nạp gluten [5, 6]. Khi người bệnh nạp gluten, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm gây tổn thương và phá hủy niêm mạc ruột [3, 6]. Sự teo phẳng các nhung mao ở tá tràng và hỗng tràng làm suy giảm diện tích tiếp xúc cần thiết để hấp thu dưỡng chất, bao gồm cả sắt, axit folic và các vitamin tan trong dầu [4, 5]. Sự thiếu hụt các chất tan trong chất béo này làm gián đoạn nhiều chức năng sinh học, thậm chí ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh ở nam giới [4].
Đối với bệnh Crohn, tình trạng viêm loét mạn tính có thể xuất hiện rải rác ở bất kỳ vị trí nào của ống tiêu hóa, đặc biệt là đoạn cuối hồi tràng và đại tràng [2, 7]. Bệnh nhân Crohn có nguy cơ cao bị kém hấp thu chất béo và thiếu hụt các vitamin tan trong chất béo [5]. Tình trạng này càng trở nên trầm trọng hơn ở những bệnh nhân có tổn thương ruột nặng phải trải qua phẫu thuật cắt bỏ một phần hoặc nhiều đoạn ruột non [2, 8].
Khi đoạn ruột chịu trách nhiệm tái hấp thu muối mật bị cắt bỏ hoặc tổn thương, lượng muối mật cần thiết để nhũ hóa chất béo suy giảm mạnh [7, 8]. Thêm vào đó, tình trạng vi khuẩn phát triển quá mức ở phần trên ruột non cũng cản trở quá trình chuyển hóa bình thường của chất béo và dưỡng chất [6]. Kết quả là lượng vitamin A đi kèm trong chất béo không được hấp thu, tạo thành vòng xoắn suy dinh dưỡng vi chất nghiêm trọng [1, 8].
Dấu hiệu cảnh báo: Từ quáng gà thị lực đến tổn thương toàn thân
Biểu hiện thiếu hụt vitamin A đặc trưng nhất liên quan mật thiết đến chức năng thị giác [3]. Vitamin A đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì tế bào que của võng mạc, giúp mắt nhìn rõ trong điều kiện ánh sáng yếu [3]. Khi lượng vitamin A dự trữ ở gan cạn kiệt do kém hấp thu kéo dài, người bệnh sẽ xuất hiện triệu chứng quáng gà tiến triển, thị lực ban đêm suy giảm rõ rệt [3]. Nếu không phát hiện và bù đắp kịp thời, tình trạng này có nguy cơ dẫn đến tổn thương thị giác không thể hồi phục [3].
Hội chứng kém hấp thu chất béo hiếm khi chỉ gây thiếu hụt một loại vitamin đơn lẻ mà thường kéo theo sự suy giảm của cả nhóm vi chất tan trong dầu [1, 3]. Chẳng hạn, thiếu hụt vitamin E đi kèm có thể gây tổn thương thần kinh trung ương và ngoại biên nghiêm trọng, với các biểu hiện như giảm phản xạ, thất điều vận động, hạn chế cử động mắt nhìn lên, lác mắt và yếu cơ [1, 3]. Những biểu hiện thần kinh này rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý thoái hóa thần kinh khác [1].
Song song đó, việc kém hấp thu vitamin K dẫn đến rối loạn đông máu nặng nề, thể hiện qua hiện tượng tụ máu tự phát, thời gian prothrombin kéo dài, chảy máu chân răng hoặc bầm tím dưới da [1, 2]. Trong những trường hợp nghiêm trọng, tình trạng thiếu hụt vitamin K do bệnh celiac hoặc bệnh Crohn có thể gây xuất huyết phế nang lan tỏa hoặc xuất huyết đe dọa tính mạng người mẹ và thai nhi sau sinh [2, 6]. Thiếu vitamin D cũng thường đi kèm, gây ra các cơn co giật tetany do hạ canxi máu và làm tăng nguy cơ loãng xương [1, 5].
Bằng chứng y khoa: Các nghiên cứu ghi nhận điều gì?
Các nghiên cứu lâm sàng qua nhiều năm đã làm sáng tỏ mối liên hệ chặt chẽ giữa bệnh lý đường ruột mạn tính và tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng:
Một nghiên cứu tiền cứu năm 1975 được thực hiện trên 63 bệnh nhân mắc bệnh Crohn nhằm đánh giá các bất thường có thể can thiệp điều chỉnh [6]. Kết quả ghi nhận có tới 90% bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu có từ hai khiếm khuyết có thể điều trị trở lên [6]. Đáng chú ý, tình trạng kém hấp thu chất béo xuất hiện ở 31% số bệnh nhân Crohn tham gia [6]. Ngoài ra, hơn 50% bệnh nhân bị thiếu máu do thiếu sắt, folate hoặc kém hấp thu vitamin B12, và có 30% trong số 47 bệnh nhân được kiểm tra có hiện tượng vi khuẩn phát triển quá mức ở đoạn trên ruột non [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn khiêm tốn (63 người) và được thực hiện từ nhiều thập kỷ trước với các kỹ thuật chẩn đoán thời điểm đó.
