Băn khoăn khi uống canxi: Bổ xương nhưng liệu có hại tim?

Rất nhiều người lớn tuổi, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh, thường xuyên tìm đến các loại viên uống canxi với hy vọng giữ cho xương chắc khỏe và phòng ngừa gãy xương. Không ít người cho rằng canxi là dưỡng chất lành tính nên uống càng nhiều càng tốt, thậm chí tự ý mua các loại viên uống liều cao sử dụng liên tục trong nhiều năm mà không qua thăm khám.

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa việc uống viên canxi và sức khỏe tim mạch đang là chủ đề gây tranh luận lớn trong y giới nhiều năm qua [1]. Câu trả lời ngắn gọn là: Việc lạm dụng canxi liều cao từ viên uống thực sự có thể làm tăng nguy cơ vôi hóa động mạch và các biến cố tim mạch bất lợi, đặc biệt khi dùng đơn độc hoặc trên những cơ địa có nguy cơ cao [1], [2]. Ngược lại, lượng canxi được hấp thu tự nhiên qua chế độ ăn uống hàng ngày lại không ghi nhận tác động nguy hại này [1].

Cơ chế nào khiến canxi từ viên uống có thể đi lạc vào thành mạch?

Vôi hóa mạch máu được định nghĩa là sự lắng đọng của các tinh thể canxi phosphat tại cấu trúc thành mạch máu [3]. Đáng chú ý, quá trình vôi hóa mạch máu diễn ra chủ động, có sự tham gia của các protein và con đường sinh học tương tự, đan xen chặt chẽ với quá trình khoáng hóa của xương [3]. Khi nồng độ canxi máu tăng cao đột ngột sau khi uống viên bổ sung, một chuỗi phản ứng sinh học bất lợi có thể được kích hoạt [3], [4].

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên tế bào cơ trơn mạch máu cho thấy, khi nồng độ canxi trong môi trường nuôi cấy tăng lên, hiện tượng vôi hóa tế bào bắt đầu xuất hiện [4]. Quá trình này không chỉ là phản ứng vật lý đơn thuần mà liên quan đến việc gia tăng các túi khuôn (matrix vesicles) hình thành bên trong tế bào cơ trơn rồi đẩy ra ngoài, dẫn đến lắng đọng canxi ngoại bào [4]. Việc tiếp xúc với nồng độ canxi cao làm thay đổi biểu hiện gen, khiến các tế bào thành mạch dần chuyển sang kiểu hình giống như tế bào tạo xương [4]. Thành mạch máu cũng biểu hiện các thụ thể canxi tham gia trực tiếp vào những biến đổi này [4].

Ngoài ra, nồng độ canxi huyết thanh tăng cao còn liên quan thuận đến tình trạng tăng đông máu và làm gia tăng độ cứng của thành động mạch [3]. Ở cấp độ vi mô, các nghiên cứu thực nghiệm trên chuột thiếu ApoE còn ghi nhận chế độ ăn thiếu kali làm giảm nồng độ kali máu, từ đó làm tăng canxi nội bào, kích hoạt protein liên kết yếu tố phản ứng cAMP (CREB) và quá trình tự thực bào (autophagy), thúc đẩy các tế bào cơ trơn mạch máu vôi hóa nhanh hơn [1]. Tất cả những cơ chế này cùng góp phần đẩy nhanh tốc độ xơ vữa động mạch và tạo gánh nặng mảng bám [3], [1].

Các nghiên cứu cảnh báo nguy cơ tim mạch từ viên canxi

Những lo ngại về tác hại của viên canxi đối với hệ tuần hoàn xuất phát từ nhiều nghiên cứu đoàn hệ và thử nghiệm theo dõi dài hạn [1], [4]. Một thử nghiệm do Sambrook và cộng sự tiến hành trên 602 người cao tuổi thể trạng yếu sức được chia vào các nhóm ngẫu nhiên: nhóm chứng, nhóm tiếp xúc ánh nắng hàng ngày và nhóm tiếp xúc ánh nắng kèm uống canxi [4]. Trong thời gian theo dõi ghi nhận 218 trường hợp tử vong; kết quả cho thấy nhóm uống canxi kết hợp ánh nắng có tỷ lệ nguy cơ tử vong chung tăng 1,47 lần (KTPT 95%: 1,05 - 2,06) và nguy cơ tử vong do tim mạch tăng 1,76 lần (KTPT 95%: 1,10 - 2,82) so với nhóm chỉ phơi nắng [4].

