Nhiều người bận rộn thường vội vã đi làm mà bỏ qua bữa điểm tâm sáng. Thói quen này kéo dài tạo ra câu hỏi quen thuộc: liệu việc nhịn ăn sáng có thực sự làm tăng nguy cơ mắc sỏi mật hay không.
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở khoa học là: Đúng, bỏ bữa sáng hoặc lùi giờ ăn đầu tiên quá muộn có liên quan rõ rệt đến việc gia tăng tỷ lệ mắc sỏi mật [1].
Túi mật hoạt động thế nào khi cơ thể nhịn đói qua đêm
Túi mật là cơ quan nhỏ nằm dưới gan, có nhiệm vụ chính là lưu trữ và cô đặc dịch mật do gan sản xuất. Khi thức ăn đi vào đường tiêu hóa, đặc biệt là chất béo và đạm, ruột non sẽ kích thích túi mật co bóp. Quá trình này giúp đẩy dịch mật xuống tá tràng để nhào trộn và tiêu hóa thức ăn.
Trong suốt giấc ngủ ban đêm, cơ thể không tiếp nạp thức ăn, dịch mật lưu lại nhiều giờ trong lòng túi mật. Nếu sau khi thức dậy, bạn tiếp tục nhịn bữa sáng, túi mật sẽ không nhận được tín hiệu cần thiết để co bóp tống xuất lượng dịch này ra ngoài.
Tình trạng ứ đọng kéo dài khiến các thành phần trong dịch mật, đặc biệt là cholesterol, tiếp tục bị cô đặc quá mức. Khi nồng độ vượt ngưỡng bão hòa, các tinh thể siêu nhỏ bắt đầu kết tủa. Lâu dần, các mầm tinh thể này liên kết lại với nhau và hình thành nên sỏi mật.
Nghiên cứu mới nói gì về giờ ăn đầu tiên trong ngày
Mối liên hệ giữa thời điểm dùng bữa đầu tiên và sỏi mật đã được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang công bố năm 2024, sử dụng dữ liệu từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) giai đoạn 2017 đến tháng 3/2020 [1].
Nghiên cứu khảo sát trên tổng cộng 6.547 người trưởng thành nhằm đánh giá tác động của giờ ăn đầu tiên trong ngày (First Meal Time - FMT) đối với tỷ lệ mắc bệnh [1]. Các nhà nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy logistic đa biến, đường cong spline bậc ba bị giới hạn, phân tích phân nhóm và kiểm định tương tác [1].
Kết quả từ mô hình điều chỉnh đầy đủ cho thấy mối tương quan thuận giữa thời điểm dùng bữa đầu tiên trong ngày và tỷ lệ hiện mắc sỏi mật với tỷ số chênh OR = 1,05 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,02 đến 1,08) [1]. Mối liên hệ này ghi nhận tính nhất quán trên khắp các phân nhóm khảo sát [1].
Đáng chú ý, nguy cơ phát triển sỏi mật đạt mức cao nhất khi bữa ăn đầu tiên diễn ra trong khung giờ từ 09:00 đến 14:00, với chỉ số OR ghi nhận ở mức 1,49 (95% CI: 1,24 đến 1,77) [1].
Nghiên cứu còn phát hiện mối quan hệ phi tuyến tính giữa giờ ăn đầu tiên và tỷ lệ sỏi mật với giá trị P cho phi tuyến tính là 0,042 [1]. Điểm uốn của mối quan hệ này nằm ở mốc 13,4 giờ [1]. Sau mốc 13,4 giờ, nguy cơ phát triển sỏi mật không tăng thêm nữa [1]. Nhóm tác giả kết luận bỏ ăn sáng liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ tạo sỏi túi mật [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Công trình nghiên cứu trên cung cấp thêm cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng, hỗ trợ cho việc phòng ngừa sỏi mật thông qua can thiệp dinh dưỡng hàng ngày [1]. Việc xác định được khung giờ rủi ro cao nhất (từ 09:00 đến 14:00) mang lại thông tin tham khảo hữu ích cho thói quen sinh hoạt của cộng đồng [1].
