Nhiều người có thói quen hái hoặc mua thảo dược quanh nhà nấu nước uống thay trà mỗi ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Trong số đó, cây biển súc (còn gọi là rau đắng đất, rau đắng má) là loại cây quen thuộc mọc hoang khắp bờ ruộng, bãi đất trống, thường được người dân dùng tươi hoặc phơi khô hãm nước uống liên tục nhiều tuần.

Tuy nhiên, việc uống trà biển súc hằng ngày không an toàn tuyệt đối cho mọi thể trạng. Dược liệu này có tác dụng hạ huyết áp, thanh nhiệt và lợi tiểu rất mạnh; nếu dùng sai cách hoặc dùng kéo dài ở nhóm người nhạy cảm, vị thuốc có thể dẫn tới tụt huyết áp đột ngột, mất nước điện giải, gây hại nặng nề cho người tỳ vị hư hàn hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng thận.

Biển súc trong đời sống và y học cổ truyền

Biển súc, có tên khoa học là Polygonum aviculare, thuộc họ Rau răm (Polygonaceae), là loài thảo mộc mọc tự nhiên ở nhiều vùng khí hậu ôn đới lẫn nhiệt đới [1]. Trong ẩm thực và dân gian nhiều quốc gia, biển súc từng được xem là rau ăn bổ trợ, chẳng hạn người Hàn Quốc dùng trộn salad, người Úc thu hoạch mật hoa, và tại Việt Nam cây xuất hiện như một loại rau gia vị truyền thống [2].

Dưới góc nhìn kinh nghiệm dân gian, thảo dược này được ứng dụng làm vị thuốc làm dịu cơn đau dạ dày, hỗ trợ tiêu chảy hoặc kích thích sự thèm ăn [2]. Đồng thời, thảo dược còn được phối hợp nhằm mục tiêu hạ mỡ máu và cải thiện các triệu chứng liên quan đến tăng huyết áp [3]. Tuy vậy, chính tính chất thanh nhiệt, giáng hỏa và thông tiểu mạnh của dược thảo lại trở thành "con dao hai lưỡi" khi người dân tự ý lạm dụng dạng nước hãm đặc như một loại nước lọc uống cả ngày.

Tác động hạ áp và bài niệu: Cơ chế dễ gây rủi ro

Trong thực vật học và hóa dược, biển súc chứa phong phú các hợp chất tự nhiên bao gồm flavonoid, tannin, saponin, alkaloid và sesquiterpene [1]. Nhờ các hợp chất polyphenol hoạt tính, chiết xuất biển súc tác động trực tiếp lên hệ tim mạch và thành mạch máu [2].

Đặc biệt, tác dụng giảm áp của thảo dược này đã được ghi nhận trong nghiên cứu tiền lâm sàng [3]. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất góp phần làm giãn mạch, giảm áp lực lòng mạch và kích thích bài tiết nước qua hệ tiết niệu. Với người khỏe mạnh hoặc người đang bị nhiệt độc ứ trệ, tác dụng này hỗ trợ đào thải tạp chất. Nhưng đối với người có tuần hoàn máu yếu hoặc huyết áp không ổn định, tính năng thúc đẩy bài niệu kèm hạ áp của dược liệu có thể đẩy người dùng vào tình trạng thiếu hụt thể tích tuần hoàn.

Bằng chứng khoa học về tác dụng sinh học của biển súc

Để hiểu rõ tại sao việc sử dụng biển súc cần được kiểm soát, các dữ liệu khoa học thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh sinh học của cây Polygonum aviculare:

Thứ nhất là thử nghiệm trên chuyển hóa và huyết áp công bố năm 2014 [3]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột biến đổi gen ApoE thiếu hụt (ApoE KO) bị gây xơ vữa động mạch bằng chế độ ăn giàu chất béo kiểu phương Tây kéo dài 12 tuần [3]. Động vật được phân nhóm bổ sung chiết xuất ethanol từ biển súc liều 50 mg/kg và 100 mg/kg, so sánh với nhóm đối chứng dùng thuốc statin liều 10 mg/kg [3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột uống chiết xuất biển súc tăng cân ít hơn, giảm tích tụ mô mỡ, hạ mức mỡ máu và giảm huyết áp rõ rệt so với nhóm ăn béo đơn thuần [3]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết làm giảm các phân tử bám dính ICAM-1, VCAM-1 và ức chế truyền tín hiệu qua con đường MAPK [3]. Điểm hạn chế là nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm, chưa xác lập liều lượng an toàn trên lâm sàng người.

Thứ hai là nghiên cứu về thành phần và hoạt tính kháng khuẩn năm 2010 thực hiện trên mẫu cây Polygonum aviculare thu hái tự nhiên tại Ai Cập [1]. Bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy và đo nồng độ ức chế tối thiểu (MIC), nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC), các dung môi chiết (đặc biệt là chloroform) thể hiện hoạt tính kháng lại vi khuẩn Gram âm và Gram dương như Salmonella paratyphi, Bacillus subtilis, Salmonella typhi, Staphylococcus aureus cùng các loại nấm [1]. Hợp chất panicudine phân lập được giữ vững hoạt tính kháng khuẩn qua xử lý nhiệt nhưng giảm tác dụng trong môi trường kiềm [1].

