Người bị trào ngược dạ dày thực quản có nên bỏ bữa sáng?

Nhiều người có thói quen nhịn ăn sáng để giảm cân hoặc vì quá bận rộn. Đối với người mắc trào ngược dạ dày thực quản (GERD), việc để bụng đói suốt buổi sáng thường gây băn khoăn liệu có làm tăng lượng axit dư thừa hay không.

Thực tế nghiên cứu cho thấy việc bỏ bữa sáng hoặc kéo dài thời gian nhịn ăn qua đêm không làm tăng nguy cơ mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, thậm chí việc kéo dài thời gian để dạ dày rỗng từ đêm đến sáng hôm sau còn đi kèm với việc giảm khả năng xuất hiện các triệu chứng bệnh ^[1]. Tuy nhiên, việc bỏ bữa dẫn đến dồn năng lượng vào các bữa ăn quá no sau đó lại là yếu tố kích hoạt trào ngược nghiêm trọng ^[2].

Cơ chế tác động của dạ dày rỗng lên cơ vòng thực quản

Cơ thắt thực quản dưới (LES) hoạt động như một van một chiều, ngăn không cho dịch vị và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản. Phần lớn các cơn trào ngược xảy ra không phải do tổn thương cấu trúc như thoát vị khe hoành, mà bắt nguồn từ các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (TLESR) ^[3].

Mỗi khi con người nạp thức ăn hoặc đồ uống, dạ dày phải tiết thêm axit, hình thành túi axit và kích hoạt phản xạ giãn thoáng qua của cơ vòng này ^[3]. Ngược lại, khi dạ dày ở trạng thái rỗng và không bị kích thích bởi thức ăn, các đợt giãn cơ TLESR ít bị kích hoạt hơn, từ đó hạn chế số lần dịch vị tiếp xúc với niêm mạc thực quản ^[3].

Tuy nhiên, dạ dày rỗng quá lâu cũng tiềm ẩn nguy cơ gián tiếp. Khi một người bỏ qua bữa sáng, cảm giác đói tích tụ dễ dẫn đến thói quen ăn một bữa trưa hoặc bữa tối có khối lượng quá lớn ^[2]. Khối lượng thức ăn lớn sẽ làm căng phình đáy vị, kích hoạt các đợt co bóp mạnh và mở rộng cơ thắt, tạo điều kiện cho axit trào ngược dữ dội ^[4].

Dữ liệu khoa học nói gì về thói quen bỏ bữa sáng?

Một nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang công bố năm 2023 tại Nhật Bản đã khảo sát 605 phụ nữ trong cộng đồng nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa thời gian ngủ, thời điểm ăn uống và bệnh GERD ^[1]. Nghiên cứu sử dụng bảng câu hỏi chuyên biệt để đánh giá triệu chứng (thang đo FSSG với điểm số trên 7 được phân loại là mắc bệnh) và ghi nhận 104 người (chiếm 17,2%) có triệu chứng GERD ^[1].

Kết quả phân tích chỉ ra rằng, thời gian nhịn ăn qua đêm càng kéo dài thì tỷ lệ mắc GERD càng giảm, với tỷ số chênh (OR) giảm 0,73 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,56-0,95) cho mỗi 1 giờ nhịn ăn tăng thêm ^[1]. Đồng thời, khoảng thời gian tính từ điểm giữa của giấc ngủ đến bữa ăn sáng kéo dài thêm 1 giờ cũng giúp giảm nguy cơ với OR là 0,64 (95% CI: 0,46-0,88) ^[1]. Ngược lại, việc ăn trưa vào thời gian thất thường làm tăng tỷ lệ mắc GERD lên gần 2 lần với OR là 1,99 (95% CI: 1,02-3.91) ^[1].

Một nghiên cứu khác mang tên The Dogo Study tiến hành năm 2018 trên 817 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 tại Nhật Bản nhằm đánh giá hành vi ăn uống và tỷ lệ trào ngược dạ dày ^[5]. Trong nhóm đối tượng này, tỷ lệ mắc GERD là 32,0% và tỷ lệ người có thói quen bỏ bữa sáng là 13,7% ^[5]. Phân tích đa biến cho thấy không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa hành vi bỏ bữa sáng với nguy cơ mắc GERD ^[5]. Nghiên cứu xác nhận chỉ có thói quen ăn tối muộn (trong vòng 2 giờ trước khi ngủ với tần suất ít nhất 3 lần mỗi tuần) mới thực sự làm tăng nguy cơ trào ngược với tỷ số chênh điều chỉnh là 1,46 (95% CI: 1,03-2,05) ^[5].

