Bổ sung canxi có làm giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng?

Canxi và mối liên hệ với sức khỏe đường ruột

Ung thư đại trực tràng hiện là một trong những bệnh lý ác tính phổ biến hàng đầu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Nhiều người thường chỉ biết đến canxi với vai trò giúp xương chắc khỏe mà ít chú ý đến tác động của khoáng chất này đối với hệ tiêu hóa. Chế độ ăn uống thiếu hụt canxi là tình trạng khá phổ biến ở các nước châu Á, làm dấy lên băn khoăn liệu bổ sung khoáng chất này có thực sự hỗ trợ ngăn ngừa ung thư đường ruột hay không [6, 8].

Nhiều bằng chứng dịch tễ học và phân tích tổng hợp cho thấy việc duy trì đủ lượng canxi từ chế độ ăn hoặc sản phẩm bổ sung có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng [1, 2, 5]. Tuy nhiên, mức độ bảo vệ và hiệu quả giữa canxi thực phẩm so với canxi viên uống vẫn tồn tại những điểm khác biệt cần được nhìn nhận đúng mức ^[1].

Cơ chế tác động của canxi trong lòng ruột

Trong quá trình tiêu hóa chất béo, gan tiết ra acid mật đổ vào ruột non, sau đó một phần trôi xuống đại tràng. Tại đây, các acid mật tự do và acid béo chưa hấp thu có thể gây kích ứng niêm mạc, làm tổn thương tế bào biểu mô và kích thích sự tăng sinh bất thường. Canxi khi đi qua lòng ruột hoạt động như một chất làm sạch tự nhiên nhờ khả năng liên kết với các phân tử này.

Cụ thể, các ion canxi kết hợp với acid mật tự do và acid béo tạo thành dạng xà phòng canxi không tan. Hợp chất kết tủa này không còn khả năng gây độc cho niêm mạc ruột và sẽ được đào thải an toàn qua phân. Nhờ cơ chế làm giảm độc tính của dịch mật dư thừa, các tế bào lót bên trong đại tràng tránh được nguy cơ viêm mạn tính và biến đổi ác tính.

Ngoài ra, canxi còn tương tác trực tiếp với thụ thể cảm nhận canxi (CASR) hiện diện trên bề mặt biểu mô ruột ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng canxi tiêu thụ cao có mối liên hệ nghịch rõ rệt với các khối u đại trực tràng có thụ thể CASR dương tính, cho thấy thụ thể này đóng vai trò dẫn truyền tín hiệu giúp kiểm soát sự tăng sinh tế bào ^[2].

Bằng chứng dịch tễ từ các phân tích tổng hợp

Mối liên hệ giữa việc nạp canxi và tỷ lệ mắc bệnh đã được đánh giá qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới [1, 2, 5].

Một phân tích tổng hợp năm 2018 phân loại bằng chứng từ lượng canxi trong chế độ ăn ở mức II (gợi ý cao), ghi nhận việc tăng 300 mg canxi mỗi ngày giúp giảm 8% nguy cơ ung thư đại trực tràng dựa trên dữ liệu từ 15 nghiên cứu (RR = 0,92; KTC 95%: 0,89-0,94) ^[1]. Đối với viên uống bổ sung canxi, phân tích từ 8 nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận mức giảm nguy cơ có ý nghĩa thống kê (RR = 0,86; KTC 95%: 0,79-0,95) ^[1]. Tuy vậy, phân tích gộp từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 9.540 người dùng trên 500 mg canxi nguyên tố/ngày (hoặc kết hợp vitamin D) lại chưa ghi nhận giảm nguy cơ có ý nghĩa thống kê (HR = 1,38; KTC 95%: 0,89-2,15), song giới hạn là chỉ có 83 biến cố xảy ra nên chưa đủ để đưa ra kết luận chắc chắn ^[1].

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2015 từ 20 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cho thấy nhóm có mức tiêu thụ canxi cao nhất giảm 20% nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng so với nhóm thấp nhất (RR = 0,80; KTC 95%: 0,70-0,92) ^[3]. Không chỉ với ung thư, một phân tích tổng hợp năm 2016 gồm 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cũng chỉ ra việc bổ sung canxi giúp giảm 11% nguy cơ tái phát u tuyến đại trực tràng (RR = 0,89; KTC 95%: 0,82-0,96) ^[3].

