Chế độ ăn Địa Trung Hải nổi tiếng tốt cho sức khỏe tim mạch với hai nguyên liệu quen thuộc là dầu ô liu và cà chua. Tuy nhiên, người bị đau dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản thường lo lắng vị chua của cà chua và độ béo ngậy của dầu ô liu có thể khiến bụng khó chịu [1, 7]. Liệu việc thưởng thức hai thực phẩm này có làm tình trạng trào ngược nặng hơn?

Người bệnh dạ dày và trào ngược không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối dầu ô liu hay cà chua [1]. Chế độ ăn Địa Trung Hải nhìn chung có lợi cho việc kiểm soát trào ngược dạ dày thực quản (GERD), nhưng cà chua và các bữa ăn nhiều chất béo vẫn có thể kích thích triệu chứng ở những cơ địa nhạy cảm [1, 6, 7].

Bệnh trào ngược và cơ chế tác động của dinh dưỡng

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) xảy ra khi dịch dạ dày trào ngược lên ống thực quản, gây cảm giác khó chịu và tiềm ẩn nhiều biến chứng lâu dài [2]. Hai dấu hiệu điển hình và đáng tin cậy nhất để nhận biết bệnh là ợ nóng và ợ chua [3]. Ngoài ra, trào ngược còn có thể đi kèm đau thượng vị, khó tiêu, buồn nôn, đầy hơi và ợ hơi [2].

Dịch trào ngược không chỉ chứa axit clohydric đơn thuần mà còn bao gồm men tiêu hóa pepsin, axit mật và trypsin [4]. Các yếu tố này góp phần làm tổn thương niêm mạc thực quản và chịu tác động trực tiếp từ thành phần thực phẩm hàng ngày [4]. Việc hiểu rõ cách thức thức ăn kích ứng niêm mạc hoặc làm giãn cơ vòng thực quản dưới sẽ giúp người bệnh kiểm soát tốt hơn tình trạng bệnh [1].

Axit trong cà chua ảnh hưởng đến dạ dày như thế nào?

Cà chua là thực phẩm có tính axit tự nhiên, thường được xếp chung nhóm với các loại trái cây họ cam chanh [1]. Các loại thực phẩm có tính axit này có động học hấp thu và tiêu hóa khác biệt so với các chất lỏng có độ pH trung tính, do đó có thể kích thích niêm mạc và làm trầm trọng thêm các triệu chứng trào ngược [1].

Một đánh giá hệ thống năm 2021 dựa trên 25 nghiên cứu (gồm 5 nghiên cứu bệnh chứng, 14 nghiên cứu cắt ngang và 6 nghiên cứu tiến cứu) chỉ ra rằng các sản phẩm có tính axit như cam chanh, thức ăn nhiều chất béo, đồ uống có gas, đồ cay, mặn và đồ chiên rán có liên quan mật thiết đến nguy cơ mắc GERD [2]. Dù vậy, mức độ nhạy cảm với cà chua ở mỗi người lại không giống nhau, đòi hỏi việc theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể [1].

Chất béo và gánh nặng đối với cơ thắt thực quản

Chất béo trong khẩu phần ăn, kể cả chất béo từ dầu ô liu hay mỡ động vật, khi nạp vào cơ thể với lượng lớn đều ảnh hưởng đến hoạt động tiêu hóa [6, 7]. Các bữa ăn nhiều dầu mỡ đã được ghi nhận là làm giảm áp lực cơ vòng thực quản dưới, kéo dài thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với axit và làm tăng tiết axit trong dạ dày [1]. Tiêu thụ nhiều chất béo bão hòa và cholesterol còn ghi nhận mối liên hệ phụ thuộc liều lượng với các triệu chứng trào ngược [1].

Tuy nhiên, bằng chứng về ảnh hưởng của chất béo vẫn có điểm mâu thuẫn [5]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2022 trên 72 người có hội chứng chuyển hóa so sánh việc dùng 3,3 khẩu phần sữa ít béo hoặc sữa nguyên béo mỗi ngày trong 12 tuần với nhóm giới hạn sữa (tối đa 3 khẩu phần/tuần) [5]. Kết quả phân tích trên 63 người hoàn thành đúng quy trình cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm ợ nóng tích lũy (p = 0,443) hay tỷ lệ ợ chua (p = 0,651) giữa các nhóm [5]. Dẫu vậy, các chuyên gia vẫn khuyến cáo cần cẩn trọng với các bữa ăn quá giàu chất béo [6, 7].