Một báo cáo lâm sàng năm 1990 đã ghi nhận trường hợp một nam bệnh nhân 51 tuổi mắc bệnh Crohn từng trải qua nhiều lần phẫu thuật cắt một phần ruột, nhập viện vì thị lực ban đêm giảm dần (quáng gà) [3]. Xét nghiệm mỡ trong phân cho thấy bệnh nhân bị kém hấp thu chất béo rõ rệt, kèm theo đáp ứng điện võng mạc bị suy giảm nặng [3]. Sau khi được điều trị bằng nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch có bổ sung vitamin A, phản ứng điện võng mạc và thị lực ban đêm của bệnh nhân đã được cải thiện rõ rệt [3]. Báo cáo này là minh chứng trực tiếp cho thấy kém hấp thu chất béo ở bệnh Crohn có thể tước đi vitamin A và gây suy giảm thị lực, nhưng tổn thương này có thể đảo ngược nếu can thiệp kịp thời [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2016 về các bệnh lý kém hấp thu nhấn mạnh rằng kém hấp thu vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) có thể dẫn tới nhiều biến chứng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu được nhận diện và xử trí đúng cách [1]. Báo cáo ghi nhận một ca bệnh có triệu chứng thần kinh nổi trội do thiếu vitamin E, kèm tụ máu tự phát do thiếu vitamin K và co cơ do thiếu vitamin D, tất cả đều hồi phục sau khi được bù đủ vitamin [1].
Một báo cáo năm 2024 về bệnh celiac mô tả trường hợp nam bệnh nhân 64 tuổi có biểu hiện kém hấp thu chất béo dẫn tới thiếu vitamin K, gây rối loạn đông máu nghiêm trọng và xuất huyết phế nang [7]. Sau khi áp dụng chế độ ăn không chứa gluten (gluten-free) kết hợp bổ sung vitamin, tình trạng đông máu của bệnh nhân đã trở về bình thường và ngừng chảy máu hoàn toàn [7]. Tương tự, một báo cáo năm 2025 về thai phụ mắc bệnh Crohn nặng từng cắt đoạn ruột cho thấy tình trạng thiếu hụt vitamin K gây chảy máu nghiêm trọng ở cả mẹ và trẻ sơ sinh [5].
Giá trị và ranh giới từ các bằng chứng khoa học
Các bằng chứng khoa học hiện có đã chứng minh rõ cơ chế: tổn thương cấu trúc ruột hoặc phẫu thuật cắt đoạn ruột làm gián đoạn chu trình tiêu hóa chất béo, từ đó kéo theo sự thiếu hụt nghiêm trọng các vitamin tan trong dầu [1, 2, 8]. Điểm tích cực lớn nhất là hầu hết các tổn thương lâm sàng do thiếu hụt vi chất, kể cả suy giảm thị lực hay rối loạn đông máu, đều có thể phục hồi nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng nguyên nhân [5, 6, 8].
Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng chi tiết về tình trạng thiếu vitamin A đơn độc ở bệnh celiac và Crohn phần lớn đến từ các nghiên cứu tiền cứu quy mô nhỏ hoặc báo cáo ca bệnh chuyên sâu [7, 8]. Điều này phản ánh thực tế rằng trên lâm sàng, thiếu vitamin A thường nằm trong một bức tranh đa thiếu hụt dưỡng chất phức tạp chứ hiếm khi diễn ra tách biệt [1, 7]. Do đó, các bác sĩ không chỉ điều trị đơn lẻ một loại vitamin mà phải tiếp cận toàn diện hệ thống tiêu hóa của người bệnh [1, 4].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng cứ thấy mắt mờ hay quáng gà thì chỉ cần uống thật nhiều viên bổ sung vitamin A liều cao là khỏi. Trên thực tế, nếu niêm mạc ruột đang bị viêm loét nặng hoặc bị mất diện tích hấp thu, việc uống vitamin qua đường tiêu hóa thông thường sẽ không mang lại hiệu quả vì lượng vitamin này vẫn bị tống xuất ra ngoài qua phân mỡ [4, 8]. Thậm chí, việc tự ý uống dồn dập vitamin A liều cao mà không có chỉ định có thể gây độc cho gan.
