Nhiều lời đồn dân gian cho rằng bèo lục bình (bèo Nhật Bản) giúp chữa đái tháo đường, hạ đường huyết nhanh. Thực tế, chưa có đủ dữ liệu khoa học tin cậy khẳng định loài cây này hạ được đường huyết an toàn ở người. Việc tự ý hái bèo ngoài tự nhiên về dùng tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rất lớn.
Các trích đoạn nghiên cứu hiện hành không cung cấp dữ liệu thử nghiệm về khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase của dịch chiết lục bình. Thay vào đó, tài liệu khoa học tập trung vào độc tính tích lũy kim loại nặng của bèo và các mô hình nghiên cứu đái tháo đường thực nghiệm bằng hóa chất [1, 4]. Người dân cần hiểu rõ bản chất vấn đề trước khi tin vào các bài thuốc truyền miệng.
Cơ chế tạo mô hình đái tháo đường trong phòng thí nghiệm
Để tìm thuốc hạ đường huyết, giới khoa học thường dùng chất streptozotocin (STZ) nhằm tạo mô hình chuột mắc bệnh [1]. Nghiên cứu năm 1975 chỉ ra rằng tiêm streptozotocin liều 65 mg/kg thể trọng (đường tĩnh mạch hoặc màng bụng) trên chuột cống đực Wistar gây biến đổi đường huyết 3 pha [1]. Sau mũi tiêm, đường huyết tăng vọt ban đầu dù nồng độ insulin chưa đổi, kế tiếp là hạ đường huyết nặng do tuyến tụy giải phóng lượng lớn insulin [1].
Sau 48 giờ tiêm, các động vật này hoàn toàn chuyển sang trạng thái bệnh lý đái tháo đường [1]. Dưới kính hiển vi quang học và điện tử, tế bào beta tụy bị teo nhân, mất hạt và thoái hóa nghiêm trọng, đồng thời xuất hiện hoại tử ở một số tế bào alpha [1]. Chuột mô hình biểu hiện ăn nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, có đường trong nước tiểu và sụt cân [1]. Khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT 3g/kg), đường huyết và nồng độ axit béo tự do trong huyết tương (FFA) tăng cao, còn insulin giảm sút rõ rệt [1]. Mô hình này cho thấy việc phá hủy tụy làm xáo trộn chuyển hóa toàn diện, đòi hỏi phương pháp điều trị kiểm soát chặt chẽ [1].
Đái tháo đường làm đảo lộn enzym gan và mạch máu
Bệnh đái tháo đường thực nghiệm không chỉ làm tăng đường huyết mà còn làm thay đổi hoạt động khử độc tại gan và chức năng thành mạch [2, 3, 5]. Nghiên cứu năm 1978 cho thấy hoạt tính aryl hydrocarbon hydroxylase (AHH) trong microsome gan giảm ở chuột cống đực bị đái tháo đường do streptozotocin, nhưng lại tăng ở chuột cái [2]. Điều trị bằng insulin giúp đưa hoạt tính AHH trở lại mức bình thường ở cả hai giới [2].
Nghiên cứu năm 1990 công bố thêm rằng tình trạng đái tháo đường phụ thuộc insulin làm tăng các protein họ cytochrome P450III và P450IV tại gan chuột [3]. Động vật mô hình có hoạt tính ethylmorphine N-demethylase, erythromycin N-demethylase và lauric acid hydroxylase tăng cao [3]. Tình trạng tăng thể ceton trong máu đi kèm đái tháo đường chịu trách nhiệm lớn cho các thay đổi ở họ P450IV [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2004 chứng minh đái tháo đường gây rối loạn phản ứng mạch máu ở chuột [4]. Việc sử dụng captopril liều 30 mg/kg và 50 mg/kg mỗi ngày trong 2 tháng giúp phục hồi đáp ứng giãn mạch phụ thuộc nội mô do acetylcholine [4]. Những biến đổi phức tạp này chứng minh đái tháo đường tác động đa cơ quan, không thể tùy tiện điều trị bằng các mẹo thảo dược chưa được kiểm chứng.
Lục bình: Máy hút kim loại nặng từ nguồn nước
Thay vì là nguồn dược liệu hạ đường huyết đã được xác thực, bèo lục bình (tên khoa học Eichhornia crassipes) lại nổi tiếng trong giới khoa học nhờ khả năng hấp thụ độc chất [5]. Nghiên cứu công bố năm 2020 về hiệu quả xử lý nước karst chỉ ra rằng bèo lục bình tích tụ một lượng cực lớn các kim loại nặng gồm chì (Pb), kẽm (Zn), cadmium (Cd) và mangan (Mn) [5].
