Nhiều người thường lo ngại các chế độ ăn nhiều rau củ quả, các loại hạt như DASH có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận oxalat. Nỗi băn khoăn này xuất phát từ việc thực vật chứa nhiều oxalat dễ kết tủa với canxi tạo sỏi.
Thực tế nghiên cứu chỉ ra điều ngược lại: chế độ ăn DASH nhìn chung giúp giảm đáng kể nguy cơ hình thành sỏi thận [1, 3]. Dù việc tiêu thụ nhiều loại hạt có thể làm tăng lượng oxalat đào thải qua nước tiểu, nhưng hàm lượng canxi, citrate và thể tích nước tiểu tăng lên từ chế độ ăn này đã bù trừ hiệu quả nguy cơ kết tinh sỏi [2, 5].
Cơ chế tác động hai chiều của chế độ ăn DASH
Cơ chế bệnh sinh của sỏi thận canxi oxalat phụ thuộc trực tiếp vào độ bão hòa của các chất tạo sỏi trong nước tiểu [4, 7]. Khi nồng độ canxi tự do kết hợp với oxalat vượt ngưỡng bão hòa, các mầm tinh thể bắt đầu lắng đọng và kết tụ [3, 7].
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tác động đến quá trình này theo hai hướng đối nghịch. Một mặt, chế độ này khuyến khích ăn nhiều loại hạt, đậu và ngũ cốc nguyên hạt – những nguồn thực phẩm giàu oxalat tự nhiên, dẫn đến việc bài tiết oxalat qua nước tiểu tăng lên [2, 5].
Mặt khác, DASH yêu cầu tiêu thụ lượng lớn sữa ít béo và các chế phẩm từ sữa giàu canxi [2, 4]. Canxi trong khẩu phần ăn liên kết với oxalat ngay trong lòng ruột, tạo thành hợp chất không tan đào thải qua phân, giảm lượng oxalat tự do hấp thu vào máu rồi qua thận [1, 7]. Ngoài ra, rau củ quả trong chế độ DASH cung cấp nhiều kali, magie và citrate, đồng thời làm tăng pH nước tiểu [5, 6]. Citrate là chất ức chế tự nhiên ngăn canxi kết hợp với oxalat, giúp hòa tan và ngăn ngừa mầm sỏi phát triển [5, 6].
Các nghiên cứu lớn nói gì về DASH và nguy cơ sỏi thận?
Một bài tổng quan có hệ thống quy mô lớn (Umbrella Review) công bố năm 2024 đã đánh giá lại 17 nghiên cứu gộp liên quan đến 46 yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi thận [1]. Kết quả phân tích cho thấy chế độ ăn DASH và chất xơ có xu hướng giảm nguy cơ mắc bệnh [1]. Đáng chú ý, canxi khẩu phần không những không gây sỏi như quan niệm phổ biến mà còn được chứng minh là yếu tố bảo vệ [1]. Ngược lại, các yếu tố làm tăng nguy cơ gồm béo bụng, đái tháo đường type 2, bệnh gout, thừa natri và tiêu thụ nhiều đường fructose [1].
Mối liên hệ giữa DASH và tỷ lệ mắc sỏi thận thực tế được ghi nhận rõ ràng qua nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên 241.766 người (gồm 45.821 nam giới từ Health Professionals Follow up Study, 94.108 phụ nữ từ Nurses' Health Study-1 và 101.837 phụ nữ từ Nurses' Health Study-2) [2]. Kết quả cho thấy nhóm có điểm số tuân thủ chế độ DASH cao nhất giảm đến 45% nguy cơ sỏi thận có triệu chứng so với nhóm ít tuân thủ nhất [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra nồng độ các chất chống oxy hóa huyết thanh như alpha-carotene, beta-carotene và beta-cryptoxanthin ở bệnh nhân sỏi thận thấp hơn hẳn người bình thường [2].
Về mặt biến đổi sinh hóa trong nước tiểu, một nghiên cứu thực hiện trên 3.426 người tham gia có và không có tiền sử sỏi thận đã phân tích nước tiểu 24 giờ [3]. Khi so sánh nhóm tuân thủ DASH cao nhất với thấp nhất, lượng bài tiết oxalat niệu tăng từ 4% đến 18% [3]. Tuy nhiên, lượng citrate niệu lại tăng mạnh từ 11% đến 16%, thể tích nước tiểu tăng từ 16% đến 32%, đi kèm tăng nồng độ kali, magie, phospho và độ pH [3]. Chính sự gia tăng vượt trội của thể tích và citrate đã kéo độ siêu bão hòa canxi oxalat (ở phụ nữ) và axit uric giảm xuống [3].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên 264 nam giới mắc sỏi thận tại Iran đánh giá sự tuân thủ chế độ DASH qua 8 nhóm thực phẩm và 9 nhóm dưỡng chất [4]. Phân tích đa biến cho thấy người tuân thủ tốt DASH có tỷ lệ thấp hơn hẳn về các rối loạn bài tiết như hạ citrate niệu, tăng canxi niệu và tăng creatinin niệu [4]. Dù mức độ tuân thủ trung bình chế độ ăn theo nhóm thực phẩm có liên quan đến việc tăng nguy cơ tăng oxalat niệu, điểm số dưỡng chất DASH vẫn làm giảm đáng kể nguy cơ tăng axit uric niệu [4].
