Vỏ cam thường bị vứt bỏ sau khi ăn quả hoặc vắt nước. Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc đun nước vỏ cam khô uống để thanh lọc cơ thể, hạ mỡ máu và ổn định huyết áp [1]. Tuy nhiên, liệu hoạt chất trong phụ phẩm này có thực sự mang lại tác dụng bảo vệ tim mạch rõ rệt như lời đồn?

Nghiên cứu khoa học xác nhận vỏ cam chứa hàm lượng rất lớn flavonoid mang tên hesperidin [2]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật ghi nhận hesperidin có khả năng hạ huyết áp và điều hòa mỡ máu [1, 7, 8]. Tuy vậy, thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ trên người lại cho kết quả trái ngược, chưa đủ cơ sở để khẳng định hoạt chất tinh khiết này giúp giảm cholesterol máu [3].

Hesperidin trong vỏ cam tác động lên cơ thể như thế nào?

Hesperidin là hợp chất tự nhiên thuộc nhóm flavanone, có nhiều trong các loài thực vật chi Citrus, đặc biệt phân bố đậm đặc tại phần vỏ quả [1, 8]. Khi hấp thu vào cơ thể, hesperidin can thiệp vào nhiều phản ứng sinh hóa liên quan tới chuyển hóa chất béo và mạch máu [1, 7].

Ở cấp độ tế bào và mô hình động vật, hesperidin ức chế các enzym chủ chốt tham gia tổng hợp axit béo và triglyceride tại gan, điển hình là acetyl coenzyme A carboxylase alpha (ACCalpha) và fatty acid synthase (FAS) [4]. Đồng thời, hợp chất này kích thích tăng biểu hiện các thụ thể vận chuyển cholesterol ngược như ABCG8 ở gan, ABCA1 và ABCG1 ở đại thực bào [4]. Cơ chế này giúp thu gom lượng mỡ dư thừa và giảm hình thành tế bào bọt [4].

Về tim mạch, hesperidin làm giảm tình trạng stress oxy hóa thông qua giảm chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) và cải thiện hoạt tính men lactate dehydrogenase (LDH) [2]. Hoạt chất này cũng cải thiện áp lực động mạch trung bình, giảm áp lực cuối tâm trương thất trái và hỗ trợ chức năng bơm máu cơ tim [2].

Bằng chứng hạ mỡ máu và huyết áp trên động vật

Hàng loạt thử nghiệm trên động vật đã chứng minh tiềm năng dược lý của chiết xuất vỏ cam [1, 7, 8]. Những dữ liệu này là bước khởi đầu quan trọng mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng cho tim mạch [5].

Năm 2002, thử nghiệm trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) và chuột đối chứng huyết áp bình thường Wistar-Kyoto (WKY) đã được thực hiện [6]. Chuột được cho ăn chế độ chứa hesperidin hoặc dạng đồng phân tan trong nước glucosyl hesperidin với liều 30 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 25 tuần [6]. Sau 15 tuần theo dõi, huyết áp và nhịp tim ở nhóm chuột SHR giảm rõ rệt so với đối chứng, trong khi nhóm chuột có huyết áp bình thường không bị thay đổi [6].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2017 tiến hành trên chuột biến đổi gen thiếu thụ thể LDL (LDLr-/-) bị gây xơ vữa động mạch bằng chế độ ăn giàu chất béo [4]. Động vật được điều trị bằng hesperidin liên tục trong 12 tuần [4]. Kết quả ghi nhận hesperidin giúp giảm tăng cân, cải thiện tình trạng kháng insulin, ngăn ngừa gan nhiễm mỡ và thu nhỏ diện tích mảng xơ vữa động mạch nhờ kích hoạt cơ chế vận chuyển cholesterol ngược [4].

Năm 2023, nghiên cứu trên chuột mang thai bị tiền sản giật gây ra bởi arginine vasopressin (AVP) cũng ghi nhận kết quả tích cực [7]. Chuột được cho uống hesperidin liều 200 mg/kg thể trọng hàng ngày trong 14 ngày [7]. Hesperidin đã làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương đáng kể (p < 0.05), đồng thời giảm nồng độ protein niệu và cải thiện trọng lượng thai nhi [7].

Thử nghiệm lâm sàng trên người: Kết quả còn nhiều mâu thuẫn

Dù hiệu quả rất rõ rệt ở động vật, kết quả thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người lại chưa đạt được kỳ vọng tương đương [3, 5].

Năm 2010, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược dạng song song kéo dài 4 tuần được thực hiện trên 204 nam giới và phụ nữ bị tăng cholesterol máu mức độ vừa (cholesterol toàn phần từ 5.0 đến 8.0 mmol/L) [3]. Sau 4 tuần chạy đà kiêng flavonoid từ cam chanh, 194 người hoàn thành can thiệp chia làm 3 nhóm: uống giả dược cellulose, uống 800 mg hesperidin tinh khiết/ngày, hoặc 500 mg naringin/ngày chia làm 4 viên trong bữa ăn [3].

Kết quả sau 4 tuần cho thấy nồng độ LDL-cholesterol điều chỉnh ở nhóm hesperidin là 3.99 mmol/L, nhóm naringin là 3.99 mmol/L, không có khác biệt mang tính thống kê so với mức 4.00 mmol/L của nhóm giả dược [3]. Cả hesperidin và naringin dạng tinh khiết đều không làm giảm cholesterol toàn phần, LDL-C, triglyceride hay tăng HDL-C ở người [3].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung hesperidin đơn lẻ không liên quan đến thay đổi có ý nghĩa thống kê trên cả huyết áp lẫn mỡ máu [8]. Điểm thú vị là khi sử dụng nước cam nguyên chất, tác dụng giảm LDL-C chỉ xuất hiện rõ rệt ở liều tiêu thụ cao trên 500 ml/ngày, trong khi liều 250 ml/ngày của Simpson và cộng sự không mang lại thay đổi [8].