Thực vật này đạt hiệu suất loại bỏ Pb và Mn khỏi nước trên 79,5%, trong đó phần lớn Pb, Zn và Cd được hấp thụ ngay trong 8 ngày đầu [5]. Hiệu suất xử lý cao nhất ghi nhận ở nồng độ ban đầu của Pb là 1 mg/L, Zn là 2 mg/L, Cd là 0,02 mg/L và Mn là 0,2 mg/L [5]. Loài bèo này có hệ số tích tụ sinh học cực cao, xếp theo thứ tự: Mn (199.567) > Pb (19.605) > Cd (3.403) > Zn (1.913) [5]. Chỉ số chuyển vị của cây nhỏ hơn 1, nghĩa là rễ cây tích lũy kim loại nặng nhiều hơn hẳn thân bò và lá nhờ sức chịu đựng tốt hơn của bộ rễ [5].
Cấu trúc xốp gồm các khoảng trống, khí khổng, khoang khí và đường dẫn khí tạo điều kiện cho quá trình tích tụ kim loại nguy hại này [5]. Các ion Pb, Cd, Zn và Mn thâm nhập qua cơ chế trao đổi cation với Mg, Na và K của cây [5]. Như vậy, bèo lục bình sống ngoài tự nhiên thực chất hoạt động như một bộ lọc gom chất độc công nghiệp và rác thải đô thị [5].
Nguy cơ nhiễm độc khi tự ý dùng bèo dân dã
Nhiều người bệnh vì nghe lời truyền miệng đã vớt bèo lục bình tại ao hồ, kênh rạch về sắc lấy nước uống hoặc chế biến món ăn để trị đái tháo đường. Đây là hành vi mang lại nguy cơ lớn cho tính mạng. Kênh rạch tại các khu dân cư và vùng sản xuất nông nghiệp thường xuyên chứa nước thải sinh hoạt và dư lượng phân bón, hóa chất [5]. Do đặc tính hấp thụ Pb, Cd cực mạnh, thân và rễ bèo lục bình thu hái tự nhiên thường chứa lượng kim loại nặng vượt ngưỡng cho phép nhiều lần [5].
Cadmium và chì là các kim loại độc hại, tích lũy lâu dài trong xương, gan, thận, gây suy giảm chức năng lọc của cầu thận và tổn thương hệ thần kinh. Đối với người mắc bệnh đái tháo đường vốn đã có nguy cơ biến chứng thận và tim mạch cao, việc nạp thêm độc tố từ bèo lục bình sẽ khiến tình trạng suy thận tiến triển nhanh chóng. Không có phương pháp đun sôi hay rửa trôi thông thường nào loại bỏ được kim loại nặng đã liên kết bên trong mô thực vật.
Hiểu lầm về các bài thuốc truyền miệng
Một hiểu lầm tai hại là coi "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Người dân thường cho rằng lục bình mọc hoang dại dễ tìm, dân dã nên lành tính. Tuy nhiên, một loài thực vật có ích cho việc xử lý môi trường nước ô nhiễm lại hoàn toàn trái ngược với tiêu chuẩn của một dược liệu an toàn cho con người [5].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng hạ đường huyết tức thời (nếu có trong các giả định truyền miệng) với việc chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Nghiên cứu sinh lý bệnh cho thấy đái tháo đường là sự suy thoái tế bào beta tụy cùng rối loạn chuyển hóa phức tạp tại gan và mạch máu [1, 2, 5]. Việc bỏ qua phác đồ điều trị chính thống để uống nước bèo không rõ nguồn gốc làm người bệnh mất đi giai đoạn vàng kiểm soát biến chứng.
Đối tượng cần tuyệt đối tránh xa
Những người đang được chẩn đoán mắc đái tháo đường týp 1, týp 2 hoặc tiền đái tháo đường tuyệt đối không tự ý uống nước bèo lục bình thay thuốc. Người có bệnh nền về gan, suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai và người cao tuổi càng phải tránh tiếp xúc nguồn thực vật tích tụ độc chất này. Khi có dấu hiệu ăn nhiều, uống nhiều, sụt cân nhanh như mô tả trong các triệu chứng kinh điển của bệnh, người dân cần đến cơ sở y tế xét nghiệm máu thay vì tự điều trị tại nhà [1].
Ứng xử đúng cách với bệnh đái tháo đường
Để kiểm soát đường huyết an toàn, người bệnh cần tuân thủ chế độ dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin theo đúng chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [1, 2]. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh chế độ ăn giảm bớt đường đơn, hạn chế chất béo bão hòa, bổ sung chất xơ hòa tan từ rau sạch được nuôi trồng an toàn là nền tảng bền vững. Người bệnh cần duy trì tập luyện thể dục đều đặn và tái khám định kỳ để theo dõi chỉ số HbA1c cũng như huyết áp, chức năng thận [4].
Lời đồn về khả năng hạ đường huyết của bèo lục bình chưa có căn cứ khoa học vững chắc từ các nghiên cứu đối chứng. Ngược lại, dữ liệu thực nghiệm khẳng định loài cây này tích trữ lượng lớn kim loại nặng độc hại như chì và cadmium từ nguồn nước [5]. Giữ vững phác đồ điều trị chuẩn mực và lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ là biện pháp duy nhất bảo vệ sức khỏe lâu dài.