Giá trị và hạn chế của các bằng chứng khoa học
Bằng chứng từ các tập dữ liệu quan sát lớn xác nhận chế độ ăn kiểu DASH mang lại lợi ích phòng ngừa sỏi tổng thể nhờ cải thiện nhiều chỉ số hóa sinh cùng lúc [3, 5]. Chế độ này còn gián tiếp giảm viêm mạn tính và stress oxy hóa – hai tác nhân làm tổn thương biểu mô ống thận và tạo điều kiện cho tinh thể oxalat bám dính [3, 4]. Ngoài ra, chế độ ăn DASH còn kiểm soát huyết áp, giảm kháng mạch máu thận và hỗ trợ giảm cân, từ đó hạn chế các rối loạn chuyển hóa liên quan đến tạo sỏi [1, 6].
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng bộc lộ giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu dùng thiết kế cắt ngang hoặc dựa trên bảng hỏi tần suất thực phẩm, dễ dẫn đến sai lệch nhớ lại [2, 8]. Tác động giảm bão hòa oxalat niệu thể hiện không đồng đều giữa hai giới trong một số thử nghiệm [3]. Hơn nữa, việc tăng đào thải oxalat niệu (từ 4-18%) là biến đổi thực tế cần lưu ý trên những người có cơ địa tăng hấp thu oxalat nguyên phát hoặc sỏi thận tái phát nhiều lần [2, 5].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng DASH
Nhiều người lầm tưởng bị sỏi thận thì phải kiêng tuyệt đối canxi [1, 7]. Việc cắt giảm canxi trong khẩu phần ăn là sai lầm vì khiến oxalat tự do trong ruột không có canxi gắn kết, dẫn đến tăng hấp thu vào máu và đào thải qua thận, làm tăng nguy cơ sỏi [1, 7].
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều hạt và đậu càng tốt khi theo chế độ DASH. Dù hạt và các loại đậu nằm trong nhóm thực phẩm lành mạnh của DASH, việc ăn quá nhiều nhóm này mà không cân đối với canxi có thể đẩy oxalat niệu lên mức nguy hiểm [2, 5].
Cũng có người nghĩ chỉ cần dùng thuốc tan sỏi mà không cần chỉnh chế độ ăn. Trên thực tế, thói quen ăn nhiều muối, nhiều đạm động vật và thực phẩm gây viêm làm tăng đáng kể nguy cơ tái phát sỏi thận [4, 6, 8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người có tiền sử tăng oxalat niệu nguyên phát hoặc sỏi oxalat tái phát nhiều lần cần được bác sĩ đánh giá kỹ thành phần nước tiểu 24 giờ trước khi theo chế độ DASH nghiêm ngặt [2, 5].
Người mắc bệnh thận mạn tính (CKD) giai đoạn nặng có mức lọc cầu thận giảm cần thận trọng với chế độ giàu kali, magie và phospho từ rau, củ, hạt của DASH [5, 6]. Nhóm này cần tư vấn chuyên khoa dinh dưỡng thận học để điều chỉnh lượng khoáng chất đưa vào phù hợp.
Cách áp dụng DASH an toàn để ngăn ngừa sỏi oxalat
Để hưởng lợi ích ngừa sỏi của DASH mà không lo tăng oxalat, người dân cần tuân thủ nguyên tắc cân bằng dưỡng chất [5].
Nên kết hợp ăn thực phẩm chứa oxalat (như các loại hạt, đậu, rau bina) cùng lúc với thực phẩm giàu canxi (như sữa ít béo, sữa chua) trong cùng một bữa ăn [2, 7]. Điều này giúp canxi và oxalat liên kết ngay trong ruột trước khi đi vào hệ tuần hoàn [1, 7].
Cắt giảm lượng muối natri trong chế độ ăn để giảm tăng canxi niệu [1, 6]. Thay thế một phần đạm động vật bằng đạm thực vật phù hợp, đồng thời duy trì ăn nhiều rau quả tươi nhằm tăng bài tiết citrate tự nhiên [4, 6, 7].
Bảo đảm uống đủ nước để giữ lượng nước tiểu thải ra luôn dồi dào, làm loãng nồng độ các chất hòa tan [5, 7].
Chế độ ăn DASH không làm tăng nguy cơ sỏi thận oxalat ở đa số người dùng, ngược lại còn bảo vệ thận nhờ cơ chế tăng citrate và thể tích nước tiểu [3, 5]. Người có cơ địa sỏi thận cần cá nhân hóa khẩu phần, kết hợp hài hòa giữa canxi và oxalat để đạt hiệu quả tối ưu [2, 7]. Khi có bệnh nền thận hoặc đang điều trị sỏi, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
