Bỏ bữa sáng và nguy cơ đột quỵ: Phân tích từ nghiên cứu theo dõi lớn

Nhiều người bận rộn thường chọn cách nhịn ăn sáng để tiết kiệm thời gian hoặc cắt giảm năng lượng nhằm giảm cân. Đây là một thói quen ăn uống rất phổ biến khi nhịp sống đô thị ngày càng trở nên gấp gáp. Dù vậy, việc bỏ qua bữa ăn đầu tiên trong ngày có thể để lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe tim mạch và mạch máu não.

Các bằng chứng khoa học cho thấy người duy trì thói quen ăn sáng đều đặn có nguy cơ mắc đột quỵ thấp hơn rõ rệt so với người thường xuyên nhịn sáng. Đáng chú ý, các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên hệ giữa năng lượng nạp vào buổi sáng với nguy cơ xuất huyết nội sọ ở nam giới.

Cơ chế tác động chuyển hóa và mạch máu khi nhịn ăn sáng

Khoảng 20-30% người trưởng thành hiện nay có thói quen nhịn bữa ăn sáng ^[1]. Hành vi dinh dưỡng này gây ảnh hưởng bất lợi sớm đến hệ thống tuần hoàn và chuyển hóa trong cơ thể ^[1].

Khi cơ thể trải qua một thời gian nhịn đói kéo dài qua đêm mà không được nạp dinh dưỡng vào sáng hôm sau, sự điều hòa đường huyết bắt đầu bị xáo trộn. Việc bỏ bữa sáng có liên quan mật thiết đến các dấu ấn suy giảm chuyển hóa glucose, thể hiện qua sự gia tăng chỉ số hemoglobin A1c, nồng độ glucose huyết tương lúc đói cao hơn, tình trạng tăng đường huyết sau ăn kéo dài suốt cả ngày và tỷ lệ rối loạn glucose lúc đói cao hơn ^[2]. Tuy nhiên, chỉ số đánh giá kháng insulin HOMA-IR không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bỏ ăn sáng và nhóm ăn sáng đầy đủ ^[2].

Bên cạnh rối loạn đường huyết, việc nhịn bữa ăn sáng kéo theo hàng loạt yếu tố nguy cơ tim mạch chuyển hóa khác. Các nghiên cứu theo dõi đoàn hệ nhỏ ghi nhận thói quen này đi kèm với tăng cân, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp động mạch và đái tháo đường ^[1]. Tình trạng biến đổi mô hình chuyển hóa bất lợi thậm chí diễn ra từ độ tuổi thanh thiếu niên ^[1]. Trong một nghiên cứu tiến hành trên 5.625 học sinh từ 10 đến 18 tuổi, những học sinh bỏ ăn sáng có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao hơn rõ rệt, đồng thời có chỉ số huyết áp, triglyceride, LDL-cholesterol và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình cao hơn hẳn nhóm ăn đều đặn ^[1].

Các tổn thương không dừng lại ở chỉ số sinh hóa mà tiến triển thành tổn thương thực thể ở thành mạch. Bằng kỹ thuật siêu âm mạch máu và chụp cắt lớp vi tính tim để kiểm tra khu vực động mạch cảnh, động mạch chủ và động mạch chậu - đùi, các nhà khoa học đã ghi nhận sự xuất hiện và phân bố của các tổn thương xơ vữa mạch máu dưới lâm sàng ở nhóm người thường xuyên bỏ ăn sáng ^[1]. Những biến đổi bệnh lý này chính là nền tảng dẫn đến các biến cố tắc nghẽn hoặc vỡ mạch máu não.

Dữ liệu dịch tễ học về đột quỵ và xuất huyết não

Mối liên hệ giữa việc ăn sáng và biến cố đột quỵ mạch máu não đã được làm sáng tỏ qua các phân tích gộp và các nghiên cứu theo dõi dài hạn trên những quần thể lớn.

Nghiên cứu đoàn hệ Nghiên cứu Nguy cơ Tuần hoàn trong Cộng đồng (CIRCS) theo dõi 3.248 cư dân tại 4 cộng đồng ở Nhật Bản (gồm 1.662 nam và 1.586 nữ, độ tuổi từ 40 đến 59, không mắc đột quỵ và bệnh tim lúc ban đầu) qua thời gian theo dõi trung vị là 25 năm ^[3]. Các đối tượng tham gia được đánh giá khẩu phần ăn qua phương pháp nhắc lại chế độ ăn 24 giờ, phân tách riêng năng lượng và dinh dưỡng ở bữa sáng, bữa trưa, bữa tối và các bữa ăn phụ ^[3]. Trong suốt thời gian theo dõi, có 230 người (147 nam và 83 nữ) bị đột quỵ ^[3].

Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi tác, cộng đồng, các khẩu phần ăn khác, lối sống và các yếu tố sinh lý, tỷ số nguy cơ (HR) đa biến đối với xuất huyết não ở nhóm nam giới có mức tiêu thụ năng lượng từ bữa sáng cao nhất so với nhóm thấp nhất là 0,38 (khoảng tin cậy 95%: 0,15 - 0,99) ^[3]. Điều này phản ánh mức tiêu thụ năng lượng bữa sáng cao ở nam giới liên quan đến việc giảm nguy cơ xuất huyết não ^[3]. Tuy nhiên, ở phụ nữ, tỷ số này là 1,36 (khoảng tin cậy 95%: 0,36 - 5,10) và không có ý nghĩa thống kê ^[3].

Về mặt thành phần dinh dưỡng bữa sáng, phân tích của nghiên cứu CIRCS cho thấy việc tiêu thụ lượng chất béo bão hòa hoặc chất béo không bão hòa đơn cao hơn vào bữa sáng có mối liên hệ với việc giảm nguy cơ xuất huyết nội sọ ở nam giới ^[3]. Mối liên hệ này vẫn duy trì ý nghĩa thống kê ngay cả khi tiếp tục hiệu chỉnh bổ sung với lượng tiêu thụ của các chất dinh dưỡng chính khác từ bữa sáng ^[3].

Ở quy mô tổng hợp quốc tế, một phân tích gộp năm 2021 tổng hợp từ 14 nghiên cứu đoàn hệ đã đánh giá tác động của tần suất ăn sáng đối với bệnh tim mạch và chuyển hóa ^[4]. So với những người ăn sáng dưới hoặc bằng 3 lần mỗi tuần, những người có tần suất ăn sáng trên 3 lần mỗi tuần giảm được nguy cơ mắc bệnh đột quỵ với nguy cơ tương đối RR = 0,89 (khoảng tin cậy 95%: 0,79 - 0,99; P = 0,238; I2 = 29%) ^[4]. Thói quen ăn sáng đều cũng giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp với RR = 0,92 (khoảng tin cậy 95%: 0,86 - 0,98; P = 0,419; I2 = 0,7%), giảm hội chứng chuyển hóa với RR = 0,86 (khoảng tin cậy 95%: 0,75 - 0,99), giảm đái tháo đường týp 2 với RR = 0,80 (khoảng tin cậy 95%: 0,70 - 0,91) và giảm béo phì với RR = 0,74 (khoảng tin cậy 95%: 0,59 - 0,94) ^[4].

Tác động của bỏ bữa sáng lên nguy cơ tim mạch và tử vong chung

Bên cạnh nguy cơ đột quỵ não, thói quen bỏ ăn sáng ảnh hưởng sâu rộng đến nguy cơ tử vong tim mạch và phát triển các bệnh mạn tính.

Một nghiên cứu dịch tễ học đại diện quốc gia tại Mỹ dựa trên dữ liệu Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia lần thứ III (NHANES III, giai đoạn 1988-1994) đã theo dõi 6.550 người trưởng thành từ 40 đến 75 tuổi (tuổi trung bình 53,2; 48% là nam) trong thời gian từ 17 đến 23 năm ^[5]. Kết quả phân loại cho thấy có 5,1% số người không bao giờ ăn sáng, 10,9% hiếm khi ăn, 25,0% thỉnh thoảng ăn và 59,0% ăn sáng mỗi ngày ^[5].

Sau 112.148 người-năm theo dõi, có 2.318 trường hợp tử vong xảy ra, trong đó 619 ca do bệnh tim mạch ^[5]. Sau khi hiệu chỉnh toàn diện về tuổi, giới tính, chủng tộc, tình trạng kinh tế xã hội, lối sống, chế độ ăn, BMI và các yếu tố nguy cơ tim mạch, nhóm không bao giờ ăn sáng có tỷ số nguy cơ tử vong do tim mạch là 1,87 (khoảng tin cậy 95%: 1,14 - 3,04) và tử vong do mọi nguyên nhân là 1,19 (khoảng tin cậy 95%: 0,99 - 1,42) so với nhóm ăn sáng hằng ngày ^[5].

Tương tự, một phân tích gộp từ 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu trên 199.634 đối tượng cho thấy những người thường xuyên nhịn sáng có nguy cơ mắc hoặc tử vong do bệnh tim mạch nói chung cao hơn 21% so với người ăn sáng thường xuyên (HR gộp = 1,21; khoảng tin cậy 95%: 1,08 - 1,35; I2 = 17,3%) sau khi hiệu chỉnh nhiều yếu tố ^[6].