Chế độ ăn Địa Trung Hải: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Mặc dù có chứa cà chua và dầu thực vật, mô hình ăn Địa Trung Hải lại mang tính kháng viêm cao và cho thấy tiềm năng tốt trong việc hỗ trợ điều trị GERD [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người béo phì thường có nguy cơ trào ngược cao hơn, và các chế độ ăn như Địa Trung Hải hoặc DASH giúp cải thiện tình trạng này rất hiệu quả [1, 7]. Mối liên hệ thuận chiều giữa chỉ số khối cơ thể (BMI) và GERD đã được nhiều phân tích gộp khẳng định, khiến việc giảm cân trở thành khuyến cáo mức độ A cho bệnh nhân có BMI trên 25 kg/m2 [1].

Tại khu vực Đông Nam Âu, một nghiên cứu ghi nhận rằng những người không tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có nguy cơ báo cáo triệu chứng trào ngược cao gấp hơn hai lần [1]. Chế độ ăn này giàu chất xơ, giúp giảm lượng đường tổng thể, thay vì chỉ chăm chăm loại bỏ tuần tự từng nhóm thực phẩm đơn lẻ [3, 4]. Việc bổ sung chất xơ và kiểm soát tổng thể bữa ăn được khoa học chứng minh là mang lại lợi ích bền vững [3, 4].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất phổ biến là người đau dạ dày bắt buộc phải kiêng tuyệt đối mọi thực phẩm có vị chua hoặc dầu mỡ [1]. Hiện tại, các hướng dẫn điều trị chỉ khuyến cáo loại bỏ có chọn lọc các món ăn thực sự kích hoạt triệu chứng ở từng cá nhân, bởi bằng chứng khoa học chất lượng cao về việc kiêng khem đại trà vẫn còn thiếu và chưa đồng nhất [1].

Nhiều người bệnh gặp khó khăn khi thuốc ức chế bơm proton (PPI) không kiểm soát được hết triệu chứng, đồng thời lo ngại việc dùng thuốc kéo dài [1, 3, 4]. Điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng được xem là biện pháp can thiệp đầu tay [6]. Tuy nhiên, các can thiệp ăn uống hiện nay vẫn chưa chứng minh rõ ràng hiệu quả tổng hợp từ từng loại thực phẩm chức năng riêng rẽ, đòi hỏi người bệnh phải có cái nhìn thực tế và lắng nghe cơ thể [7].

Ai nên thận trọng khi dùng dầu ô liu và cà chua?

Người đang có đợt trào ngược bùng phát mạnh với triệu chứng ợ nóng, nóng rát họng và ợ chua liên tục nên hạn chế ăn sốt cà chua cô đặc hoặc các món xào nấu ngập dầu [2, 6, 7]. Khi niêm mạc thực quản đang viêm loét, tính axit của cà chua có thể gây xót rát tức thì [1].

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, người thừa cân béo phì hoặc người có cơ vòng thực quản dưới yếu cũng cần kiểm soát chặt chẽ lượng chất béo nạp vào [2, 7]. Các bữa ăn quá nhiều dầu có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và tăng nguy cơ giãn cơ thắt [1]. Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị dạ dày hoặc có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn cá nhân hóa, không nên tự ý thay thế phác đồ điều trị bằng thực phẩm [1, 3].

Áp dụng dầu ô liu và cà chua đúng cách cho người đau dạ dày

Để tận dụng dưỡng chất mà không làm bùng phát trào ngược, người bệnh nên điều chỉnh lượng dùng và cách chế biến thật thông minh [6, 7]. Không nên ăn cà chua sống lúc đói hoặc dùng các món cà chua cô đặc nhiều gia vị cay nồng [6, 7]. Nên nấu chín cà chua cùng các loại rau củ khác để giảm bớt độ chua cục bộ, đồng thời bổ sung thêm chất xơ cho bữa ăn [3, 4].

Đối với dầu ô liu, chỉ nên dùng với lượng nhỏ (khoảng 1-2 thìa cà phê mỗi bữa) để trộn nhẹ vào salad hoặc rưới lên món ăn sau khi nấu, tránh chiên rán ở nhiệt độ cao [6, 7]. Kết hợp dầu ô liu với nguồn tinh bột phức, rau xanh giàu chất xơ sẽ giúp làm chậm quá trình hấp thu và bảo vệ dạ dày tốt hơn [3, 4]. Người bệnh cũng nên chú ý ăn bữa tối cách giờ ngủ ít nhất 2-3 tiếng và nâng cao đầu giường khi ngủ để hỗ trợ giảm trào ngược tự nhiên [6].

Tóm lại, người đau dạ dày và trào ngược không cần phải cấm đoán tuyệt đối dầu ô liu hay cà chua nếu cơ thể dung nạp tốt [1]. Hãy áp dụng nguyên tắc cân bằng của chế độ ăn Địa Trung Hải, ăn lượng vừa phải, chế biến thanh đạm và ghi chép nhật ký thực phẩm để nhận biết món ăn gây kích ứng của riêng mình [2, 7].