Tình trạng đau nhức, cứng khớp buổi sáng hay sưng tấy các khớp ngón tay, khớp gối là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người lớn tuổi. Để xoa dịu các cơn đau dai dẳng này, bên cạnh thuốc tây y, không ít người tìm đến các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, phổ biến nhất là viên uống bổ sung dầu cá omega-3.

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy việc bổ sung axit béo omega-3 mang lại tác dụng hỗ trợ tích cực trong việc giảm đau, giảm số lượng khớp sưng đau và rút ngắn thời gian cứng khớp ở người bệnh viêm khớp [1], [2]. Tuy nhiên, omega-3 chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ điều trị chứ không thể thay thế hoàn toàn các thuốc đặc trị [1], [2], [3].

Cơ chế chống viêm và chặn chất trung gian gây đau của omega-3

Axit béo không bão hòa đa omega-3, đặc biệt là hai hoạt chất quan trọng gồm axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA), sở hữu đặc tính kháng viêm tự nhiên [4], [5]. Khi đi vào cơ thể, omega-3 tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa lipid màng tế bào, giúp giảm sản xuất prostaglandin – một chất trung gian hóa học quan trọng kích hoạt phản ứng viêm và đau tại mô khớp [6].

Đặc biệt, các nhà khoa học đã phát hiện ra một nhóm chất chuyển hóa hoạt tính sinh học mới được sinh tổng hợp enzym trong cơ thể từ EPA và DHA, được đặt tên là resolvin, protectin và maresin [4], [5]. Những chất trung gian hòa giải viêm nội sinh này có hiệu lực mạnh hơn gấp nhiều lần so với các chất tiền thân ban đầu [5].

Resolvin tác động lên các thụ thể bắt cặp protein G (GPCR) đặc hiệu để phát tín hiệu chống viêm, ngăn chặn sự thâm nhiễm của tế bào viêm và tích cực thúc đẩy quá trình kết thúc phản ứng viêm [4]. Ngoài ra, nhóm hoạt chất này còn thể hiện đặc tính giảm đau trực tiếp và bảo vệ cấu trúc xương, từ đó giúp ngăn ngừa tình trạng xói mòn khớp do viêm mãn tính gây ra [4]. Đáng chú ý, quá trình hình thành các chất hòa giải bảo vệ này có thể được tăng cường khi kết hợp với thuốc giảm đau kháng viêm aspirin thông qua việc điều biến hoạt động của enzym cyclooxygenase-2 [5].

Nghiên cứu trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp nói gì?

Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn mãn tính với tổn thương màng hoạt dịch khớp đặc trưng bởi sự xâm nhập của tế bào lympho T, đại thực bào và sự phá hủy mô [7]. Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được thực hiện nhằm kiểm chứng tác động của omega-3 trên nhóm bệnh nhân này [1], [3], [7].

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2015 đã khảo sát hiệu quả của việc bổ sung omega-3 kết hợp thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh (DMARDs) trên các bệnh nhân viêm khớp dạng thấp hoạt động mới chẩn đoán [1]. Sau 12 tuần điều trị, nhóm kết hợp omega-3 cho thấy sự cải thiện đáng kể ở 7 biến số lâm sàng: giảm độ cứng khớp buổi sáng, cải thiện đánh giá chung của người bệnh, giảm mức độ đau, cải thiện đánh giá của bác sĩ, giảm số khớp sưng, giảm số khớp đau và nâng cao chức năng thể chất [1]. Kết quả tích cực này cũng tương đồng với nghiên cứu của Berbert và cộng sự khi cho người bệnh dùng liều 3,0 g omega-3/ngày (chứa 1,8 g EPA và 1,2 g DHA) trong 24 tuần, giúp cải thiện rõ rệt cơn đau và tình trạng cứng khớp buổi sáng [1].

Ngay từ năm 1985, một nghiên cứu sơ bộ công bố trên tạp chí Lancet trên 17 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp dùng 1,8 g EPA mỗi ngày trong 12 tuần cũng ghi nhận thời gian cứng khớp buổi sáng được rút ngắn rõ rệt và số khớp đau giảm đáng kể so với nhóm chứng [7]. Tiếp tục khẳng định điều này, nghiên cứu năm 2009 đánh giá việc kết hợp 3 g omega-3 mỗi ngày cùng thuốc chống viêm indomethacin (75 mg/ngày) trong 12 tuần [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng phối hợp đạt hiệu quả cải thiện chức năng thể chất, sức nắm bàn tay, sức sống và giảm cứng khớp buổi sáng vượt trội hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng đơn độc indomethacin [3].

Phân tích tổng hợp năm 2007 gồm 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá tác dụng giảm đau của omega-3 đối với đau khớp do viêm [2]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung omega-3 trong 3 đến 4 tháng giúp giảm đáng kể cường độ đau do bệnh nhân tự báo cáo (SMD: -0,26; p=0,03), giảm số phút cứng khớp buổi sáng (SMD: -0,43; p=0,003), giảm số lượng khớp đau hoặc nhạy cảm (SMD: -0,29; p=0,003) và đặc biệt là giảm nhu cầu tiêu thụ thuốc chống viêm không steroid (NSAID) (SMD: -0,40; p=0,01) [2].

Tác động đối với thoái hóa khớp

Khác với viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp từng được xem là hậu quả đơn thuần của tải trọng cơ học và tuổi tác [6]. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại chỉ ra các yếu tố toàn thân và tình trạng ngộ độc lipid (lipotoxicity) do dinh dưỡng dư thừa cũng tham gia vào cơ chế bệnh sinh [6].