Vì sao hesperidin khó phát huy tác dụng ở người?

Nguyên nhân cốt lõi khiến hesperidin thất bại trong nhiều thử nghiệm trên người nằm ở khả năng hấp thu sinh học rất kém của hoạt chất này qua đường tiêu hóa [2, 3].

Khi dung nạp dạng viên uống hoặc qua thực phẩm, phần lớn hesperidin không được ruột non hấp thu trực tiếp [2, 3]. Một thử nghiệm định lượng cho thấy sau khi uống 440 mg chất bổ sung hesperidin, các chất chuyển hóa chỉ bắt đầu xuất hiện trong huyết tương sau 3 giờ và đạt đỉnh ở mốc 5 đến 7 giờ, tạo ra nồng độ tương đương 1.28 mmol/L aglycone hesperidin [8]. Nồng độ này có thể không đủ cao để kích hoạt các phản ứng điều hòa mỡ máu [8].

Phần hesperidin chưa hấp thu sẽ đi xuống đại tràng và bị hệ vi sinh đường ruột chuyển đổi thành các hợp chất không tan [8]. Hiệu quả phân giải này phụ thuộc chặt chẽ vào enzym alpha-rhamnosidase và cấu trúc hệ vi sinh vật của từng cá thể [5]. Sự khác biệt lớn về hệ vi sinh giữa các cá nhân dẫn tới đáp ứng điều trị không đồng đều giữa các đối tượng nghiên cứu [5].

Bên cạnh đó, việc uống nước cam hàm lượng cao có tác dụng tốt hơn hesperidin đơn chất cho thấy sự hỗ trợ của các hợp chất đồng hành [8]. Nước cam còn chứa naringenin, eriodictyol và các flavone polymethoxyl hóa (PMF) tạo ra hiệu ứng cộng hưởng bảo vệ tim mạch [8].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng vỏ cam

Nhiều người tin rằng vỏ cam là thần dược trị mỡ máu nên dùng thay thế thuốc tây [3]. Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm có thể khiến xơ vữa động mạch tiến triển âm thầm, gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ [5].

Hiểu lầm khác là đun nước vỏ cam uống càng đậm đặc càng tốt. Trà vỏ cam truyền thống hỗ trợ giảm sốt, viêm và hỗ trợ huyết áp [1]. Tuy nhiên, việc tự ý nấu vỏ cam không chuẩn hóa liều lượng không đảm bảo cung cấp đủ hàm lượng flavonoid có hoạt tính [2, 4]. Ngoài ra, vỏ cam canh tác thông thường có nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và chất bảo quản chống nấm, gây hại cho gan và thận nếu đun uống dài ngày.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang điều trị bệnh lý tăng mỡ máu hoặc tăng huyết áp không được tự ý bỏ thuốc được kê đơn để chuyển sang uống trà vỏ cam [3]. Việc gián đoạn điều trị thuốc tiêu chuẩn có thể khiến các chỉ số tim mạch dao động mất kiểm soát [5].

Người có đường tiêu hóa nhạy cảm, viêm loét dạ dày tá tràng nên cẩn thận khi dùng nước đun từ vỏ cam đậm đặc. Tinh dầu vỏ cam có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây ợ chua hoặc khó chịu thượng vị. Người mắc bệnh đái tháo đường nếu chuyển sang dùng nước cam để lấy hesperidin cần thận trọng kiểm soát lượng đường nạp vào, bởi liều mang lại tác động hạ mỡ máu đòi hỏi trên 500 ml nước cam mỗi ngày [8].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng có thể bổ sung flavonoid từ cam như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh để tăng cường chất chống oxy hóa [1, 2].

  • Nguồn gốc: Chọn cam sạch, rõ nguồn gốc hữu cơ nếu có ý định sử dụng phần vỏ để sấy khô pha trà [1]. Rửa sạch vỏ quả dưới vòi nước chảy trước khi chế biến để loại bỏ bụi bẩn.
  • Chế biến vỏ cam: Có thể thái sợi vỏ cam tươi, phơi khô trong bóng râm rồi hãm với nước sôi thành trà thảo mộc nhẹ nhàng [1]. Tránh đun sôi quá lâu làm phân hủy các hoạt chất sinh học tự nhiên.
  • Dùng nguyên quả: Thay vì chỉ uống nước ép hoặc dùng vỏ, ăn cả múi cam giúp cung cấp chất xơ hòa tan cùng toàn bộ phức hợp polyphenol, eriodictyol và naringenin hỗ trợ sức khỏe [8].
  • Liều lượng: Uống 1 tách trà vỏ cam (khoảng 2-3g vỏ khô) mỗi ngày sau bữa ăn [1]. Không dùng quá nhiều để tránh rối loạn tiêu hóa.
  • Kết hợp lối sống: Hoạt chất thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ; kiểm soát mỡ máu và huyết áp đòi hỏi giảm ăn mỡ động vật, hạn chế muối, vận động thể lực đều đặn và khám định kỳ.

Hesperidin trong vỏ cam là hợp chất giàu tiềm năng sinh học giúp chống viêm, hạ mỡ máu và cải thiện áp lực mạch máu trên thực nghiệm [1, 7, 8]. Tuy nhiên, do sinh khả dụng kém, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người chưa chứng minh được khả năng hạ cholesterol của hesperidin tinh khiết [2, 5]. Độc giả chỉ nên xem trà vỏ cam như thức uống hỗ trợ lối sống, tuyệt đối không thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [3, 5].