Nhiều bệnh nhân ung thư và thân nhân mang tâm lý "có bệnh thì vái tứ phương", sẵn sàng bỏ ra số tiền lớn để tìm mua các bài thuốc truyền miệng như bột vảy tê tê với hy vọng giải độc, tiêu u. Những lời đồn thổi về việc dược liệu này có thể hỗ trợ điều trị ung thư xuất hiện dai dẳng, khiến không ít người tin dùng mà không hề tham vấn ý kiến chuyên môn y tế.
Tuy nhiên, việc tự ý dùng các liệu pháp truyền miệng chưa qua kiểm chứng khoa học, điển hình như bột vảy tê tê, tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe của người bệnh. Thay vì đem lại kết quả thần kỳ, thói quen này có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm độc gan, tương tác thuốc nguy hiểm và làm đình trệ toàn bộ quá trình điều trị y khoa chính thống.
Tâm lý tìm đến bài thuốc truyền miệng khi mắc bệnh hiểm nghèo
Khi nhận chẩn đoán mắc bệnh hoặc khi tế bào ác tính tái phát, người bệnh thường rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng với sự lo âu, sợ hãi, cảm giác bất lực và trầm cảm [1], [2]. Lúc này, bạn bè và người thân xung quanh thường nhiệt tình chia sẻ những cách chữa chưa được chứng minh kèm theo những câu chuyện truyền miệng về sự thành công của bài thuốc [1], [2].
Trước một khối lượng thông tin khổng lồ và thiếu kiểm chứng, người bệnh cùng gia đình thường gặp khó khăn trong việc phân biệt phương pháp nào là hợp lệ và phương pháp nào không hợp lệ [1], [2]. Đặc biệt, nguy cơ bệnh nhân tìm đến các biện pháp chữa bệnh không chính thống tăng vọt khi họ cảm thấy bác sĩ đã "từ bỏ" hoặc không còn gì khác để can thiệp [1], [2].
Nhiều người tìm đến các biện pháp bổ sung hay thuốc y học cổ truyền chỉ với mong muốn chung chung là cải thiện sức khỏe hoặc chống lại tế bào ác tính chứ không vì một chỉ định cụ thể nào [3]. Một nghiên cứu năm 2004 ghi nhận có tới 32,3% bệnh nhân không thực sự rõ về mục đích của phương thuốc mà mình đang dùng [3]. Sự mù mờ này là kẽ hở lớn khiến các sản phẩm truyền miệng thiếu chứng cứ như bột vảy tê tê dễ dàng xâm nhập vào quá trình chăm sóc của người bệnh.
Nguy cơ tiềm ẩn từ các liệu pháp chưa được xác thực
Phần lớn các sản phẩm thảo dược và bài thuốc bổ trợ lưu hành trên thị trường thiếu các bằng chứng khoa học cần thiết về tính hiệu quả cũng như độ an toàn [4]. Không giống như thuốc tân dược phải vượt qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, thử nghiệm lâm sàng và được phê duyệt chặt chẽ bởi các cơ quan quản lý dược, các biện pháp dân gian truyền miệng thường được miễn trừ các yêu cầu an toàn này [4], [5].
Các tác dụng trị liệu được gán ghép cho nhiều bài thuốc hay sản phẩm bổ sung, đặc biệt là khả năng chống ung thư, về cơ bản vẫn chưa được chứng minh qua y học thực chứng [6], [3]. Dù vậy, tại nhiều nơi trên thế giới, người bệnh vẫn bị thu hút bởi các bài thuốc thảo mộc và phương pháp cổ truyền do ngộ nhận rằng chúng hoàn toàn an toàn và lành tính [4].
Chính sự thiếu hụt kiến thức về dược lý học, thành phần bài thuốc cũng như nguy cơ pha tạp hoạt chất là nguyên nhân gây ra nhiều rủi ro về sức khỏe [5]. Việc bệnh nhân ung thư tự ý bổ sung các chất lạ như bột vảy tê tê vô tình biến cơ thể họ thành nơi tích tụ thêm nhiều gánh nặng độc chất tiềm ẩn.
Tác hại lên gan và tương tác thuốc: Nghiên cứu cảnh báo gì?
