Táo bón kéo dài là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người trong nhịp sống hiện đại, xuất phát từ chế độ ăn thiếu cân bằng, thói quen ít vận động hoặc căng thẳng triền miên. Khi các giải pháp thông thường không đem lại chuyển biến như mong muốn, nhiều người đã tìm đến men vi sinh chứa chủng Bifidobacterium lactis với hy vọng nhanh chóng cải thiện đường tiêu hóa.
Tuy nhiên, men vi sinh không phải là thuốc nhuận tràng cấp tốc để có thể tạo ra tác dụng ngay sau vài giờ hay vài ngày sử dụng. Các thử nghiệm lâm sàng và phân tích tổng hợp cho thấy người bệnh thường cần bổ sung liên tục từ 2 đến 4 tuần để chủng Bifidobacterium lactis phát huy tác dụng rút ngắn thời gian vận chuyển trong ruột và tăng tần suất đại tiện, song kết quả này còn tùy thuộc vào từng phân chủng cụ thể và cơ địa từng cá nhân.
Nhu động ruột và vai trò của chủng lợi khuẩn Bifidobacterium lactis
Nhu động ruột là các đợt co bóp nhịp nhàng của cơ trơn ống tiêu hóa, chịu trách nhiệm nhào trộn thức ăn và đẩy chất thải dần xuống đại tràng để bài tiết ra ngoài. Khi quá trình vận chuyển này bị đình trệ, phân lưu lại trong đường ruột quá lâu sẽ bị tái hấp thu nước, dẫn đến tình trạng khô cứng, vón cục và khó tống xuất. Ở những người trưởng thành mắc chứng táo bón mạn tính, các nhà khoa học đã ghi nhận sự sụt giảm đáng kể về mật độ của các chủng vi khuẩn có lợi như Bifidobacterium và Lactobacillus [1], [2].
Sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột tạo cơ sở lý thuyết cho việc can thiệp bằng các biện pháp vi sinh học nhằm phục hồi chức năng vận động của ống tiêu hóa [3]. Trong số các vi khuẩn có lợi, chi Bifidobacterium, đặc biệt là loài Bifidobacterium lactis, được nghiên cứu chuyên sâu nhờ khả năng sống sót tốt qua dịch tiêu hóa và tác động tích cực đến hệ vi sinh đại tràng [3], [4]. Chủng vi khuẩn này được kỳ vọng sẽ hỗ trợ tái lập môi trường sinh lý có lợi cho nhu động ruột [3].
Cơ chế tác động: Vì sao men vi sinh có thể hỗ trợ tống xuất phân?
Tác động điều hòa nhu động ruột của men vi sinh không đơn thuần là tạo khối phân mà thông qua một chuỗi các biến đổi sinh hóa phức tạp trong lòng ruột. Khi men vi sinh tiến vào đường tiêu hóa, chúng tham gia chuyển hóa các chất hữu cơ và thúc đẩy sản sinh các axit hữu cơ [2]. Sự gia tăng nồng độ các axit béo chuỗi ngắn, điển hình như axit butyric và axit propionic, đóng vai trò kích thích nhu động biểu mô ruột co bóp nhịp nhàng hơn [3], [2].
Bên cạnh đó, việc điều chỉnh môi trường lòng ruột của các chủng vi sinh vật còn tác động trực tiếp đến hoạt động bài tiết và vận động của ống tiêu hóa [3]. Hoạt động của hệ vi sinh vật có thể điều hòa quá trình sinh tổng hợp serotonin, một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng điều khiển chuyển động co bóp của cơ thành ruột [3]. Sự trao đổi chất của tryptophan do vi khuẩn đường ruột đảm nhiệm có thể tạo ra tryptamine, chất này kích hoạt các thụ thể 5-HT4 trên tế bào biểu mô đại tràng nhằm thúc đẩy vận chuyển qua đường tiêu hóa và gia tăng bài tiết dịch [2]. Đồng thời, các chủng vi sinh còn góp phần làm giảm lượng khí methane (CH4) trong ruột, một tác nhân từng được ghi nhận là gây ức chế và làm chậm nhu động ruột [3].