Dữ liệu quan sát quy mô lớn cũng ghi nhận kết quả tương tự. Nghiên cứu loãng xương Kuopio trên 10.555 phụ nữ lớn tuổi được theo dõi trong 7 năm đã chỉ ra tỷ lệ nguy cơ mắc bệnh tim vành ở người dùng viên bổ sung canxi là 1,24 (KTPT 95%: 1,02 - 1,52) [4]. Một nghiên cứu đoàn hệ khác là EPIC-Heidelberg theo dõi 23.980 người trưởng thành trong vòng 11 năm cho thấy người sử dụng viên canxi có nguy cơ bị nhồi máu cơ tim tăng gấp 1,86 lần (KTPT 95%: 1,17 - 2,96) [4]. Thêm vào đó, một nghiên cứu của Anderson và cộng sự theo dõi trong 10 năm xác nhận việc dùng viên uống canxi liên quan độc lập với sự gia tăng tỷ lệ mới mắc vôi hóa động mạch vành, bất kể tổng lượng canxi nạp vào đã được hiệu chỉnh [1]. Khi liều lượng viên canxi vượt quá 1400 mg mỗi ngày, tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân và tử vong do bệnh tim mạch đều gia tăng rõ rệt [1].

Mối liên hệ giữa nồng độ canxi máu và rủi ro tim mạch cũng được ghi nhận rõ nét tại châu Á. Nghiên cứu năm 2022 trên người trưởng thành Hàn Quốc cho thấy việc uống canxi bổ sung kéo dài từ 12 tháng trở lên mà không đi kèm vitamin D có liên quan đến việc gia tăng biến cố nhồi máu cơ tim không tử vong [2]. Phân tích dữ liệu dịch tễ học trong nghiên cứu này chỉ ra rằng, cứ mỗi độ lệch chuẩn (SD) tăng thêm của nồng độ canxi trong máu, tỷ lệ tử vong do bệnh động mạch vành tăng 1,13% [2]. Một nghiên cứu theo dõi dọc suốt 12,6 năm cũng cho thấy các biến cố mạch máu não tăng 1,37 lần cho mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm của nồng độ canxi huyết thanh [2].

Những bằng chứng cho thấy viên canxi không làm tăng vôi hóa

Mặc dù có nhiều cảnh báo, bức tranh khoa học về canxi vẫn còn nhiều mảnh ghép đa chiều, bởi không phải nghiên cứu nào cũng đi đến kết luận tiêu cực [3], [5]. Điểm vôi hóa động mạch vành (CAC) đo bằng chụp cắt lớp vi tính (CT) là một chỉ dấu khách quan phản ánh mức độ xơ vữa động mạch và giúp dự báo nguy cơ tim mạch [5], [6], [7]. Năm 2018, hướng dẫn của Trường Môn Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (ACC/AHA) đã đưa xét nghiệm đo vôi hóa động mạch vành vào phân tầng nguy cơ và hướng dẫn can thiệp điều trị bệnh tim mạch [7].

Dựa trên phương pháp đo CAC bằng CT tim, một nghiên cứu phụ trong khuôn khổ thử nghiệm Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) đã theo dõi 754 phụ nữ mãn kinh (đã cắt tử cung) trong độ tuổi 50-59 [5]. Các đối tượng được phân ngẫu nhiên dùng canxi carbonat liều 1000 mg canxi nguyên tố kết hợp 400 IU vitamin D3 mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong thời gian trung bình 7 năm [5]. Kết quả cho thấy điểm số CAC trung bình sau thử nghiệm ở nhóm uống canxi kết hợp vitamin D là 91,6, không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với mức 100,5 ở nhóm dùng giả dược [5]. Tỷ số chênh sau hiệu chỉnh cho thấy liều bổ sung canxi và vitamin D3 vừa phải này không làm tăng gánh nặng mảng xơ vữa vôi hóa động mạch vành ở phụ nữ sau mãn kinh [5].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2016 trên 145 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp không có tiền sử bệnh tim mạch cũng mang lại góc nhìn tương tự [8]. Trong nghiên cứu này, 42 bệnh nhân (chiếm 28%) uống canxi bổ sung liều từ 1000 mg/ngày trở lên [8]. Các nhà khoa học đã đo CAC bằng CT đa lát cắt tại thời điểm ban đầu và sau trung vị 39 tháng theo dõi [8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng canxi liều cao không hề bị tăng nguy cơ xơ vữa động mạch vành hay thay đổi điểm số vôi hóa theo thời gian so với nhóm dùng liều thấp dưới 1000 mg/ngày [8]. Ngoài ra, viên bổ sung canxi cũng được ghi nhận là không nhất thiết thúc đẩy vôi hóa mạch máu ở những người khỏe mạnh không mắc bệnh thận mạn hay cường cận giáp [1].

Vì sao kết quả giữa các nghiên cứu lại trái ngược nhau?