Đến năm 2019, một phân tích tổng hợp khác gồm 29 nghiên cứu (14 nghiên cứu đoàn hệ và 15 nghiên cứu bệnh chứng) tiếp tục khẳng định xu hướng này ^[4]. Nhóm nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận lượng canxi khẩu phần cao liên quan đến việc giảm nguy cơ với chỉ số HR = 0,76 (KTC 95%: 0,72-0,80) ^[4]. Kết quả từ các nghiên cứu bệnh chứng thậm chí còn ghi nhận mức giảm sâu hơn (OR = 0,36; KTC 95%: 0,32-0,40) ^[4].

Dữ liệu từ các nghiên cứu bệnh chứng và thuần tập

Các nghiên cứu lâm sàng trên từng quần thể cụ thể cũng củng cố thêm vai trò của khoáng chất này trong việc bảo vệ đại tràng [6, 7, 8].

Tại Hàn Quốc, nghiên cứu bệnh chứng thực hiện tại Trung tâm Ung thư Quốc gia (tuyển chọn từ tháng 8/2010 đến tháng 8/2013) trên 922 ca ung thư đại trực tràng và 2.766 người đối chứng cho thấy mức tiêu thụ canxi trong nhóm cao nhất giúp giảm nguy cơ mắc bệnh rất đáng kể ở cả nam giới (OR = 0,16; KTC 95%: 0,11-0,24) và nữ giới (OR = 0,16; KTC 95%: 0,09-0,29) ^[5]. Lợi ích bảo vệ này được ghi nhận đồng đều ở mọi vị trí của đại trực tràng, bao gồm đại tràng gần, đại tràng xa và trực tràng ^[5].

Nghiên cứu thuần tập lớn gồm 136.249 người từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) và Nghiên cứu Theo dõi Nhân viên Y tế (Health Professionals Follow-Up Study) theo dõi 779 trường hợp ung thư phát hiện mức tiêu thụ canxi toàn phần từ 1.200 mg/ngày trở lên giảm 25% nguy cơ mắc bệnh so với mức dưới 600 mg/ngày (HR = 0,75; KTC 95%: 0,60-0,95) ^[2]. Đáng chú ý, mức tiêu thụ cao này giảm tới 33% nguy cơ đối với các khối u có thụ thể CASR dương tính (HR = 0,67; KTC 95%: 0,51-0,86), nhưng không làm giảm nguy cơ với các khối u CASR âm tính (HR = 1,15; KTC 95%: 0,75-1,78) ^[2].

Một nghiên cứu bệnh chứng khác khảo sát 420 ca bệnh và 815 người đối chứng nhằm xem xét tương tác giữa gen thụ thể canxi CASR và lượng canxi nạp vào ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm có lượng canxi nạp thấp kèm theo kiểu gen biến thể rs2270916 (CC) có nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng cao gấp 2,11 lần so với nhóm mang kiểu gen TT có mức tiêu thụ canxi cao (OR = 2,11; KTC 95%: 1,27-3,51) ^[6].

Mối tương quan cùng các khoáng chất khác

Bên cạnh canxi, việc cân bằng các khoáng chất khác trong chế độ ăn uống cũng đóng vai trò tương hỗ đối với sức khỏe đường ruột [2, 3, 4, 5].

Một phân tích tổng hợp năm 2012 từ 8 nghiên cứu tiến cứu trên 338.979 người tham gia và 8.000 ca bệnh cho thấy mức nạp magie cao nhất giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng với RR = 0,89 (KTC 95%: 0,79-1,00) ^[7]. Khi phân tích trên 6 nghiên cứu có hiệu chỉnh lượng canxi nạp vào, kết quả bảo vệ của magie vẫn được duy trì tương tự ^[7]. Nghiên cứu bệnh chứng và phân tích gộp năm 2012 cũng ghi nhận mỗi khi tăng thêm 100 mg magie/ngày giúp giảm 13% u tuyến (OR = 0,87; KTC 95%: 0,75-1,00) và 12% ung thư đại trực tràng (RR = 0,88; KTC 95%: 0,81-0,97) ^[8].