Uống men vi sinh bao lâu mới thấy chuyển biến: Bằng chứng từ nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học chỉ ra rằng thời gian tối thiểu để nhận thấy sự cải thiện chức năng đại tiện thường rơi vào khoảng 2 đến 4 tuần sử dụng đều đặn. Một phân tích tổng hợp trên 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở 1.182 bệnh nhân trưởng thành bị táo bón chức năng cho thấy men vi sinh giúp rút ngắn thời gian vận chuyển toàn bộ ruột trung bình 12,4 giờ [4]. Trong phân tích này, chủng Bifidobacterium lactis giúp tăng tần suất đi tiêu trung bình 1,5 lần mỗi tuần và cải thiện đáng kể độ mềm của phân [4].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 trên 30 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở người lớn bị táo bón mạn tính cũng ghi nhận tỷ lệ đáp ứng điều trị ở nhóm dùng men vi sinh đạt 57% so với 44% ở nhóm chứng [5]. Phân tích khẳng định men vi sinh giúp tăng số lần đi tiêu và cải thiện điểm số triệu chứng tích hợp, trong đó Bifidobacterium lactis thể hiện hiệu quả rõ rệt [5].
Đáng chú ý, tác động của men vi sinh lên tốc độ di chuyển của phân có thể diễn ra mạnh mẽ hơn ở ruột non so với ruột già, do ruột non có ít vi khuẩn cạnh tranh hơn [6]. Khi thời gian vận chuyển qua ruột non được rút ngắn, dòng dưỡng trấp đổ về đại tràng nhanh hơn, từ đó kích hoạt và gia tốc quá trình tống xuất phân ở đại tràng [6].
Không phải mọi chủng Bifidobacterium lactis đều mang lại hiệu quả như nhau
Mặc dù loài Bifidobacterium lactis nói chung cho thấy nhiều tiềm năng tích cực, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng tác dụng của men vi sinh phụ thuộc rất lớn vào từng phân chủng cụ thể chứ không thể gộp chung. Chẳng hạn, các chủng như Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 và GCL2505 trong các nghiên cứu lâm sàng đã cho thấy lợi ích trong việc gia tăng tổng lượng bifidobacteria trong ruột, tăng tần suất đại tiện và giảm khó chịu bụng ở những người có tần suất đi tiêu thấp [1]. Chủng Bifidobacterium lactis HN019 cũng từng ghi nhận hiệu ứng phụ thuộc liều lượng giúp rút ngắn thời gian lưu chuyển thức ăn trong ruột và giảm bớt triệu chứng tiêu hóa chức năng [1].
Trái lại, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2019 trên 75 người tham gia bị táo bón mạn tính nhẹ đã sử dụng phân chủng Bifidobacterium lactis NCC2818 với liều 1,5 x 10^10 CFU mỗi ngày trong vòng 4 tuần [7]. Kết quả theo dõi cho thấy sự thay đổi thời gian vận chuyển thức ăn trong ruột ở tuần thứ 2 giữa nhóm dùng men vi sinh và nhóm giả dược không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, lần lượt là giảm 11,7 giờ so với giảm 12,9 giờ [7]. Đến tuần thứ 4, thời gian này giảm 20,4 giờ ở nhóm men vi sinh so với 8,7 giờ ở nhóm giả dược nhưng mức chênh lệch vẫn chưa đạt ý nghĩa thống kê [7]. Phân chủng NCC2818 cũng không làm cải thiện lượng phân, triệu chứng lâm sàng hay chất lượng cuộc sống của bệnh nhân sau 4 tuần can thiệp [7]. Sự khác biệt này là minh chứng rõ nét cho thấy hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào đặc tính sinh học của từng dòng vi khuẩn riêng biệt [7], [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng men vi sinh trị táo bón
Hiểu lầm thường gặp nhất là quan niệm cho rằng men vi sinh có thể thay thế hoàn toàn thuốc nhuận tràng và mang lại tác dụng tức thì sau 1 đến 2 ngày. Thực tế, men vi sinh cần thời gian để thích nghi, sống sót qua dịch vị dạ dày và cạnh tranh vị trí bám dính trong hệ sinh thái ruột [3]. Việc kỳ vọng có kết quả ngay lập tức thường dẫn đến tâm lý chán nản và bỏ cuộc quá sớm trước khi vi khuẩn kịp phát huy vai trò điều hòa [7], [5].
