Nhiều người có thói quen nhịn ăn sáng để tiết kiệm thời gian hoặc giảm cân. Thói quen này làm dấy lên băn khoăn về tác động thực sự đối với huyết áp và hệ tim mạch. Liệu việc để dạ dày rỗng vào đầu ngày có kích hoạt phản ứng tiêu cực lên áp lực thành mạch hay không?
Nghiên cứu khoa học cho thấy thói quen bỏ bữa sáng có liên quan mật thiết đến sự gia tăng nguy cơ tăng huyết áp [1]. Cắt bỏ bữa sáng thường kích thích cơ thể sinh ra phản ứng căng thẳng, làm tăng tiết hormone và kích hoạt hệ thống thần kinh điều hòa mạch máu [2].
Cơ chế tác động lên áp lực mạch máu
Khi bỏ bữa sáng, cơ thể rơi vào tình trạng nhịn đói kéo dài từ tối hôm trước. Phản ứng sinh học tự nhiên kích thích tuyến thượng thận tiết thêm hormone căng thẳng cortisol [2]. Cortisol tăng cao trong tuần hoàn gây kích thích hệ thần kinh giao cảm. Tình trạng này khiến các mạch máu co thắt, làm tăng lực cản ngoại vi và dẫn đến tăng chỉ số huyết áp [2].
Bên cạnh đó, việc không nạp năng lượng buổi sáng còn làm xáo trộn nhịp sinh học tự nhiên của quá trình chuyển hóa đường và insulin [3]. Rối loạn đồng hồ sinh học này kéo theo những biến đổi tiêu cực về chức năng nội mô mạch máu và làm trầm trọng thêm áp lực lên thành động mạch [3]. Khi hệ mạch phải chịu áp lực liên tục do các chất trung gian gây căng thẳng, nguy cơ phát triển các bệnh lý tim mạch mạn tính sẽ tăng lên rõ rệt [4].
Các bằng chứng dịch tễ học quy mô lớn
Một nghiên cứu dịch tễ lớn tại Hàn Quốc công bố năm 2016 đã làm rõ mối liên quan giữa việc ăn sáng và tỷ lệ mắc bệnh cao huyết áp [1]. Phân tích ban đầu cho thấy tỷ số chênh thô (OR) giữa việc không ăn sáng và tỷ lệ cao huyết áp là 0,366 [1]. Tuy nhiên, sau khi các nhà khoa học điều chỉnh những yếu tố gây nhiễu cơ bản gồm tuổi và giới tính, kết quả đảo chiều rõ rệt với OR đạt 1,125 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,121 - 1,129; p < 0,001) [1].
Khi tiếp tục hiệu chỉnh toàn diện cho hàng loạt yếu tố như tuổi, giới tính, tập thể dục thường xuyên, hút thuốc lá, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và số lượng hồng cầu, nguy cơ vẫn giữ mức cao [1]. Nhóm không ăn sáng có nguy cơ tăng huyết áp cao hơn nhóm ăn đều đặn với OR là 1,065 (95% CI: 1,057 - 1,073; p < 0,001) [1]. Dữ liệu này chứng minh ăn sáng là yếu tố bảo vệ độc lập cho sức khỏe huyết áp của người trưởng thành [1].
Nguy cơ gia tăng ở nhóm đối tượng nhạy cảm
Không chỉ người trưởng thành nói chung, phụ nữ mang thai cũng chịu ảnh hưởng nặng nề nếu bỏ bữa sáng. Nghiên cứu đoàn hệ Tohoku Medical Megabank công bố năm 2022 tại Nhật Bản đã theo dõi phụ nữ mang thai từ giai đoạn tiền thai kỳ đến đầu thai kỳ [2]. Kết quả chỉ ra thai phụ không ăn sáng mỗi ngày có nguy cơ mắc các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ (HDP) cao hơn, bao gồm cả tăng huyết áp mạn tính và tiền sản giật [2].
Đáng chú ý, ở nhóm phụ nữ có mức nạp năng lượng hàng ngày cao nhất, những người bỏ ăn sáng thường xuyên nhất lại có nguy cơ mắc HDP cao nhất [2]. Nghiên cứu cũng dẫn chứng số liệu ở người lớn: việc ăn sáng thường xuyên giúp giảm nguy cơ béo phì, hội chứng chuyển hóa, cao huyết áp và tiểu đường tuýp 2 sau 18 năm theo dõi [2]. Ngoài ra, tần suất ăn sáng thấp trong tuần có tỷ số nguy cơ (RR) là 1,44 (95% CI: 1,25 - 1,66) đối với tình trạng thừa cân, béo phì [2].
Tại Brazil, một nghiên cứu cắt ngang năm 2016 trên 120 thanh thiếu niên (độ tuổi 11,7 ± 0,8) không có bệnh nền ghi nhận 47,5% (95% CI: 38,5 - 56,4%) đối tượng bỏ ăn sáng ít nhất 1 ngày mỗi tuần [5]. Các thanh thiếu niên bỏ bữa sáng có mức mỡ thân mình và huyết áp tâm thu cao hơn hẳn [5]. Tần suất ăn sáng liên hệ nghịch với huyết áp tâm thu (hệ số beta -1,99; CI: -3,67 đến -0,31), trong đó lượng mỡ thân mình đóng vai trò trung gian chính dẫn dắt mối liên quan này [5].
Khác biệt theo giới tính và độ tuổi
Mối liên hệ giữa thói quen ăn sáng và huyết áp còn phân hóa tùy theo nhóm tuổi và giới tính. Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2025 dựa trên Dự án Thể lực Quốc gia Hàn Quốc 2015 đã phân tích dữ liệu từ 2.779 người trưởng thành (19-64 tuổi) và 623 người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) [6].