Bằng chứng về nguy cơ từ các bữa ăn kích thước lớn

Việc bỏ bữa sáng chỉ thực sự gây hại nếu nó biến thành thói quen gộp bữa. Trong một nghiên cứu năm 2014 đánh giá các yếu tố nguy cơ ăn uống ở bệnh nhân trào ngược, các nhà khoa học nhận thấy những người chỉ ăn 1-2 bữa mỗi ngày có tỷ lệ mắc GERD cao hơn đáng kể so với nhóm ăn uống điều độ (p < 0,001) ^[2]. Nhóm bệnh nhân GERD có xu hướng dồn thức ăn thành một bữa lớn vào buổi tối thay vì phân chia đều đặn trong ngày ^[2]. Phân tích đơn biến xác nhận việc chỉ ăn 1-2 bữa một ngày và ăn một bữa lớn vào buổi tối là các yếu tố nguy cơ của bệnh ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2014 trên 15 bệnh nhân GERD (độ tuổi trung bình 54 ± 10 tuổi) sử dụng kỹ thuật đo pH thực quản 24 giờ và siêu âm bụng đã làm rõ ảnh hưởng của kích thước bữa ăn ^[4]. Bệnh nhân được thử nghiệm hai chế độ ăn dạng lỏng trong các ngày ngẫu nhiên: một ngày dùng 3 bữa lớn (600 mL mỗi bữa) và một ngày dùng 6 bữa nhỏ (300 mL mỗi bữa) ^[4]. Kết quả cho thấy khi dùng bữa lớn 600 mL, số đợt trào ngược tăng lên rõ rệt (17 ± 4 đợt so với 10 ± 2 đợt ở chế độ bữa nhỏ, p = 0,03) ^[4]. Tổng thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với axit ở bữa lớn lên tới 12,5 ± 5,9%, cao hơn gấp đôi so với mức 5,5 ± 3,6% của bữa nhỏ (p = 0,045) ^[4]. Hình ảnh siêu âm xác nhận bữa ăn lớn gây giãn vùng đáy vị (p = 0,024) và gia tăng số đợt co bóp hang vị (p = 0,014), tạo áp lực đẩy ngược dịch vị lên trên ^[4].

Bên cạnh đó, việc nạp thức ăn liên tục suốt ngày cũng gây hại tương tự. Nghiên cứu công bố năm 2019 nhấn mạnh việc ăn vặt và uống nước ngọt giữa các bữa chính kích thích dạ dày tiết thêm axit, tái tạo túi axit và kích hoạt liên tục các đợt giãn TLESR ^[3]. Do đó, người bệnh cần duy trì các khoảng nghỉ để làm rỗng dạ dày thay vì nhai liên tục ^[3].

Thời điểm ăn và lựa chọn thực phẩm buổi sáng

Không chỉ kích thước bữa ăn, thời gian cách giấc ngủ cũng chi phối trực tiếp đến áp lực dịch vị. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 30 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược cho thấy việc ăn bữa tối muộn (cách giờ ngủ 2 tiếng) gây ra hiện tượng trào ngược axit ở tư thế nằm nhiều hơn đáng kể so với việc ăn sớm trước khi ngủ 6 tiếng (p = 0,002) ^[6].

Đối với những người chọn ăn sáng, loại thực phẩm tiêu thụ đóng vai trò quyết định. Một nghiên cứu năm 2022 trên bệnh nhân có hội chứng trùng lặp GERD và hội chứng ruột kích thích ghi nhận sau bữa sáng, các đối tượng dùng mì làm từ lúa mì xuất hiện triệu chứng trớ thức ăn nhiều hơn so với khi ăn bún gạo ^[7]. Triệu chứng này khởi phát nhanh sau bữa ăn và có thể liên quan đến phản ứng căng giãn dạ dày do các thành phần hóa học trong thực phẩm kích thích thụ thể ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến về bữa sáng và trào ngược

Nhiều người lầm tưởng rằng bắt buộc phải ăn sáng thật no để "tráng dạ dày", tránh việc axit tự bào mòn niêm mạc. Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh thức ăn kích thích tiết thêm axit và khởi phát các đợt mở cơ thắt TLESR ^[3]. Nạp một bữa sáng quá nhiều dầu mỡ hoặc quá đầy sẽ khiến đáy vị căng giãn quá mức và làm bùng phát triệu chứng trào ngược ngay trong buổi sáng ^[4].