Một ngộ nhận khác là cứ uống men vi sinh thì vi khuẩn có lợi sẽ tự động cư trú vĩnh viễn trong thành ruột. Đường ruột của con người có cơ chế đề kháng tự nhiên chống lại sự xâm nhập và định cư của các vi khuẩn ngoại lai từ bên ngoài [3]. Khả năng bám dính vào niêm mạc ruột của men vi sinh có sự dao động rất lớn giữa các cá thể, phụ thuộc vào đặc điểm di truyền và hệ vi sinh sẵn có của từng người [3]. Thêm vào đó, việc bổ sung các chế phẩm cộng sinh (synbiotics - kết hợp men vi sinh và chất xơ hòa tan) hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng vượt trội rõ ràng so với giả dược trong việc cải thiện lượng phân hay điểm triệu chứng tổng thể ở bệnh nhân táo bón mạn tính [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung men vi sinh
Mặc dù men vi sinh được đánh giá là an toàn trong đa số các thử nghiệm lâm sàng ở người trưởng thành và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [4], một số đối tượng vẫn cần thận trọng tối đa trước khi tự ý sử dụng. Người bị suy giảm miễn dịch nặng, người đang tiếp nhận hóa trị ung thư hoặc bệnh nhân mang ống thông tĩnh mạch trung tâm không nên tự ý dùng men vi sinh liều cao vì nguy cơ vi khuẩn di chuyển vào máu gây nhiễm trùng huyết.
Trẻ nhỏ bị táo bón chức năng cũng là nhóm cần lưu ý đặc biệt, bởi các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng men vi sinh không mang lại hiệu quả rõ rệt trên đối tượng trẻ em như ở người lớn [6]. Sự khác biệt về mặt đáp ứng này bắt nguồn từ thành phần hệ vi sinh: trong khi người lớn bị táo bón thường sụt giảm số lượng Bifidobacterium, thì thanh thiếu niên mắc chứng bệnh này lại có xu hướng gia tăng mật độ vi khuẩn Bifidobacterium và Lactobacillus sẵn có [6]. Do đó, phụ huynh không nên áp dụng công thức bổ sung men vi sinh của người lớn cho trẻ em mà cần tham khảo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [6].
Hướng dẫn sử dụng men vi sinh đúng cách để hỗ trợ đường ruột
Để việc bổ sung vi khuẩn có lợi đạt hiệu quả tối ưu, người bị táo bón mạn tính nên duy trì liệu trình kiên trì tối thiểu từ 2 đến 4 tuần [7], [5]. Thời điểm thích hợp nhất để uống men vi sinh là ngay trước hoặc trong bữa ăn, hoặc sau bữa ăn một khoảng thời gian ngắn nhằm tận dụng thời điểm dịch vị dạ dày ít có tính axit nhất, giúp tối đa hóa tỷ lệ sống sót của lợi khuẩn khi xuống đến đại tràng.
Men vi sinh không thể hoạt động đơn độc nếu môi trường đại tràng thiếu cơ chất nuôi dưỡng. Người bệnh cần kết hợp bổ sung nguồn chất xơ prebiotic hòa tan như inulin thông qua chế độ ăn uống lành mạnh để kích thích các chủng vi khuẩn Bifidobacterium sinh sôi và ức chế các vi khuẩn bất lợi [8]. Uống đủ nước hàng ngày, duy trì vận động thể chất đều đặn và thiết lập phản xạ đi tiêu vào một khung giờ cố định là những biện pháp nền tảng không thể thiếu để thúc đẩy nhu động ruột phục hồi bền vững.
Trường hợp đã sử dụng men vi sinh đúng cách liên tục trên 4 tuần nhưng tình trạng đại tiện không cải thiện, hoặc xuất hiện các triệu chứng cảnh báo như sụt cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài ra máu hay đau bụng dữ dội, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện.