Các axit béo khác nhau tạo ra tác động hoàn toàn trái ngược lên mô sụn [6]. Trong khi các axit béo bão hòa và axit béo omega-6 kích thích sự thoái hóa sụn, gia tăng các dấu ấn viêm và gây chết tế bào sụn thì omega-3 lại giúp giảm dấu ấn viêm, giảm thoái hóa mô sụn và giảm stress oxy hóa ở tế bào sụn [6]. Các thử nghiệm can thiệp trên người cho thấy omega-3 có tiềm năng mang lại lợi ích giảm đau, cải thiện chức năng và liên quan đến việc hạn chế tổn thương cấu trúc khớp [6].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 dựa trên dữ liệu thu thập từ tháng 1/2015 đến tháng 5/2023, phân tích 8 thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành bị thoái hóa khớp [8]. Kết quả chỉ ra rằng những người tham gia được hướng dẫn áp dụng chế độ ăn giàu phenol thực vật và axit béo omega-3 ghi nhận sự cải thiện đáng kể về điểm số đau và chức năng vận động [8]. Đáng chú ý, mức độ cải thiện lớn nhất được ghi nhận ở nhóm đối tượng tiêu thụ chế độ ăn có hàm lượng axit béo omega-3 cao nhất [8].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nhà khoa học vẫn lưu ý một số mâu thuẫn giữa các nghiên cứu [1], [7]. Một số phân tích tổng hợp, chẳng hạn như nghiên cứu của Lee và cộng sự, đã không quan sát thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa việc dùng omega-3 với các biến số lâm sàng hoặc tình trạng viêm khớp ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [1].

Nguyên nhân dẫn đến sự không đồng nhất này có thể xuất phát từ sự khác biệt về liều dùng, nguồn gốc omega-3, thời gian can thiệp cũng như việc nhiều nghiên cứu không báo cáo nồng độ EPA/DHA trong máu của bệnh nhân để kiểm chứng mức hấp thu [7]. Thêm vào đó, việc dùng sai thành phần giả dược như dầu ô liu, dầu ngô hoặc dầu đậu nành trong các thử nghiệm mù đôi có thể làm sai lệch kết quả, bởi dầu ô liu cũng có hoạt tính sinh học mạnh làm cải thiện bệnh chứ không hoàn toàn trung tính [1]. Trong phân tích tổng hợp năm 2007, omega-3 cũng không thể hiện hiệu quả đáng kể đối với mức độ đau do bác sĩ đánh giá hay chỉ số khớp Ritchie [2]. Đối với thoái hóa khớp, bằng chứng từ tổng quan năm 2024 còn có độ tin cậy hạn chế do các nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu cá trị đau khớp

Nhiều người lầm tưởng rằng omega-3 có tác dụng cắt cơn đau tức thì giống như các loại thuốc giảm đau thông thường. Trên thực tế, các phân tích cho thấy người bệnh cần sử dụng đều đặn từ 12 tuần (khoảng 3 đến 4 tháng) mới bắt đầu nhận thấy các cải thiện rõ rệt về mức độ đau và giảm cứng khớp buổi sáng [1], [2], [3].

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý ngưng các loại thuốc điều trị nền tảng khi bắt đầu uống omega-3. Nghiên cứu khoa học khẳng định omega-3 chỉ phát huy vai trò hiệp đồng, giúp nâng cao hiệu quả kiểm soát bệnh khi phối hợp cùng thuốc DMARDs hoặc giúp tiết kiệm liều dùng thuốc kháng viêm NSAID chứ không thể dùng để thay thế thuốc chữa bệnh [1], [2], [3].

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung omega-3?

Omega-3 dung nạp tương đối tốt, các xét nghiệm chức năng gan và thận trong nghiên cứu kéo dài 12 tuần không ghi nhận sự khác biệt bất lợi [3]. Dù vậy, người lớn tuổi mắc các bệnh lý nền mạn tính cần hết sức lưu ý.

Do omega-3 có tác dụng sinh học trên thành mạch và tương tác với các cơ chế đông máu, những người đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng liều cao. Người có tiền sử dị ứng với cá biển hoặc các sản phẩm từ hải sản cũng cần chọn lựa nguồn bổ sung phù hợp để tránh nguy cơ kích ứng.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để đạt được hiệu quả hỗ trợ kháng viêm cho khớp, người bệnh có thể cân nhắc các hướng dẫn thực hành sau:

Về liều lượng, các nghiên cứu can thiệp mang lại cải thiện lâm sàng rõ rệt thường sử dụng mức liều khoảng 3 g omega-3 mỗi ngày (chứa tỷ lệ phối hợp khoảng 1,8 g EPA và 1,2 g DHA) [1], [3]. Người bệnh nên kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm để biết chính xác hàm lượng tinh khiết của EPA và DHA thay vì chỉ nhìn vào tổng trọng lượng dầu cá.

Về thời điểm, axit béo omega-3 tan trong dầu, do đó nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn có chất béo lành mạnh để cơ thể hấp thu tối đa hoạt chất.

Về chế độ ăn, thay vì chỉ phụ thuộc vào viên uống bổ sung, người bệnh thoái hóa khớp được khuyến khích thay đổi lối sống dinh dưỡng bằng cách thay thế ngũ cốc tinh chế và thực phẩm chế biến sẵn bằng thực phẩm thực vật toàn phần, các loại cá béo giàu omega-3 và dầu thực vật [8]. Chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng dưỡng chất luôn là nền tảng vững chắc nhất cho hệ cơ xương khớp.

Omega-3 là giải pháp bổ trợ giàu tiềm năng giúp xoa dịu phản ứng viêm và cải thiện khả năng vận động khớp ở người cao tuổi khi dùng đúng liều lượng và đủ thời gian. Người bệnh cần giữ tâm lý kiên trì, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng phác đồ kết hợp an toàn, hiệu quả.