Nhiều người bệnh celiac lại lầm tưởng rằng chỉ cần uống vitamin là đủ bù đắp mà không cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn kiêng. Nghiên cứu khẳng định việc áp dụng chế độ ăn hoàn toàn không chứa gluten là can thiệp cốt lõi và bắt buộc [4, 6]. Nếu vẫn tiếp tục tiêu thụ gluten, niêm mạc ruột sẽ tiếp tục bị viêm và teo nhung mao, khiến mọi nỗ lực bổ sung vi chất trở nên vô nghĩa [5, 6].
Một sai lầm khác là tự ý cắt giảm hoàn toàn gluten khỏi khẩu phần ăn trước khi đi khám tiêu hóa. Hướng dẫn y khoa lưu ý rõ ràng rằng người bệnh không nên tự ý kiêng khem trước khi thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán hội chứng kém hấp thu, bởi việc kiêng gluten sớm có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm huyết thanh và sinh thiết tá tràng [2].
Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt thận trọng?
Người mắc bệnh celiac chưa được chẩn đoán hoặc chưa kiểm soát tốt chế độ ăn cần đặc biệt lưu tâm đến các dấu hiệu thiếu hụt vi chất [4, 6]. Những người có biểu hiện tiêu chảy kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu kháng trị hoặc có các bất thường về nội tiết và sinh sản cần được tầm soát kỹ lưỡng hội chứng kém hấp thu [4, 5].
Bệnh nhân mắc bệnh Crohn từng trải qua phẫu thuật cắt bỏ một phần ruột non là đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với tình trạng kém hấp thu chất béo và vitamin A [2, 8]. Nhóm đối tượng này cần được theo dõi định kỳ chức năng thị giác và nồng độ các vi chất trong máu để ngăn ngừa biến chứng suy giảm thị lực vĩnh viễn [3].
Phụ nữ mang thai mắc bệnh Crohn mức độ nặng có tiền sử phẫu thuật cắt đoạn ruột cũng thuộc nhóm nguy cơ cao, cần được theo dõi chặt chẽ tình trạng dinh dưỡng và nguy cơ thiếu hụt các vitamin tan trong dầu để tránh những biến chứng nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi [5].
Lời khuyên thực tế: Cách cải thiện và hấp thu an toàn
Để kiểm soát và phòng ngừa tình trạng thiếu hụt vitamin A cũng như các chất tan trong dầu, người bệnh đường ruột mạn tính cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Trước hết, điều trị tận gốc bệnh lý nền là yếu tố tiên quyết. Đối với bệnh celiac, loại bỏ hoàn toàn gluten khỏi thực đơn hàng ngày là biện pháp bắt buộc để niêm mạc ruột có cơ hội hồi phục cấu trúc nhung mao [4, 6]. Khi niêm mạc lành lại, khả năng hấp thu chất béo và vi chất sẽ dần trở về bình thường [5, 6]. Đối với bệnh Crohn, việc tuân thủ phác đồ kiểm soát viêm của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa giúp duy trì diện tích ruột khỏe mạnh [2, 7].
Thứ hai, việc bổ sung vi chất phải có sự hướng dẫn chuyên môn. Ở những bệnh nhân bị kém hấp thu mỡ nghiêm trọng hoặc đã cắt đoạn ruột, bác sĩ có thể cân nhắc việc bổ sung vitamin qua đường nuôi dưỡng tĩnh mạch hoặc sử dụng các dạng chế phẩm vi chất đặc biệt để cơ thể hấp thu trực tiếp mà không phụ thuộc vào chu trình tiêu hóa mỡ ở ruột [4, 8].
Cuối cùng, người bệnh cần duy trì thói quen ăn uống cân bằng, chia nhỏ bữa ăn và không tự ý sử dụng các loại thực phẩm chức năng liều cao khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Việc tái khám định kỳ, kiểm tra các chỉ số máu và thị lực là chìa khóa để phát hiện sớm các thiếu hụt tiềm ẩn trước khi chúng gây ra tổn thương vĩnh viễn.
Hiểu rõ cơ chế bệnh giúp người mắc bệnh celiac và Crohn không chủ quan trước những thay đổi của cơ thể, đặc biệt là thị lực và sức khỏe toàn thân. Kiểm soát tốt ổ viêm đường ruột, tuân thủ chế độ dinh dưỡng chuyên biệt và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa chính là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ nguồn vi chất thiết yếu cho cơ thể.
