Một bữa ăn ngoài hàng quán kém vệ sinh hay món đồ ăn thừa để qua đêm rất dễ biến thành "cơn ác mộng" mang tên ngộ độc thực phẩm. Khi những cơn đau quặn bụng ập đến kèm theo tình trạng đi ngoài xối xả, phản xạ tự nhiên của nhiều người là chạy ngay ra hiệu thuốc hỏi mua men vi sinh để "cầm" bụng cấp tốc. Tuy nhiên, giữa vô vàn chủng men dạng vi khuẩn và nấm men trên kệ thuốc, liệu loại nào thực sự phát huy tác dụng rút ngắn thời gian tiêu chảy?

Câu trả lời được các nghiên cứu lâm sàng chỉ rõ: nấm men vi sinh Saccharomyces boulardii (đặc biệt là chủng chuẩn hóa Saccharomyces boulardii CNCM I-745) là một trong những ứng viên sáng giá hàng đầu. Khác biệt với hầu hết các men vi sinh dạng vi khuẩn thông thường, vi sinh vật này mang bản chất là nấm men và sở hữu nhiều cơ chế độc đáo giúp cơ thể đối phó hiệu quả với tình trạng viêm nhiễm đường ruột cấp tính [1], [2].

Nấm men đối phó mầm bệnh thế nào?

Để hiểu tại sao Saccharomyces boulardii lại được ứng dụng rộng rãi trong các đợt tiêu chảy cấp, chúng ta cần nhìn vào cách thức nấm men này bảo vệ niêm mạc ruột. Khi đường tiêu hóa bị vi khuẩn gây bệnh hoặc độc tố xâm nhập, hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột dễ bị phá vỡ, dẫn đến phản ứng viêm dữ dội và tình trạng thất thoát dịch ồ ạt vào lòng ruột gây đi ngoài phân lỏng [3].

Nghiên cứu tổng quan về miễn dịch ruột công bố năm 2016 đã làm sáng tỏ cơ chế hoạt động của Saccharomyces boulardii CNCM I-745 [3]. Chủng nấm men này tạo ra tác động trực tiếp lên các tác nhân gây bệnh cùng ngoại độc tố của chúng, đồng thời điều hòa các tầng tín hiệu tế bào do quá trình nhiễm trùng kích hoạt [3]. Sự can thiệp này làm suy giảm đáng kể khả năng bám dính và tạo ổ cư trú của mầm bệnh tại biểu mô ruột [3].

Bên cạnh đó, nấm men còn điều hòa hệ thống miễn dịch bẩm sinh và thích ứng của vật chủ, giúp làm dịu phản ứng viêm đang bùng phát quá mức [3]. Nhờ sự kết hợp của các cơ chế này, cấu trúc toàn vẹn của lớp tế bào biểu mô ruột được giữ vững hoặc nhanh chóng hồi phục, từ đó ngăn chặn tình trạng thất thoát dịch vào lòng ruột – nguyên nhân cốt lõi gây ra tiêu chảy cấp [3].

Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm

Không chỉ dừng lại ở các giả thuyết phòng thí nghiệm, hiệu quả rút ngắn thời gian tiêu chảy của Saccharomyces boulardii đã được kiểm chứng qua nhiều đợt phân tích gộp trên hàng nghìn người bệnh.

Cụ thể, một phân tích gộp hệ thống công bố năm 2022 trên 10 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, bao gồm 1.282 trẻ dưới 5 tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp, đã ghi nhận kết quả rất khả quan [4]. Nhóm trẻ được can thiệp bằng Saccharomyces boulardii đã rút ngắn thời gian tiêu chảy (MD = 19,70 giờ, khoảng tin cậy 95%: -24,87 đến 14,52) và giảm thời gian nằm viện trung bình 0,91 ngày (khoảng tin cậy 95%: -1,28 đến -0,54) [4]. Nguy cơ tiếp tục bị tiêu chảy ở nhóm dùng men giảm rõ rệt sau 1 ngày (RR = -0,31) và sau 3 ngày điều trị (RR = 0,52) [4]. Sau 3 ngày, số lần đi ngoài mỗi ngày của các bé cũng giảm trung bình khoảng 1,03 lần [4].

