Nhiều người bệnh Parkinson thường gặp phải cảm giác đôi chân như bị "dán chặt" xuống sàn nhà dù trong đầu rất muốn bước đi tiếp. Tình trạng này trong y khoa gọi là hiện tượng đông cứng dáng đi (freezing of gait), một biến chứng gây cản trở sinh hoạt nghiêm trọng và làm tăng nguy cơ té ngã [1].

Để khắc phục rào cản này, các bài tập thể chất chuyên biệt như yoga đang ngày càng được chú ý. Yoga giúp người bệnh cải thiện sự phối hợp vận động và tăng cường thăng bằng động thông qua các chuỗi chuyển động chậm rãi, kiểm soát trọng tâm cơ thể và điều hòa nhịp thở [1, 5].

Hiện tượng đông cứng dáng đi ở người Parkinson nguy hiểm ra sao?

Parkinson là căn bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển phức tạp, tác động tiêu cực đến khả năng điều khiển vận động của hệ thần kinh trung ương [2, 7]. Rối loạn thăng bằng, dáng đi bất thường và các cơn té ngã là những vấn đề phổ biến có thể xuất hiện từ giai đoạn đầu và nặng dần theo thời gian [2]. Khoảng 60% bệnh nhân Parkinson bị té ngã mỗi năm, trong đó khoảng 70% người từng ngã sẽ bị ngã tái diễn nhiều lần, thậm chí vài lần mỗi tuần [2].

Đông cứng dáng đi là một trong những biểu hiện suy nhược nặng nề nhất [2]. Triệu chứng này được mô tả là tình trạng vắng mặt hoặc suy giảm rõ rệt việc đưa chân về phía trước trong chốc lát, diễn ra theo từng đợt dù người bệnh có chủ ý muốn bước tiếp [1]. Tỷ lệ xuất hiện triệu chứng này tăng dần theo thời gian mắc bệnh: khoảng 7% người bệnh gặp phải sau 2 năm khởi phát và tăng lên 28% sau 5 năm [2].

Hiện tượng đông cứng làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm khả năng di chuyển và tước đi sự tự chủ của người bệnh [1]. Việc chân bị khựng lại đột ngột trong khi thân trên vẫn lao về phía trước là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hàng loạt ca té ngã chấn thương nguy hiểm [1, 7].

Cơ chế tác động của chuỗi chuyển động chậm và thăng bằng động

Kiểm soát thăng bằng là khả năng duy trì tư thế thẳng đứng của cơ thể [3]. Ở bệnh nhân Parkinson, khả năng kiểm soát thăng bằng thường bị bất đối xứng ở khoảng 75% trường hợp [3]. Khi phân tích cơ sinh học, sự phối hợp bình thường giữa tỷ lệ chịu tải trọng lượng cơ thể và việc kiểm soát thăng bằng bị suy giảm rõ rệt ở nhóm bệnh nhân có biểu hiện đông cứng dáng đi so với người khỏe mạnh hoặc bệnh nhân không bị đông cứng [3].

Hơn nữa, mối liên hệ giữa các thông số dáng đi (như tốc độ bước đi, chiều dài sải bước) và phản ứng tư thế bù trừ thường chỉ ở mức thấp đến trung bình [4]. Điều này phản ánh tính phức tạp của hệ thống điều khiển tư thế, cho thấy có thể nhiều mạng lưới thần kinh khác nhau cùng tham gia vào các nhiệm vụ này [4]. Người có biểu hiện đông cứng dáng đi thường thực hiện kém hơn ở toàn bộ các thông số bước đi cũng như các phản ứng tư thế lùi [4].

Chuỗi động tác chậm của yoga tác động trực tiếp vào cơ chế này. Việc chuyển đổi tư thế nhịp nhàng đòi hỏi người bệnh phải liên tục phân bổ lại trọng lượng cơ thể từ chân này sang chân kia, rèn luyện khả năng dỡ tải cho chân chuẩn bị bước [3]. Thông qua sự tập trung vào từng chuyển động có kiểm soát, yoga hỗ trợ tái lập khả năng phối hợp thần kinh - cơ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc giữ thăng bằng động trong lúc di chuyển [1, 5].

