Nhiều phụ huynh tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng để thúc đẩy trí thông minh và khả năng học hỏi sớm của con nhỏ. Trong đó, chế độ Địa Trung Hải thường được nhắc đến như một chuẩn mực ăn uống lành mạnh cho sức khỏe trí não. Tuy nhiên, liệu chế độ ăn này có thực sự hỗ trợ phát triển nhận thức ở trẻ dưới 5 tuổi hay không?

Hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học khẳng định chế độ Địa Trung Hải giúp cải thiện nhận thức ở trẻ dưới 5 tuổi. Bằng chứng hiện có rất hạn chế, phần lớn chỉ đánh giá chế độ ăn của người mẹ trong thai kỳ hoặc khảo sát mô hình ăn lành mạnh nói chung, trong khi đa số dữ liệu về chế độ này chỉ tập trung ở người trưởng thành và người cao tuổi.

Bằng chứng từ chế độ ăn của mẹ trong thai kỳ

Dữ liệu quan sát theo dõi dọc ở trẻ nhỏ hiện chủ yếu gián tiếp thông qua khẩu phần của người mẹ khi mang thai. Một nghiên cứu đoàn hệ năm 2023 tại Iran theo dõi 658 phụ nữ mang thai và con của họ trong trung bình 90 tuần [1]. Nghiên cứu dùng bảng hỏi tần suất thực phẩm trong 3 tháng đầu thai kỳ và đánh giá sự phát triển của trẻ lúc 6 tháng tuổi bằng thang đo ASQ [1].

Kết quả cho thấy nhóm trẻ có mẹ đạt điểm tuân thủ chế độ Địa Trung Hải cao nhất (nhóm 3) có nguy cơ suy giảm khả năng giao tiếp thấp hơn so với nhóm thấp nhất (HR: 0,39; 95% CI: 0,17 - 0,89) [1]. Ở nhóm giữa (nhóm 2), chỉ số HR là 0,44 (95% CI: 0,19 - 1,04) [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan nào giữa chế độ ăn của mẹ và các khía cạnh nhận thức hay vận động khác của thang đo ASQ [1].

Nghiên cứu về chế độ ăn tổng quát ở trẻ nhỏ

Đối với trẻ trực tiếp tiêu thụ thực phẩm, các nghiên cứu chuyên biệt về chế độ Địa Trung Hải ở lứa tuổi dưới 5 tuổi gần như vắng bóng. Một tổng quan hệ thống năm 2016 đã rà soát các nghiên cứu về hoạt động thể lực và chế độ ăn ở trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi [2]. Tổng quan ghi nhận 8 phân tích thứ cấp từ các nghiên cứu đoàn hệ dọc về chế độ ăn [2].

Kết quả chỉ ra rằng một mô hình ăn uống lành mạnh hơn có liên quan đến kết quả nhận thức tốt hơn ở trẻ nhỏ [2]. Tuy nhiên, một số mối liên quan được báo cáo ở mức độ yếu [2]. Các công cụ đo lường nhận thức và thiết kế nghiên cứu giữa các báo cáo có sự khác biệt lớn, gây hạn chế cho việc đưa ra kết luận chắc chắn [2].

Khoảng trống về dữ liệu nhận thức và axit béo

Chế độ Địa Trung Hải giàu cá, rau củ, đậu, trái cây, ngũ cốc và các axit béo chưa bão hòa [3]. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có chưa cung cấp nghiên cứu theo dõi dọc nào phân tích độc lập tác động của axit béo chưa bão hòa lên chỉ số phát triển thần kinh sớm ở trẻ dưới 5 tuổi.

Hầu hết bằng chứng bảo vệ thần kinh của chế độ Địa Trung Hải đều đến từ người cao tuổi để phòng ngừa suy giảm nhận thức nhẹ hoặc bệnh Alzheimer [4][3][5]. Ngay cả ở người lớn, một nghiên cứu năm 2021 tại Hy Lạp trên 1.201 người từ 21 đến 77 tuổi không tìm thấy mối liên quan giữa điểm tuân thủ chế độ Địa Trung Hải và các bài kiểm tra nhận thức [6]. Ngoài ra, dữ liệu từ đoàn hệ Lothian Birth Cohort 1936 cho thấy mối liên hệ giữa chế độ ăn này và nhận thức tuổi già bị triệt tiêu sau khi kiểm soát chỉ số IQ lúc 11 tuổi và điều kiện kinh tế xã hội [7][8].

Điều chưa biết

Các nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được nhiều vấn đề quan trọng:

  • Trẻ em dưới 5 tuổi trực tiếp ăn theo thực đơn Địa Trung Hải có cải thiện khả năng học tập, ngôn ngữ hay trí nhớ hay không.
  • Hàm lượng và tỷ lệ các axit béo chưa bão hòa cần thiết trong khẩu phần của trẻ để hỗ trợ phát triển thần kinh là bao nhiêu.
  • Liệu chế độ ăn thời thơ ấu có tác động độc lập đến nhận thức dài hạn mà không phụ thuộc vào trí tuệ bẩm sinh hay hoàn cảnh gia đình [7][8].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?

Trẻ dưới 5 tuổi có tốc độ phát triển thể chất nhanh và nhu cầu năng lượng trên mỗi kg cân nặng rất lớn. Chế độ Địa Trung Hải truyền thống hạn chế sữa và các sản phẩm từ sữa [3], vốn là nguồn cung cấp canxi và dưỡng chất quen thuộc cho trẻ nhỏ.

Phụ huynh không nên tự ý áp đặt các chế độ ăn kiêng của người lớn cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Khi muốn điều chỉnh thực đơn hàng ngày của trẻ có bệnh lý nền hoặc kém hấp thu, cha mẹ cần tham khảo ý kiến của bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế cho trẻ

Thay vì gượng ép trẻ theo một thực đơn cứng nhắc, gia đình nên xây dựng thói quen ăn uống cân bằng. Bổ sung đa dạng các nhóm thực phẩm tự nhiên như cá, rau củ, ngũ cốc và trái cây tươi với lượng vừa phải [3].

Bên cạnh dinh dưỡng, cha mẹ cần tạo điều kiện cho trẻ tăng cường vận động. Hoạt động thể lực và rèn luyện kỹ năng vận động thô đã được chứng minh có mối liên hệ tích cực với sự phát triển nhận thức và khả năng học hỏi ở trẻ nhỏ [2].

Kết luận

Chưa có bằng chứng khoa học đầy đủ để xác nhận chế độ Địa Trung Hải giúp tăng cường nhận thức ở trẻ dưới 5 tuổi. Chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ nên tập trung vào khẩu phần cân đối, phong phú thực phẩm lành mạnh và kết hợp vận động thể chất thường xuyên.