Mối liên hệ giữa nhịn bữa sáng và nguy cơ đái tháo đường týp 2 - một yếu tố thúc đẩy hàng đầu của đột quỵ - cũng được khẳng định trong nhiều nghiên cứu lớn:

• Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (HPFS) trên 29.205 nam giới độ tuổi 40-75: nhịn ăn sáng làm tăng 21% nguy cơ đái tháo đường týp 2 (RR = 1,21; khoảng tin cậy 95%: 1,07 - 1,35) ^[2].
• Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (NHS) trên 46.289 phụ nữ: nhịn ăn sáng dù chỉ 1 lần mỗi tuần cũng làm tăng 28% nguy cơ mắc bệnh (HR = 1,28; khoảng tin cậy 95%: 1,14 - 1,44) ^[2].
• Nghiên cứu trên 4.631 công nhân trung niên Nhật Bản theo dõi 8,9 năm: nhịn ăn sáng từ 2 ngày mỗi tuần trở lên làm tăng 73% nguy cơ đái tháo đường so với người ăn 6-7 ngày mỗi tuần (HR = 1,73; khoảng tin cậy 95%: 1,24 - 2,42) ^[2].
• Nghiên cứu trên 3.598 người trẻ tuổi từ 18-30 theo dõi suốt 18 năm: người duy trì ăn sáng hằng ngày giảm đáng kể nguy cơ đái tháo đường so với nhóm ăn không thường xuyên từ 0-3 ngày/tuần (HR = 0,66; khoảng tin cậy 95%: 0,51 - 0,86), mối liên hệ này có sự can thiệp một phần từ chỉ số BMI (HR hiệu chỉnh = 0,81) ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận thói quen ăn sáng hằng ngày không liên quan đến việc hạ thấp nguy cơ tiểu đường ở phụ nữ da đen ^[2].

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa việc bỏ bữa sáng và các bệnh lý động mạch vành chuyên biệt vẫn có những điểm chưa đồng nhất giữa các quần thể. Nghiên cứu đoàn hệ CCHS-DAD-CMDB tại Canada theo dõi trong 9 năm không phát hiện ra mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa việc bỏ bữa sáng với tỷ lệ nhập viện hoặc tử vong do bệnh động mạch vành (CAD) trước và sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nhân khẩu học, lối sống và chuyển hóa ^[6]. Thói quen bỏ ăn sáng trong nghiên cứu này lại có mối liên hệ hai chiều với nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch nền tảng ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ cho thấy nguy cơ đột quỵ và biến cố chuyển hóa gia tăng ở người nhịn bữa sáng, người đọc cần lưu ý một số giới hạn phương pháp luận trong các nghiên cứu đã công bố.

Phần lớn các dữ liệu xuất phát từ các nghiên cứu quan sát và nghiên cứu đoàn hệ dịch tễ học [4, 6]. Mặc dù các mô hình thống kê đã hiệu chỉnh nhiều biến số gây nhiễu như hút thuốc, uống rượu, hoạt động thể lực, huyết áp hay chỉ số khối cơ thể, các yếu tố nhiễu tồn dư vẫn có thể hiện diện. Việc bỏ ăn sáng thường đi kèm với mô hình lối sống thiếu lành mạnh nói chung, chẳng hạn như thức khuya, căng thẳng tâm lý hoặc chế độ ăn tổng thể kém cân đối [1, 2].

Bên cạnh đó, việc thu thập thông tin về khẩu phần bữa sáng trong một số nghiên cứu theo dõi dài hạn chỉ dựa vào bảng hỏi hoặc phương pháp nhắc lại khẩu phần ăn 24 giờ tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu [5, 6]. Thói quen ăn uống của các đối tượng có thể thay đổi sau nhiều năm theo dõi mà không được ghi nhận lại liên tục. Ngoài ra, mối liên hệ giữa năng lượng bữa sáng và xuất huyết não trong nghiên cứu đoàn hệ Nhật Bản chỉ đạt mức có ý nghĩa thống kê rõ rệt ở nam giới, chưa ghi nhận thấy ý nghĩa bảo vệ tương tự ở nữ giới ^[3]. Do đó, các kết quả này chưa thể được xem là mối quan hệ nhân quả tuyệt đối mà là mối liên hệ dịch tễ học có ý nghĩa lâm sàng.