Nghiên cứu khoa học: Yoga cải thiện dáng đi và giảm nguy cơ té ngã

Hiệu quả của yoga đối với chứng đông cứng dáng đi đã được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm đối chứng chờ công bố năm 2018 (mã số thử nghiệm Pro00041068) [1]. Nghiên cứu tuyển chọn các bệnh nhân Parkinson sinh sống tại cộng đồng, đáp ứng tiêu chuẩn: có nỗi sợ té ngã, nói được tiếng Anh, đạt điểm 4/6 trong bài kiểm tra trạng thái tâm thần rút gọn và sẵn sàng tham gia can thiệp 2 buổi mỗi tuần kéo dài trong 8 tuần [1].

Các đối tượng được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp bằng bài tập yoga (15 người) và nhóm đối chứng nằm trong danh sách chờ (12 người) [1]. Sau 8 tuần can thiệp, các nhà nghiên cứu ghi nhận nhóm tập yoga có sự cải thiện rõ rệt về chức năng vận động, độ ổn định tư thế, dáng đi chức năng và tình trạng đông cứng dáng đi [1]. Đáng chú ý, nhóm tập yoga đã giảm thiểu đáng kể nguy cơ té ngã [1]. Trong khi đó, dù nhóm đối chứng chờ cũng có cải thiện nhất định về độ ổn định tư thế, nguy cơ té ngã của họ lại không hề giảm [1].

Bên cạnh yoga, các phương pháp vật lý trị liệu vận động nói chung cũng ghi nhận nhiều kết quả khả quan. Một phân tích gộp năm 2023 tổng hợp 21 thử nghiệm lâm sàng cho thấy các biện pháp tập luyện vận động mang lại hiệu quả cải thiện thăng bằng đáng kể trên thang đo BBS (SMD = 0,60; p = 0,0007) và thang đo Mini-BESTest (SMD = 0,87; p < 0,00001) [5]. Đối với triệu chứng đông cứng dáng đi, mô hình tác động cố định ghi nhận kích thước hiệu ứng gộp SMD đạt 0,21 (khoảng tin cậy 95%: -0,01 đến 0,44; p = 0,06) [5].

Một nghiên cứu thí điểm mở năm 2006 trên 12 bệnh nhân Parkinson (giai đoạn Hoehn-Yahr 2-3, thời gian mắc bệnh trung bình 14,2 năm) tham gia chương trình vật lý trị liệu 3 buổi mỗi tuần (45 phút/buổi) trong 6 tuần nhằm cải thiện thăng bằng, dáng đi và học chiến lược vượt qua đông cứng [6]. Kết quả cho thấy điểm số bảng câu hỏi đông cứng dáng đi (Freezing of Gait Questionnaire) và chất lượng cuộc sống cải thiện rõ rệt ngay sau can thiệp, các thông số dáng đi (vận tốc, chiều dài bước, số sải chân) tiếp tục cải thiện sau đó 1 tháng [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng lưu ý lợi ích lâm sàng có thể nhanh chóng bị đảo ngược khi ngừng tập, đòi hỏi cần duy trì tần suất tập luyện đều đặn [6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại tín hiệu rất tích cực, người bệnh cần nhìn nhận đúng giới hạn của các công trình khoa học hiện có. Thử nghiệm ngẫu nhiên về yoga năm 2018 chỉ là một nghiên cứu thí điểm với cỡ mẫu tương đối nhỏ (tổng cộng 27 bệnh nhân chia làm 2 nhóm) [1]. Các tiêu chí đánh giá cần tiếp tục được nhân rộng trên các nhóm dân số đa dạng hơn để củng cố độ vững chắc của kết luận [1].

Ngoài ra, hiện tượng đông cứng dáng đi là một cơ chế bệnh sinh vô cùng phức tạp và chưa được hiểu biết đầy đủ [7]. Nó có thể xuất phát từ các cơ chế sinh lý bệnh học khác biệt so với các nguyên nhân gây mất thăng bằng đơn thuần [7]. Thêm vào đó, việc điều trị bằng thuốc dopaminergic thường kém đáp ứng đối với triệu chứng đông cứng dáng đi [6]. Vì vậy, các bài tập vận động như yoga hay vật lý trị liệu đóng vai trò bổ trợ chức năng thiết yếu nhưng không thể thay thế toàn diện phác đồ điều trị nền tảng [4, 5, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi tập luyện ở người bệnh Parkinson

Nhiều người bệnh và thân nhân cho rằng khi đã bị cứng chân thì tốt nhất nên hạn chế vận động tối đa để tránh nguy cơ té ngã. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc bất động kéo dài sẽ làm suy giảm sức mạnh cơ bắp chân, giảm khả năng di động và làm tăng mức độ sợ té ngã, từ đó càng khiến nguy cơ ngã tăng cao [2].

