Câu trả lời ngắn: Bằng chứng còn hạn chế

Nhiều bà mẹ mong muốn cải thiện tiêu hóa của con qua việc ăn uống lành mạnh, đặc biệt là chế độ ăn Địa Trung Hải giàu chất xơ và chất béo tốt. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có về chế độ ăn Địa Trung Hải chủ yếu mới ghi nhận trên mô hình động vật, chưa chứng minh được tác động toàn diện tương tự trên hệ vi sinh đường ruột của trẻ bú mẹ [1].

Ở người, bằng chứng hiện tại chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát nhỏ lẻ về từng nhóm thực phẩm riêng biệt hoặc can thiệp giảm chất béo và đường ở quy mô nhỏ [2], [3]. Bản thân việc bú mẹ trực tiếp tạo ra ảnh hưởng lớn hơn rất nhiều so với những thay đổi cụ thể trong khẩu phần ăn hàng ngày của người mẹ [4], [5].

Cơ chế truyền vi sinh và dưỡng chất từ mẹ sang con

Sữa mẹ là nguồn cung cấp vi sinh vật trực tiếp cho đường ruột của trẻ sơ sinh. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sữa mẹ và phân của trẻ bú mẹ có thể chia sẻ tới 88% các chi vi khuẩn [4]. Vi khuẩn có thể đi theo con đường từ ruột mẹ vào tuyến sữa, sau đó truyền sang đường tiêu hóa của con [1].

Bên cạnh vi khuẩn sống, sữa mẹ còn cung cấp các cấu trúc prebiotic tự nhiên như oligosaccharide (HMO), kháng thể và dưỡng chất [4]. Những thành phần này đóng vai trò chọn lọc, nuôi dưỡng các nhóm vi khuẩn có lợi và định hình hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh [4], [1].

Bằng chứng nghiên cứu về chế độ ăn Địa Trung Hải

Dữ liệu trực tiếp về chế độ ăn Địa Trung Hải tác động lên vi khuẩn tuyến sữa hiện chỉ được xác lập trên động vật. Trong một mô hình động vật kéo dài 31 tháng, chế độ ăn Địa Trung Hải làm tăng lượng Lactobacillus trong mô tuyến vú lên gấp khoảng 10 lần so với chế độ ăn kiểu phương Tây [1]. Lactobacillus là nhóm vi khuẩn có lợi quen thuộc, giúp tạo hàng rào bảo vệ sinh học [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của các acid béo không bão hòa và acid oleic—những thành phần đặc trưng của chế độ ăn Địa Trung Hải—tương quan nghịch với vi khuẩn Streptococcus trong sữa mẹ sau sinh 1 tháng [1]. Cơ chế được giải thích là do các acid béo này có đặc tính ức chế trực tiếp một số dòng vi khuẩn nhất định [1]. Dù vậy, việc vi khuẩn tuyến vú thay đổi ở động vật chưa thể khẳng định đường ruột trẻ sơ sinh người cũng biến đổi tương đương [1].

Can thiệp dinh dưỡng của mẹ tác động thế nào đến trẻ?

Một thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng trong 2 tuần trên 10 bà mẹ đang cho con bú bằng cách giảm chất béo và đường cho thấy: cấu trúc thành phần loài vi khuẩn trong ruột trẻ không bị xáo trộn lớn, nhưng chức năng chuyển hóa của hệ vi sinh đã thay đổi [3]. Cụ thể, 28 con đường chuyển hóa vi khuẩn tăng hoạt tính, bao gồm sinh tổng hợp vitamin (p = 0,003), acid amin (p = 0,005), carbohydrate (p = 0,01) và lipid (p = 0,01) [3]. Lượng chất xơ mẹ nạp vào cũng tương quan thuận với các gene tổng hợp hợp chất dự trữ cyanophycin của vi khuẩn ruột ở trẻ (p = 0,016) [3].