Một hiểu lầm khác là dùng trà bạc hà vào buổi sáng giúp làm êm bụng. Thực tế nghiên cứu chỉ ra rằng uống trà bạc hà hàng ngày là một yếu tố nguy cơ độc lập làm gia tăng tình trạng trào ngược axit (p = 0,015) ^[2]. Tương tự, các loại thực phẩm như cà chua, sản phẩm từ sô cô la, trái cây họ cam quýt và nước ép của chúng cũng là những món thường xuyên xuất hiện ở nhóm bệnh nhân mắc GERD và cần được hạn chế (p < 0,001) ^[2].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh bữa ăn sáng?

Những người có tiền sử ăn uống thất thường hoặc có xu hướng ăn bù vào buổi trưa và buổi tối không nên vội vã bỏ bữa sáng. Việc nhịn ăn sáng rồi ăn một bữa trưa vội vã hoặc bữa tối quá no sẽ trực tiếp kích hoạt áp lực dạ dày và làm cơn trào ngược trầm trọng hơn ^[2].

Bệnh nhân thừa cân hoặc béo phì cũng cần đặc biệt lưu ý. Nghiên cứu cho thấy ở người thừa cân (chỉ số BMI từ 25 đến 29,9 kg/m2), các đợt trào ngược tư thế nằm diễn ra nghiêm trọng hơn khi có sự xáo trộn về giờ giấc ăn uống ^[6]. Bệnh nhân có biến chứng viêm thực quản hoặc thoát vị khe hoành cũng ghi nhận lượng axit trào ngược cao hơn rõ rệt khi dạ dày bị quá tải thức ăn ^[6]. Người có bệnh nền như đái tháo đường hoặc các bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo ổn định đường huyết trước khi thay đổi lịch trình các bữa ăn ^[5].

Gợi ý áp dụng thực tế để kiểm soát trào ngược

Để bảo vệ đường tiêu hóa và hạn chế trào ngược axit, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc ăn uống khoa học dựa trên nghiên cứu:

• Lắng nghe cơ thể: Người bệnh không nhất thiết phải ép bản thân ăn sáng nếu không thấy đói, miễn là đảm bảo khoảng thời gian nhịn ăn qua đêm hợp lý và không ăn bù quá mức vào bữa sau ^[1].
• Chia nhỏ khẩu phần: Hãy duy trì các bữa ăn có thể tích vừa phải (khoảng 300 mL mỗi lần) thay vì ăn một bữa quá lớn (600 mL) để tránh làm căng phình đáy vị ^[4].
• Hạn chế ăn vặt: Hạn chế thói quen nhấm nháp đồ ăn vặt hoặc nước ngọt giải khát giữa các bữa ăn chính để tránh kích hoạt liên tục phản xạ mở van dạ dày TLESR ^[3].
• Lựa chọn món ăn thông minh: Nếu ăn sáng, ưu tiên các món thanh đạm, ít gây kích ứng như các món từ gạo, hạn chế đồ làm từ bột mì cay nóng nếu thường xuyên bị trớ ^[7]. Tránh dùng sô cô la, cam quýt, cà chua hay trà bạc hà vào bữa điểm tâm ^[2].
• Thói quen sau khi ăn: Nhai kẹo cao su trong 1 giờ sau bữa ăn đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể thời gian tiếp xúc của axit trong thực quản, mang lại hiệu quả kéo dài đến 3 giờ sau đó ^[8]. Đi bộ nhẹ nhàng trong giờ đầu sau ăn cũng mang lại lợi ích giảm axit nhẹ cho người mắc GERD ^[8].
• Thời gian ăn tối: Luôn hoàn thành bữa tối sớm, cách giờ đi ngủ ít nhất từ 4 đến 6 tiếng để dạ dày kịp làm rỗng trước khi nằm ^[6].

Người bị trào ngược dạ dày thực quản không bắt buộc phải cố định việc có hay không bỏ bữa sáng, bởi thời gian dạ dày nghỉ ngơi qua đêm dài hơn không hề làm tăng nguy cơ bệnh ^[1]. Điều cốt lõi nằm ở việc kiểm soát tổng thể tích mỗi bữa ăn, không ăn dồn dập vào bữa trưa hay bữa tối và tránh xa các thực phẩm kích thích van thực quản mở rộng [3, 8].