Trước đó, một phân tích gộp lớn công bố năm 2020 thu thập dữ liệu từ 29 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng cũng cho thấy xu hướng nhất quán [5]. Phân tích dữ liệu từ 23 thử nghiệm với 3.450 người tham gia xác nhận việc dùng S. boulardii giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy trung bình 1,06 ngày (khoảng tin cậy 95%: -1,32 đến -0,79) so với nhóm dùng giả dược hoặc không can thiệp [5]. Thời gian nằm viện cũng giảm 0,85 ngày (đánh giá trên 8 thử nghiệm với 999 người) và giảm nguy cơ tiếp tục tiêu chảy từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 7 [5].

Ngược dòng thời gian về năm 2007, một phân tích gộp khác dựa trên 5 thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên với 619 người tham gia cũng đi đến kết luận tương tự [6]. Dữ liệu gộp từ 4 nghiên cứu cho thấy nấm men rút ngắn thời gian tiêu chảy trung bình 1,1 ngày (khoảng tin cậy 95%: -1,3 đến -0,8) [6]. Nguy cơ kéo dài tiêu chảy trên 7 ngày ở nhóm dùng nấm men giảm mạnh so với nhóm đối chứng (RR = 0,25, khoảng tin cậy 95%: 0,08 đến 0,83) với chỉ số người cần điều trị để ngừa một ca tiêu chảy kéo dài (NNT) là 5 [6].

Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2007 trên 27 trẻ từ 6 tháng đến 10 tuổi bị tiêu chảy cấp cũng chỉ ra lợi ích về mặt miễn dịch [7]. Nhóm 16 trẻ được cho uống 250 mg S. boulardii hòa tan trong 5 ml nước, chia 2 lần mỗi ngày trong 7 ngày, trong khi nhóm 11 trẻ còn lại dùng giả dược [7]. Kết quả ghi nhận số lần đi ngoài của nhóm uống nấm men giảm vượt trội vào ngày thứ 3 và thứ 4 [7]. Đến ngày thứ 7, nhóm dùng nấm men có nồng độ kháng thể IgA huyết thanh tăng rõ rệt, nồng độ protein phản ứng C (CRP - chỉ dấu viêm) hạ thấp và tỷ lệ tế bào lympho CD8 cao hơn đáng kể so với nhóm giả dược [7].

Điểm mạnh riêng và giới hạn của bằng chứng

Nấm men vi sinh Saccharomyces boulardii CNCM I-745 sở hữu các ưu thế sinh học vượt trội so với các chủng lợi khuẩn vi khuẩn thông thường [2]. Theo một bài tổng quan công bố năm 2023, nấm men này có khả năng sống sót tốt trong một dải pH rộng, nhanh chóng đạt trạng thái ổn định trong lòng ruột và đặc biệt là không mang các gen đề kháng kháng sinh [2]. Nghiên cứu so sánh ở trẻ em Ấn Độ bị tiêu chảy cấp còn ghi nhận S. boulardii CNCM I-745 vượt trội hơn so với Lactobacillus rhamnosus GG cùng 4 chủng Bacillus clausii trong việc rút ngắn thời gian đi ngoài và giảm số ngày nằm viện [2].

Chính vì vậy, Saccharomyces boulardii CNCM I-745 đã được Hội Nhiễm trùng Nhi khoa Châu Âu và Hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu (ESPGHAN) đưa vào khuyến cáo cho bệnh viêm dạ dày ruột cấp ở trẻ em [1]. Nấm men này cũng được ứng dụng dự phòng tiêu chảy liên quan đến dùng kháng sinh [1].

Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo và công bằng. Đánh giá năm 2020 chỉ ra rằng chất lượng bằng chứng ở một số phân tích vẫn nằm ở mức thấp đến rất thấp do các hạn chế về thiết kế nghiên cứu: chỉ 38% số thử nghiệm tạo trình tự ngẫu nhiên đạt chuẩn, 17% giấu kín phân bổ ngẫu nhiên tốt và chỉ 1 thử nghiệm làm mù đôi đầy đủ [5]. Độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu được ghi nhận ở mức cao [5]. Điều này có nghĩa là mức độ rút ngắn bệnh trung bình rơi vào khoảng 1 ngày, nấm men giúp hỗ trợ phục hồi chứ không thể "cầm tiêu chảy tức thì" chỉ sau một liều uống [1], [5], [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nấm men