Tổn thương gan do các sản phẩm nguồn gốc tự nhiên và bài thuốc dân gian đã được ghi nhận từ nhiều năm qua với mức độ ảnh hưởng vô cùng đa dạng [6]. Biểu hiện tổn thương gan rất phong phú, bao gồm gan nhiễm mỡ, viêm gan cấp và mạn tính, xơ gan, hoại tử gan cục bộ hoặc lan tỏa, tổn thương đường mật, bệnh tắc tĩnh mạch nội mô, thậm chí là suy gan cấp cần ghép gan và nguy cơ sinh ung thư [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên đoàn hệ dân số lớn thuộc UK Biobank theo dõi 30.239 người tham gia sau chẩn đoán ung thư (tuổi trung bình 60,0; 61,9% là nữ) đã chỉ ra quy mô lớn của vấn đề này [7]. Trong số đó, có hơn một nửa (17.698 người, chiếm 58,5%) báo cáo sử dụng các sản phẩm bổ sung sau chẩn đoán ung thư [7].
Đáng chú ý, có tới 36,9% (6.537/17.698) số người dùng chế phẩm bổ sung đã kết hợp sản phẩm với thuốc điều trị tạo ra nguy cơ tương tác ảnh hưởng đến hệ thống gan [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận những bệnh nhân ung thư có sẵn bệnh lý kèm theo ở gan có tỷ lệ dùng các cặp tương tác này cao hơn (nguy cơ hiệu chỉnh RR = 1,14, khoảng tin cậy 95% = 1,06-1,23, p < 0,001) [7]. Tác giả kết luận khoảng một phần ba số bệnh nhân dùng sản phẩm bổ sung phải đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc gây hại cho gan [7].
Cơ chế độc tính thường xuất phát từ việc các hoạt chất thảo dược ức chế các enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng, điển hình như hệ enzyme cytochrome P450 [4]. Sự ức chế này làm thay đổi quá trình chuyển hóa, bài tiết và làm tăng nồng độ thuốc điều trị trong cơ thể, dẫn đến những tác dụng không mong muốn nghiêm trọng [4], [8].
Đe dọa phác đồ điều trị vì chỉ số an toàn thuốc ung thư quá hẹp
Sự tương tác giữa các phương thuốc tự nhiên và thuốc điều trị quy chuẩn có thể gây trở ngại rất lớn cho công tác quản trị và chăm sóc bệnh nhân [6]. Đối với người bệnh ung thư, hậu quả của tương tác thuốc có thể đặc biệt khốc liệt vì các thuốc chống ung thư có chỉ số điều trị cực kỳ hẹp [8].
Biên độ an toàn của thuốc chống ung thư vô cùng thấp do liều lượng điều trị thường tiệm cận với liều dung nạp tối đa của cơ thể [8]. Vì vậy, bất kỳ tương tác thuốc nào làm ảnh hưởng đến quá trình thanh thải, chuyển hóa hoặc đào thải thuốc qua thận đều trực tiếp đẩy nguy cơ nhiễm độc thuốc lên cao [8].
Nghiên cứu tổng quan năm 2015 chỉ ra rằng tại Mỹ, có hơn 2 triệu phản ứng có hại nghiêm trọng của thuốc xảy ra hàng năm ở bệnh nhân nội trú, cướp đi sinh mạng của hơn 100.000 người, trong đó tương tác thuốc chiếm khoảng 3-5% các biến cố này [8]. Các tương tác làm ức chế bơm vận chuyển thuốc P-glycoprotein hoặc cạnh tranh bài tiết có thể dẫn đến nhiễm độc thuốc hóa trị dữ dội [8].
Hơn nữa, các cảnh báo lâm sàng ghi nhận thảo dược có thể gây tương tác nguy hiểm với nhiều loại thuốc thiết yếu như thuốc chống đông, thuốc kháng viêm giảm đau hoặc cản trở thuốc điều trị huyết áp [3], [5]. Khi gan bị ngộ độc hoặc cơ thể bị biến chứng do dùng bột vảy tê tê, bác sĩ buộc phải giảm liều hoặc tạm dừng phác đồ hóa trị, xạ trị, làm mất đi thời gian vàng điều trị của bệnh nhân.