Những hiểu lầm thường gặp về việc nhịn ăn sáng

Nhiều người lầm tưởng rằng nhịn ăn sáng là biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để giảm năng lượng dư thừa nhằm điều trị béo phì. Tuy nhiên, các phân tích gộp lớn cho thấy nhóm ăn sáng đều đặn trên 3 lần mỗi tuần thực tế có nguy cơ béo phì thấp hơn 26% so với nhóm ăn ít bữa sáng hơn ^[4]. Việc nhịn bữa sáng dễ gây ra cảm giác đói cồn cào và dẫn đến hiện tượng tăng đường huyết sau ăn kéo dài suốt cả ngày do xu hướng ăn bù hoặc chuyển hóa mất ổn định ^[2].

Một hiểu lầm khác là bữa sáng chỉ cần cung cấp thật nhiều đường và tinh bột tinh chế nhanh để cơ thể tỉnh táo. Các nghiên cứu quan sát trên mạch máu não cho thấy giá trị của bữa sáng không chỉ nằm ở việc nạp năng lượng đơn thuần mà còn nằm ở chất lượng dinh dưỡng. Việc bổ sung đầy đủ chất béo bão hòa hoặc không bão hòa đơn hợp lý trong bữa ăn sáng đã cho thấy vai trò bảo vệ cấu trúc mạch máu nội sọ tốt hơn so với việc bỏ đói cơ thể hoặc chỉ dùng thực phẩm nghèo nàn vi chất ^[3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Một số nhóm người cần chú ý tuyệt đối không nên tùy tiện nhịn ăn sáng nếu chưa có sự hướng dẫn của cán bộ y tế:

• Người có tiền sử tăng huyết áp và nguy cơ mạch máu não: Nhịn bữa sáng liên quan đến việc gia tăng nguy cơ đột quỵ mạch máu não và biến cố xuất huyết nội sọ [4, 6]. Những người có thành mạch xơ vữa hoặc huyết áp không ổn định cần duy trì bữa ăn đều đặn để tránh dao động tuần hoàn.
• Bệnh nhân đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường: Thói quen bỏ ăn sáng làm tăng tình trạng rối loạn glucose máu lúc đói và tăng đường huyết sau ăn cả ngày ^[2]. Điều này khiến việc kiểm soát chỉ số HbA1c trở nên khó khăn hơn.
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Bỏ bữa sáng ở lứa tuổi này làm tăng đáng kể nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa, tăng chỉ số khối cơ thể, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp ^[1].
• Người có bệnh lý chuyển hóa và tim mạch nền: Bỏ bữa sáng làm tăng nguy cơ tử vong tim mạch trong các theo dõi dài hạn ^[5]. Nhóm đối tượng này cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi áp dụng bất kỳ hình thức nhịn ăn gián đoạn nào.

Gợi ý thiết lập bữa sáng hợp lý trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa và giảm thiểu các rủi ro liên quan đến mạch máu, người dân nên xây dựng thói quen ăn sáng một cách khoa học:

• Tần suất ổn định: Nên duy trì việc ăn sáng hơn 3 ngày mỗi tuần, lý tưởng nhất là ăn đều đặn mỗi ngày, tránh để ngắt quãng bữa ăn thất thường [4, 5].
• Cân đối tỷ lệ năng lượng: Không nên để bữa sáng quá nghèo nàn năng lượng. Dữ liệu từ nghiên cứu thực tế cho thấy nhóm nam giới hấp thụ năng lượng bữa sáng ở mức cao nhất giảm được 62% nguy cơ xuất huyết não so với nhóm tiêu thụ thấp nhất ^[3].
• Đa dạng nguồn chất béo lành mạnh: Nên kết hợp các nguồn chất béo không bão hòa đơn hoặc bão hòa hợp lý trong bữa sáng, chẳng hạn từ các loại hạt, trứng, sữa hoặc dầu thực vật, thay vì chỉ nạp carbohydrate đơn thuần ^[3].
• Kết hợp lối sống đồng bộ: Duy trì việc ăn sáng đi đôi với việc hạn chế thức khuya, tập luyện thể dục đều đặn và kiểm tra huyết áp định kỳ.

Bữa ăn sáng không chỉ đơn thuần là việc nạp calo cho các hoạt động đầu ngày mà còn là mắt xích quan trọng trong việc ổn định chuyển hóa đường huyết, bảo tồn chức năng mạch máu và ngăn ngừa nguy cơ đột quỵ xuất huyết não. Xây dựng một bữa ăn sáng cân đối, duy trì đều đặn hằng ngày là giải pháp tự nhiên và kinh tế giúp bảo vệ trái tim và hệ tuần hoàn dài lâu.