Nhiều người lầm tưởng rằng nấm men vi sinh có thể chữa bách bệnh đường ruột. Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm. Dữ liệu y khoa năm 2014 nhấn mạnh hiện chưa đủ bằng chứng khoa học để khuyến cáo dùng dài hạn S. boulardii cho hội chứng ruột kích thích (IBS) [1]. Dù một số nghiên cứu ghi nhận tác dụng giảm viêm, hiện cũng chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực nấm men này có ích cho bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) [1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là men vi sinh sẽ luôn ngăn ngừa được mọi loại tiêu chảy do thuốc kháng sinh. Nghiên cứu lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên năm 2008 trên 86 người lớn từ 15 đến 81 tuổi điều trị amoxicillin ngoại trú đã phân bổ 41 người dùng 500 mg/ngày S. boulardii đông khô trong 12 ngày và 45 người dùng giả dược [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bị tiêu chảy cấp ở nhóm nấm men là 9,8% (4/41 ca), gần như tương đương với mức 11,1% (5/45 ca) ở nhóm giả dược [8]. Nghiên cứu đi đến kết luận liều 500 mg/ngày không giúp ngăn ngừa tiêu chảy liên quan trực tiếp đến amoxicillin ở nhóm đối tượng này [8].

Hơn nữa, người bệnh không nên nhầm lẫn men vi sinh với các loại thuốc làm liệt nhu động ruột. Nấm men hoạt động bằng cách dọn dẹp độc tố, ức chế vi khuẩn bám dính và tái tạo hàng rào niêm mạc chứ không khóa chặt cơ vòng ruột [3]. Do đó, việc bài tiết phân lỏng vẫn diễn ra trong thời gian đầu để cơ thể tống khứ chất độc.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Tính an toàn của Saccharomyces boulardii đã được nhiều nghiên cứu lớn khẳng định khi không ghi nhận phản ứng có hại đáng chú ý ở các nhóm thử nghiệm lâm sàng thông thường [4], [8]. Nấm men này được coi là an toàn cho cả người lớn và trẻ nhỏ [1], [2].

Tuy nhiên, tài liệu y khoa năm 2014 nêu rõ các chuyên gia hiện vẫn không khuyến cáo việc sử dụng thường quy Saccharomyces boulardii cho đối tượng trẻ sơ sinh [1]. Bên cạnh đó, vì đây là nấm men sống, những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch nghiêm trọng hoặc bệnh nhân đang đặt đường truyền tĩnh mạch trung tâm cần hết sức cẩn trọng và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh nguy cơ nhiễm nấm xâm lấn.

Hướng dẫn áp dụng trong thực tế

Khi bị ngộ độc thực phẩm hoặc viêm dạ dày ruột cấp, việc sử dụng Saccharomyces boulardii nên được thực hiện càng sớm càng tốt ngay khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy để hỗ trợ niêm mạc ruột kịp thời [4], [7]. Trong thử nghiệm lâm sàng, liều lượng dùng cho trẻ em thường là 250 mg chia 2 lần mỗi ngày (tương đương 500 mg/ngày) [7].

Cách dùng rất đơn giản: bột nấm men có thể hòa tan với một lượng nước nhỏ (khoảng 5 ml nước lọc nguội) để uống trực tiếp [7]. Cần lưu ý tuyệt đối không pha nấm men với nước sôi hoặc đồ uống quá nóng vì nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt các tế bào nấm men sống, làm mất tác dụng sinh học.

Quan trọng nhất, men vi sinh chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị nhằm rút ngắn thời gian ốm khoảng 1 ngày và giảm tần suất đi ngoài [4], [1]. Trụ cột điều trị số một của tiêu chảy cấp do ngộ độc thực phẩm luôn là bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, kết hợp chế độ ăn lỏng dễ tiêu. Nếu người bệnh xuất hiện các dấu hiệu báo động như sốt cao liên tục, đi ngoài phân có máu, nôn ói liên tục không uống được hoặc có biểu hiện mất nước nặng (môi khô nứt nẻ, mắt trũng, tiểu ít), cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Nhìn chung, nấm men vi sinh Saccharomyces boulardii CNCM I-745 là giải pháp có cơ sở khoa học vững chắc giúp giảm nhẹ triệu chứng và rút ngắn đợt tiêu chảy cấp do nhiễm trùng đường tiêu hóa [4], [1], [2]. Hãy sử dụng đúng liều lượng, đúng thời điểm và luôn đặt việc bù nước điện giải lên hàng đầu để hệ tiêu hóa nhanh chóng phục hồi trạng thái cân bằng.