Tuy vậy, bằng chứng này tồn tại một số giới hạn nhất định. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang chỉ ghi nhận dữ liệu tại một thời điểm nhất định [1]. Do đó, kết quả chỉ phản ánh mối tương quan thống kê, chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa hành vi nhịn ăn và quá trình tạo sỏi.
Ngoài ra, ngưỡng 13,4 giờ là kết quả thống kê quần thể tại Mỹ, không đồng nghĩa với việc nhịn đói vượt qua mốc này là an toàn cho hệ tiêu hóa [1]. Quá trình tạo sỏi trên thực tế còn chịu tác động từ nhiều yếu tố khác như cơ địa, tốc độ chuyển hóa và chế độ vận động.
Những hiểu lầm thường gặp về việc nhịn ăn sáng
Nhiều người cho rằng sỏi mật hoàn toàn do ăn quá nhiều mỡ hoặc thừa cân gây ra, còn việc ăn ít hay nhịn ăn sẽ giúp làm sạch đường tiêu hóa. Thực tế, việc để bụng rỗng trong thời gian quá dài lại tạo điều kiện lý tưởng cho dịch mật ngưng trệ, làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể sỏi mật [1].
Một ngộ nhận khác là ăn bữa đầu tiên vào lúc giữa trưa (khoảng 11:00 đến 12:00) vẫn được coi là gộp bữa sáng an toàn. Dữ liệu khoa học chỉ ra khung giờ ăn đầu tiên từ 09:00 đến 14:00 lại chính là khoảng thời gian có tỷ số chênh mắc sỏi mật cao nhất [1].
Nhiều người cũng nghĩ chỉ cần uống một cốc nước lọc hay cà phê đen khi thức dậy là đủ kích hoạt hệ tiêu hóa. Dịch mật cần sự hiện diện của chất dinh dưỡng thực thụ trong ruột non để kích thích giải phóng hormone gây co bóp túi mật, điều mà nước lọc thông thường không làm được.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người có tiền sử gia đình mắc sỏi mật, người từng có sỏi bùn hoặc polyp túi mật không nên duy trì thói quen bỏ bữa sáng [1].
Phụ nữ, người đang áp dụng các phương pháp ăn kiêng giảm cân cấp tốc, hoặc người có thói quen nhịn ăn gián đoạn kéo dài cần theo dõi cẩn thận. Việc kéo dài khoảng cách nhịn đói từ tối hôm trước đến tận trưa hôm sau dễ khiến dịch mật bị giữ lại quá lâu trong túi mật [1].
Những người mắc các bệnh lý mạn tính về đường tiêu hóa hoặc rối loạn chuyển hóa cũng cần ăn uống điều độ. Nếu đang có triệu chứng đau tức hạ sườn phải, đầy bụng khó tiêu, bạn nên đi khám chuyên khoa thay vì tự ý điều chỉnh chế độ ăn khắc nghiệt.
Gợi ý thiết lập giờ ăn hợp lý trong ngày
Để kích thích túi mật tống xuất dịch ứ đọng sau đêm dài, bạn nên sắp xếp dùng bữa sáng trước 09:00, tránh kéo dài thời gian nhịn đói sang khung giờ rủi ro cao [1].
Bữa sáng không cần quá cầu kỳ nhưng nên có sự cân bằng giữa đạm, chất xơ và một lượng nhỏ chất béo lành mạnh (như dầu thực vật, trứng, quả bơ) để tạo kích thích co bóp túi mật tự nhiên.
Bạn không nên bỏ qua bữa sáng rồi ăn bù một lượng lớn vào bữa trưa hoặc bữa tối. Việc duy trì giờ ăn cố định mỗi ngày giúp nhịp sinh học của gan và túi mật hoạt động trơn tru, hạn chế sự ngưng trệ dịch tiêu hóa.
Tóm lại, thói quen bỏ bữa sáng hoặc lùi bữa ăn đầu tiên sang khung giờ muộn làm tăng rõ rệt nguy cơ sỏi mật [1]. Dành thời gian ăn một bữa sáng đơn giản, đúng giờ là giải pháp dễ thực hiện để bảo vệ hệ tiêu hóa mỗi ngày.