Ở các nghiên cứu quan sát khi mang thai, chế độ ăn của mẹ cũng liên quan một phần đến phân trẻ lúc 6 tuần tuổi [2]. Nghiên cứu trên 145 cặp mẹ con cho thấy mẹ sinh thường ăn nhiều trái cây làm tăng tỷ lệ trẻ thuộc nhóm có nhiều Streptococcus/Clostridium (OR = 2,73) [2]. Ngược lại, mẹ sinh mổ tiêu thụ nhiều sữa động vật làm tăng nguy cơ trẻ có nhiều Clostridium trong ruột [2].

Những yếu tố tác động mạnh hơn chế độ ăn của mẹ

Dù chế độ ăn có liên quan, các tổng quan hệ thống nhấn mạnh rằng chế độ ăn của mẹ không phải yếu tố quyết định duy nhất hay mạnh nhất [4]. Nghiên cứu trên 323 trẻ tại thử nghiệm VDAART ghi nhận: phương thức nuôi con (bú mẹ hoàn toàn so với sữa công thức) có ảnh hưởng độc lập và nhất quán nhất tới độ đa dạng vi sinh và vi khuẩn Bifidobacterium, vượt trội hơn hẳn ảnh hưởng từ khẩu phần ăn của mẹ trong thai kỳ [5].

Ngoài ra, phương thức sinh (sinh thường hay sinh mổ), việc sử dụng kháng sinh, tình trạng béo phì hoặc tiểu đường của mẹ đều là những yếu tố gây nhiễu lớn làm thay đổi mạnh mẽ quá trình truyền vi sinh ban đầu [2], [6], [7].

Điều khoa học chưa biết

Các tài liệu hiện tại chưa trả lời được những câu hỏi quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) quy mô lớn kiểm tra thực đơn Địa Trung Hải chuẩn hóa ở mẹ cho con bú tác động ra sao đến phân của trẻ [4], [3].
  • Chưa rõ prebiotic từ rau củ quả trong thức ăn của mẹ có thể làm thay đổi trực tiếp cấu trúc oligosaccharide trong sữa mẹ (HMO) hay không [4].
  • Chưa xác định được thời gian can thiệp ăn uống tối thiểu của mẹ để tạo ra thay đổi bền vững cho đường ruột của con [3].

Ai nên thận trọng?

  • Phụ nữ có bệnh lý chuyển hóa hoặc đái tháo đường thai kỳ: Việc tự ý bổ sung quá nhiều trái cây ngọt (dù thuộc nhóm thực vật) có thể làm tăng đường huyết, ảnh hưởng bất lợi đến chuyển hóa của cả mẹ và con [6], [7].
  • Mẹ có tiền sử dị ứng thực phẩm hoặc bệnh tiêu hóa: Không nên thay đổi đột ngột toàn bộ khẩu phần sang các loại hạt, hải sản hay dầu chưa từng dùng khi chưa có tư vấn dinh dưỡng [6].
  • Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân: Hệ tiêu hóa của nhóm này rất nhạy cảm; mọi can thiệp bổ sung prebiotic hay probiotic cần tuân theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa [8].

Cách áp dụng thực tế cho mẹ đang cho con bú

Thay vì kỳ vọng thay đổi nhanh chóng hệ vi sinh của con qua một vài món ăn, mẹ nên duy trì chế độ ăn đa dạng và giàu dinh dưỡng [4].

  • Ưu tiên chất béo tốt từ cá béo, dầu thực vật giàu acid béo không bão hòa và tăng cường chất xơ từ rau xanh [1], [3].
  • Giảm bớt lượng đường ngọt nhân tạo và chất béo bão hòa dư thừa trong giai đoạn cho con bú [3].
  • Duy trì việc cho con bú sữa mẹ đều đặn, vì chính hành động nuôi con bằng sữa mẹ là nền tảng vững chắc nhất hỗ trợ hệ vi sinh sơ sinh phát triển khỏe mạnh [8], [5].