Thứ ba là nghiên cứu năm 2021 về độc tính tế bào [2]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào ung thư biểu mô gan HepG2 bằng phương pháp MTT, đo dòng chảy tế bào và định lượng biểu hiện gen cho thấy chiết xuất giàu polyphenol của biển súc can thiệp vào quá trình tự chết (apoptosis), chu kỳ tế bào và biểu hiện Keap1-Nrf2 [2]. Năm 2011, một nghiên cứu khác trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 cũng ghi nhận dịch chiết methanol của cây ở nồng độ trên 300 ng/microl gây ức chế tăng sinh và kích thích tế bào tự tiêu giảm qua điều hòa gen p53 và Bcl-2 [4]. Dù mở ra hướng đi bổ trợ, các dữ liệu này đều là thử nghiệm trong ống nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ tác động toàn thân khi dung nạp đường uống dài ngày.

Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ lành tính, uống càng nhiều càng bổ"

Quan niệm sai lầm lớn nhất hiện nay là coi nước sắc cây biển súc như trà dưỡng sinh vô hại, uống thay hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Nhiều người cho rằng thảo dược mát gan, tiêu viêm nên uống càng đậm, càng nhiều thì cơ thể càng sạch độc tố.

Thực tế, biển súc là một vị thuốc có dược tính rõ rệt, không phải thức uống giải khát tùy tiện. Do tính chất thúc đẩy bài tiết mạnh, việc uống liên tục trên 2 lít nước lá biển súc mỗi ngày có thể gây đảo lộn cân bằng nội môi. Cảm giác mệt mỏi, hụt hơi, choáng váng sau vài ngày dùng trà đặc thường bị lầm tưởng là "dấu hiệu thải độc", nhưng bản chất là dấu hiệu cơ thể bị mất nước và tụt huyết áp. Ngoài ra, người dân tuyệt đối không nhầm lẫn biển súc (Polygonum aviculare) với một cây cùng chi là hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum) [5]. Mặc dù hà thủ ô đỏ cũng được nghiên cứu về huyết áp và lipid, nhưng thành phần stilbene glucoside của vị thuốc này có thể gây độc cho gan nếu không chế biến đúng cách [5], [6].

Nhóm người tuyệt đối thận trọng hoặc không nên dùng

Từ đặc tính hạ huyết áp, lợi niệu và tính hàn của thảo dược, các chuyên gia y tế khuyến cáo những đối tượng sau cần tránh hoặc hết sức cẩn trọng:

  • Người có huyết áp thấp: Chiết xuất biển súc có khả năng làm giảm huyết áp động mạch [3]. Người vốn có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp nếu uống trà biển súc hằng ngày rất dễ gặp biến chứng hạ huyết áp quá mức, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu, thiếu máu não thoáng qua.
  • Người tỳ vị hư hàn: Theo lý luận y học cổ truyền kết hợp thực tế, người bụng dạ yếu, thường xuyên lạnh bụng, dễ đi ngoài phân lỏng, ăn uống khó tiêu không nên dùng các vị thuốc có tính hàn, tả mạnh như biển súc [2]. Uống nhiều sẽ gây lạnh tỳ vị, đau bụng quặn và tiêu chảy kéo dài.
  • Bệnh nhân suy thận hoặc suy giảm chức năng thận: Thảo dược thúc đẩy quá trình lợi tiểu. Với quả thận đã tổn thương, việc bắt các cầu thận làm việc liên tục để tăng bài niệu có thể gây mất cân bằng nước và chất điện giải nghiêm trọng, làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận.
  • Người đang bị mất nước, tiêu chảy cấp: Việc dùng thêm thảo dược lợi niệu sẽ làm thể tích dịch tuần hoàn sụt giảm nhanh chóng, nguy hiểm đến tính mạng nếu không được bù dịch kịp thời.

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Nếu muốn sử dụng biển súc để hỗ trợ sức khỏe, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc dùng đúng liều, đúng thời điểm và không lạm dụng:

  • Không uống thay nước lọc: Chỉ nên dùng như một đợt nước uống hỗ trợ ngắn ngày (khoảng 3–5 ngày), sau đó tạm ngưng. Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 10–20g dược liệu khô (hoặc 30–50g tươi), hãm với nước sôi loãng, không sắc đặc quánh.
  • Thời điểm sử dụng: Uống sau bữa ăn từ 30–60 phút, không uống vào lúc bụng đói vì dễ cồn cào ruột. Tránh uống vào buổi tối muộn để hạn chế tình trạng tiểu đêm gây mất ngủ.
  • Cách kết hợp: Khi nấu nước, có thể kết hợp thêm vài lát gừng tươi hoặc cam thảo để trung hòa bớt tính mát, lạnh của biển súc, giảm kích ứng lên đường tiêu hóa.
  • Theo dõi cơ thể: Ngay khi thấy xuất hiện triệu chứng váng đầu, hoa mắt, khô miệng, mệt mỏi rã rời hoặc đi ngoài lỏng, cần dừng uống ngay lập tức và bổ sung nước lọc ấm. Người có bệnh lý nền bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.

Biển súc là cây thuốc dân gian giàu tiềm năng sinh học, từ khả năng kháng khuẩn [1] đến hỗ trợ hạ áp và điều hòa chuyển hóa mỡ [3]. Dẫu vậy, thảo dược chỉ phát huy tác dụng khi dùng đúng người, đúng bệnh. Việc tự ý uống trà biển súc đậm đặc hằng ngày tiềm ẩn nhiều mối nguy cho huyết áp và thận; hãy luôn lắng nghe cơ thể và duy trì lối sống điều độ thay vì phụ thuộc vào một loại nước lá truyền tai.