Đối với phụ nữ từ 19 đến 64 tuổi, bỏ bữa sáng làm tăng khả năng phát triển đồng thời cả tăng huyết áp và béo phì [6]. Với nam giới cùng độ tuổi, việc bỏ bữa sáng làm tăng nhẹ nguy cơ huyết áp cao [6]. Ở nhóm phụ nữ trên 65 tuổi, việc ăn sáng không đều hoặc thay thế bữa sáng bằng đồ ăn vặt làm tăng nguy cơ cao huyết áp [6]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc duy trì hoạt động thể chất đều đặn là yếu tố cốt lõi giúp người cao tuổi giảm thiểu gánh nặng bệnh lý này [6].
Tác động dài hạn lên tim mạch và tử vong
Hậu quả của việc bỏ bữa sáng không chỉ dừng ở các chỉ số huyết áp đo tức thời. Một tổng quan hệ thống năm 2019 thu thập dữ liệu từ 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Nhật Bản và Mỹ trên 199.634 người trưởng thành từ 40 tuổi trở lên, theo dõi trung vị suốt 17,4 năm [4]. Kết quả tổng hợp chỉ ra người thường xuyên bỏ bữa sáng có nguy cơ mắc bệnh tim mạch hoặc tử vong do tim mạch cao hơn 21% (HR = 1,21; 95% CI: 1,08 - 1,35) [4].
Hơn thế nữa, tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở nhóm bỏ bữa sáng thường xuyên tăng thêm 32% (HR = 1,32; 95% CI: 1,17 - 1,48) [4]. Một phân tích gộp năm 2023 từ 11 thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên và nghiên cứu tiến cứu bổ sung thêm rằng việc bỏ bữa sáng làm tăng nồng độ cholesterol xấu LDL-C trong huyết thanh (chênh lệch trung bình = 9,89 mg/dL; 95% CI: 5,14 - 14,63), dù nó có thể làm giảm cân nặng tổng thể (-0,66 kg; 95% CI: -1,09 đến -0,24) [7]. LDL-C tăng cao là tác nhân trực tiếp làm xơ vữa thành mạch và thúc đẩy tăng huyết áp tiến triển [7].
Những hiểu lầm và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người tin rằng ăn sáng lúc nào cũng tốt, bất kể số lượng và món ăn nạp vào. Dữ liệu từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc năm 2017 chỉ ra điều ngược lại [8]. Nhóm ăn sáng đều đặn với khẩu phần trên 300 kcal nhưng chứa lượng carbohydrate quá cao lại có chỉ số chất béo trung tính (triglyceride), đường huyết lúc đói, huyết áp tâm thu và tâm trương cao hơn nhóm nhịn sáng [8].
Chỉ số huyết áp và sức khỏe chuyển hóa phụ thuộc vào cấu trúc dinh dưỡng của bữa ăn chứ không thuần túy là việc có ăn hay không [8]. Mặt khác, các nghiên cứu dịch tễ lớn thừa nhận định nghĩa về bỏ bữa sáng còn chưa đồng nhất và nguy cơ còn sót lại các yếu tố gây nhiễu chưa được loại trừ triệt để [4]. Nhịn ăn sáng để tạo thâm hụt calo đôi khi mang lại một số lợi ích ngắn hạn cho người cần giảm mỡ nếu được lên kế hoạch cẩn thận [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp mạn tính không nên tùy tiện bỏ ăn sáng. Phụ nữ trong giai đoạn mang thai cần duy trì thói quen ăn sáng đúng giờ để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm của tiền sản giật [2].
Thanh thiếu niên đang độ tuổi phát triển và người cao tuổi có bệnh nền tim mạch cũng cần nạp năng lượng đầy đủ vào buổi sáng [3, 4]. Việc để bụng rỗng kèm theo thói quen dùng nhiều cà phê hay làm việc căng thẳng đầu ngày rất dễ đẩy huyết áp tăng vọt do kích thích giao cảm kép. Người bệnh cần thảo luận cụ thể với bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi áp dụng bất kỳ chế độ nhịn ăn gián đoạn nào.
Gợi ý thiết lập bữa sáng bảo vệ mạch máu
Để ổn định huyết áp, bữa sáng nên được tiêu thụ trong vòng 1-2 giờ sau khi thức dậy nhằm lập lại cân bằng cho nhịp sinh học cơ thể [3]. Thay vì nạp quá nhiều tinh bột tinh chế dễ làm tăng triglyceride và đường huyết, thực đơn buổi sáng cần ưu tiên các loại thực phẩm giàu giá trị chức năng [5, 7].
Bữa ăn nên kết hợp nguồn đạm lành mạnh từ trứng, sữa, các loại hạt cùng chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt và trái cây tươi [3]. Cần tránh xa các loại đồ ăn vặt chế biến sẵn, thực phẩm chiên xào nhiều chất béo bão hòa hoặc bữa sáng chứa quá nhiều muối natri [1, 3]. Việc kết hợp dinh dưỡng cân bằng vào bữa sáng với hoạt động thể chất đều đặn mỗi ngày sẽ tạo nên tấm lá chắn toàn diện giúp giữ huyết áp luôn ở ngưỡng an toàn [6].
Thói quen ăn sáng khoa học và đều đặn đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát áp lực mạch máu và bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài. Người dân không nên bỏ bữa sáng một cách tùy tiện theo các trào lưu giảm cân thiếu cơ sở. Một lối sống cân bằng, dinh dưỡng điều độ và theo dõi y tế định kỳ là chìa khóa tốt nhất để ngăn ngừa tăng huyết áp.