Rào cản giấu bệnh và sự thiếu hụt giám sát y tế
Một trong những nguy cơ lớn nhất trong quá trình điều trị là sự thiếu chia sẻ giữa người bệnh và bác sĩ. Việc sử dụng đồng thời các sản phẩm thảo dược và thuốc thường không được bệnh nhân chủ động khai báo trừ khi bác sĩ chủ động gặng hỏi, điều này khiến tình trạng tổn thương gan kéo dài dai dẳng mà không rõ căn nguyên [6].
Tại một nghiên cứu năm 2004, hiệu thuốc bệnh viện đã phải phát đi cảnh báo rủi ro sức khỏe cho 20 bệnh nhân (chiếm 12,2%) đang dùng thảo dược hoặc sản phẩm bổ sung do các nguy cơ can thiệp vào thuốc điều trị chính [3]. Sự thiếu hụt báo cáo từ phía người bệnh và nhân viên y tế, cùng nhận thức chưa đầy đủ về dược lý học của các phương thuốc dân gian, khiến việc đánh giá phản ứng có hại trở nên vô cùng khó khăn [4], [5].
Tình trạng tương tác giữa sản phẩm thảo dược và thuốc đang là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng [4]. Độc tính gan do thảo mộc ngày càng mở rộng và đòi hỏi sự nâng cao cảnh giác từ cả bác sĩ lẫn cộng đồng, cùng sự kiểm soát cấp phép nghiêm ngặt hơn [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả các bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc ung thư tuyệt đối không nên tự ý dùng bột vảy tê tê hoặc bất kỳ chế phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc nào.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm những người đang tiếp nhận các phác đồ điều trị trúng đích, hóa trị, xạ trị hoặc dùng thuốc điều hòa miễn dịch, do nguy cơ tương tác gây ngộ độc thuốc điều trị là rất cao [8]. Những bệnh nhân có bệnh nền về gan, viêm gan do virus hoặc suy giảm chức năng gan càng phải tránh xa các sản phẩm thảo dược truyền miệng vì nguy cơ tổn thương gan tiến triển nặng hơn [4], [7].
Ngoài ra, những bệnh nhân đang phải dùng kèm các loại thuốc chuyển hóa qua gan, thuốc chống viêm giảm đau hoặc thuốc chống đông máu cũng đối mặt với nguy cơ biến chứng xuất huyết và ngộ độc chuyển hóa nguy hiểm nếu tự ý kết hợp thảo mộc chưa rõ thành phần [3], [5].
Lời khuyên thực tế cho người bệnh và gia đình
Để bảo vệ tính mạng và duy trì hiệu quả điều trị ung thư, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Thay vì tìm kiếm các phương thuốc trôi nổi ngoài hệ thống y tế vốn không chịu sự ràng buộc của các quy chuẩn đạo đức và kiểm định an toàn, bệnh nhân có thể trao đổi với bác sĩ về việc tham gia các thử nghiệm lâm sàng mới đầy hứa hẹn được bảo vệ đầy đủ theo quy chuẩn y khoa [1], [2].
Bệnh nhân và người nhà cần thẳng thắn chia sẻ, thảo luận với bác sĩ điều trị về tất cả các loại thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc bài thuốc dân gian mà mình có ý định sử dụng [7], [1], [2]. Các nhân viên y tế luôn thấu hiểu áp lực tâm lý của người bệnh và sẵn sàng lắng nghe, tư vấn mà không phán xét [1], [2].
Tuyệt đối không giấu bác sĩ việc sử dụng các sản phẩm bổ trợ bên ngoài [6]. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như vàng da, mệt mỏi, chán ăn, nước tiểu sẫm màu trong quá trình điều trị, cần thông báo ngay cho cơ sở y tế để được kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Kết luận
Bột vảy tê tê chỉ là một trong số nhiều bài thuốc truyền miệng chưa từng được khoa học chứng minh về khả năng chữa trị ung thư. Việc tin vào những lời đồn vô căn cứ không chỉ gây tốn kém tiền bạc mà còn mang lại rủi ro trực tiếp phá hủy tế bào gan và gây gián đoạn phác đồ thuốc chống ung thư vốn đòi hỏi độ chính xác cao. Sự tỉnh táo, trao đổi cởi mở với bác sĩ và kiên trì tuân thủ y học thực chứng chính là điểm tựa an toàn nhất giúp người bệnh vượt qua bệnh tật.