Một hiểu lầm khác là tập càng nhanh, bước càng vội thì càng dễ thoát khỏi cơn đông cứng. Thực tế, khi hiện tượng đông cứng xuất hiện, việc cố gắng bước dồn dập hoặc dùng lực cưỡng ép bước đi chỉ làm mất thăng bằng trầm trọng hơn [1, 3]. Thay vào đó, việc thực hiện các chuyển động chậm rãi, học cách chuyển dịch trọng tâm và dỡ tải cho chân bước đi mới là mấu chốt để tái lập chu kỳ vận động bình thường [3, 4].

Những ai nên thận trọng trước khi bắt đầu?

Mặc dù yoga mang lại nhiều lợi ích phục hồi, nhóm đối tượng bệnh nhân Parkinson sau đây cần đặc biệt thận trọng và phải có sự giám sát y tế chặt chẽ:

  • Bệnh nhân có tiền sử té ngã tái diễn nhiều lần hoặc nỗi sợ té ngã quá mức [1, 7]. Nhóm này không nên tự ý tập các tư thế đứng thăng bằng tự do nếu không có thanh vịn, ghế hỗ trợ hoặc người thân trợ giúp bên cạnh [1].
  • Bệnh nhân Parkinson ở giai đoạn tiến triển nặng hoặc có kèm suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ [8]. Trong các can thiệp vận động chuyên sâu, việc giảm chú ý có thể ảnh hưởng đến khả năng xử lý bài tập an toàn [1, 2].
  • Người bệnh đang gặp bất đối xứng kiểm soát thăng bằng nghiêm trọng [3]. Mọi bài tập thăng bằng cần được điều chỉnh độ khó từ từ để tránh tình trạng mất kiểm soát tư thế dẫn đến chấn thương [3, 6].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho bệnh nhân

Để yoga phát huy tối đa hiệu quả cải thiện dáng đi và giảm đông cứng, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Tần suất và thời lượng: Bắt đầu với lộ trình đều đặn tối thiểu 2 buổi mỗi tuần, duy trì liên tục trong ít nhất 8 tuần như thiết kế nghiên cứu lâm sàng [1], hoặc 3 buổi mỗi tuần (45 phút/buổi) theo các hướng dẫn vật lý trị liệu thăng bằng [6].
  • Lựa chọn tư thế: Ưu tiên các chuỗi chuyển động chậm rãi, tập trung vào khả năng chuyển đổi trọng lượng cơ thể từ hai chân sang một chân một cách có ý thức [3]. Kết hợp các bài tập vận động thân dưới, tập bước chân có kiểm soát và giữ vững tư thế thẳng trục cơ thể [1, 4].
  • Đảm bảo an toàn môi trường: Tập luyện trong không gian bằng phẳng, đủ ánh sáng, loại bỏ chướng ngại vật dễ gây vấp ngã. Luôn bố trí ghế tựa vững chắc hoặc thanh gióng ngang tầm tay để bám vào khi xuất hiện cơn đông cứng đột ngột [1].
  • Kết hợp các kích thích bổ trợ: Có thể ứng dụng kết hợp các liệu pháp cung cấp tín hiệu điều hòa nhịp bước, phản hồi âm thanh hoặc rung cảm giác bàn chân nhằm hỗ trợ phản hồi cảm giác sâu và kích thích vượt qua cơn đông cứng [2, 7, 8].

Yoga và các chuỗi chuyển động chậm mang lại hướng tiếp cận đầy triển vọng giúp giải phóng bước chân cho người bệnh Parkinson [1, 5]. Tuy nhiên, để đạt kết quả bền vững và an toàn nhất, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên phục hồi chức năng trước khi bắt đầu bất kỳ chương trình tập luyện nào.