Ngược lại, chế độ ăn quá nhiều sắt heme (dạng sắt có nhiều trong thịt đỏ) lại cho thấy chiều hướng bất lợi [2, 5]. Dữ liệu năm 2016 ghi nhận sắt heme làm tăng nguy cơ u tuyến (RR = 1,23; KTC 95%: 1,03-1,48) ^[3]. Phân tích gộp năm 2019 cũng chỉ ra sắt heme từ khẩu phần liên quan đến tăng tỷ lệ mắc ung thư đại tràng (HR = 1,01) và trực tràng (HR = 1,04) ^[4]. Do đó, việc duy trì một tỷ lệ khoáng chất hợp lý giữa canxi, magie và hạn chế dư thừa sắt heme là điều quan trọng cho hệ tiêu hóa [2, 4, 5].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng uống càng nhiều viên canxi liều cao thì khả năng phòng ngừa ung thư càng mạnh. Thực tế, dữ liệu bảo vệ đường ruột rõ ràng và đồng nhất nhất đến từ việc bổ sung canxi thông qua nguồn thực phẩm tự nhiên [1, 5, 8].

Đối với viên uống bổ sung, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng đối chứng (RCT) hiện vẫn chưa đưa ra kết luận thống nhất do số lượng ca bệnh ghi nhận trong các thử nghiệm còn hạn chế ^[1]. Việc lạm dụng viên uống canxi liều cao kéo dài không những không làm tăng thêm lợi ích bảo vệ đường ruột mà còn có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận hoặc ảnh hưởng tới hệ tim mạch. Canxi không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay các phương pháp tầm soát định kỳ.

Ai nên thận trọng khi bổ sung canxi?

Mặc dù việc nạp đủ canxi có lợi cho niêm mạc đại tràng, việc tự ý dùng viên bổ sung liều cao cần hết sức cẩn trọng ở một số đối tượng:

• Người có tiền sử sỏi thận (đặc biệt sỏi canxi oxalat) hoặc suy giảm chức năng thận.
• Người mắc chứng tăng canxi huyết hoặc rối loạn tuyến cận giáp.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch hoặc kháng sinh cần lưu ý vì canxi có thể gây tương tác cản trở hấp thu thuốc.

Những đối tượng có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi quyết định sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung canxi nào.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Để tối ưu hóa lượng canxi bảo vệ đường ruột mà không gây quá tải cho cơ thể, bạn nên ưu tiên nguồn thực phẩm hàng ngày:

• Tăng cường thực phẩm giàu canxi: Sữa, sữa chua, phô mai, các loại đậu, rau lá xanh thẫm và cá nhỏ ăn được cả xương.
• Đảm bảo đủ lượng khuyến nghị: Duy trì mức canxi từ chế độ ăn vào khoảng 800 - 1.200 mg/ngày theo các ngưỡng nghiên cứu ghi nhận hiệu quả ^[2]. Cứ mỗi 300 mg canxi nạp thêm từ thực phẩm có thể giúp giảm dần nguy cơ mắc bệnh ^[1].
• Kết hợp cân bằng vi chất: Bổ sung đa dạng thực phẩm chứa magie từ các loại hạt, ngũ cốc nguyên hạt để đạt hiệu quả bảo vệ hiệp đồng cho đường ruột [1, 3, 4]. Hạn chế tiêu thụ quá mức thịt đỏ để giảm tiếp xúc với sắt heme [2, 5].

Bổ sung đầy đủ canxi thông qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày là giải pháp tự nhiên giúp trung hòa dịch mật thừa và bảo vệ niêm mạc ruột hiệu quả [1, 8]. Tuy nhiên, bạn nên duy trì chế độ ăn cân bằng, tránh lạm dụng viên uống liều cao và chủ động thực hiện tầm soát định kỳ để phòng ngừa ung thư đại trực tràng toàn diện nhất.