Sự bất đồng giữa các nghiên cứu bắt nguồn từ nhiều yếu tố phức tạp liên quan đến phương pháp nghiên cứu, cơ địa người dùng và cách thức hấp thu dưỡng chất [3], [1]. Trước hết, canxi tự nhiên trong thức ăn được cơ thể dung nạp chậm rãi cùng với các chất dinh dưỡng khác, không làm nồng độ canxi máu tăng vọt [1], [2]. Các số liệu cho thấy tổng lượng canxi nạp vào từ thực phẩm thậm chí còn có tác dụng bảo vệ thành mạch chống lại xơ vữa động mạch vành, hoàn toàn trái ngược với việc uống viên nén bổ sung liều cao [1]. Hơn nữa, canxi trong cơ thể còn đóng vai trò có lợi như hỗ trợ hạ huyết áp và cải thiện hồ sơ mỡ máu [3].

Một yếu tố then chốt khác là nồng độ phosphat trong máu [2]. Phosphat huyết thanh tăng cao kích thích trực tiếp quá trình lắng đọng canxi phosphat vào thành mạch, độc lập với chức năng thận [3], [2]. Một nghiên cứu trên 3.015 người trẻ tuổi (18-30 tuổi) đã chỉ ra rằng nồng độ phosphat máu cao là yếu tố nguy cơ gây vôi hóa động mạch vành ngay cả khi phosphat vẫn nằm trong giới hạn bình thường [2]. Khi nồng độ phosphat cao kết hợp với canxi máu tăng do uống viên bổ sung, nguy cơ tạo cặn vôi hóa mạch máu sẽ nhân lên gấp bội [3], [2].

Các hạn chế cố hữu trong thiết kế nghiên cứu cũng gây nhiễu kết quả [3]. Trong nghiên cứu NIH-AARP (2013), các tác giả thừa nhận thiếu thông tin chi tiết về thời gian sử dụng viên bổ sung, đồng thời khó loại trừ hoàn toàn ảnh hưởng từ các vi chất đi kèm hoặc lối sống của người dùng [3]. Ở chiều ngược lại, việc người tham gia nghiên cứu tự ý uống thêm canxi bên ngoài hoặc không tuân thủ uống thuốc đầy đủ cũng có thể làm che lấp mối liên hệ thực sự trong các thử nghiệm như WHI [3].

Hiểu lầm thường gặp khi bổ sung canxi

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thiếu canxi thì phải uống viên liều cao thật nhanh". Theo khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc (KNHANES) năm 2017, có tới 67,8% người trưởng thành tiêu thụ canxi thấp hơn nhu cầu khuyến nghị hàng ngày [2]. Tuy nhiên, việc bù đắp lượng thiếu hụt bằng cách uống ồ ạt các viên canxi nồng độ cao lại gây ra tình trạng tăng canxi máu cấp tính, làm tăng đông máu và kích thích biến đổi tế bào thành mạch [3], [4].

Một sai lầm khác là tự ý uống canxi liều cao đơn độc trong thời gian dài mà không theo dõi [2]. Dữ liệu cho thấy uống canxi kéo dài từ 12 tháng trở lên mà thiếu vitamin D đi kèm có liên quan đến việc gia tăng các ca nhồi máu cơ tim [2]. Ngoài ra, việc dùng liều bổ sung vượt quá ngưỡng 1400 mg mỗi ngày không mang lại thêm lợi ích cho xương mà đã được chứng minh làm tăng nguy cơ tử vong tim mạch và tử vong do mọi nguyên nhân [1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng viên canxi?

Không phải ai cũng có thể tùy tiện uống viên canxi bổ sung. Những nhóm đối tượng sau cần được bác sĩ đánh giá cẩn trọng:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối dùng các chất gắn phosphat chứa canxi hàng ngày có mối tương quan thuận rõ rệt với tình trạng vôi hóa động mạch vành [3]. Do thận suy giảm chức năng bài tiết phosphat và canxi, các khoáng chất này rất dễ kết tủa vào mô mềm và mạch máu [3], [2].
  • Người mắc bệnh cường cận giáp: Tình trạng rối loạn nội tiết làm biến đổi chuyển hóa canxi, làm tăng tính nhạy cảm với hiện tượng vôi hóa thành mạch [1].
  • Người có tiền sử tim mạch hoặc nguy cơ cao: Người có điểm vôi hóa động mạch vành cao, xơ vữa động mạch hoặc tiền sử nhồi máu cơ tim cần tham khảo ý kiến chuyên gia tim mạch trước khi dùng [1], [5], [7].
  • Người cao tuổi thể trạng suy yếu: Dữ liệu cho thấy nhóm đối tượng này có tỷ lệ biến cố tim mạch và tử vong tăng lên khi dùng viên canxi bổ sung không kiểm soát [4].

Cách bổ sung canxi an toàn và hiệu quả trong đời sống

Để bảo vệ hệ xương khớp mà không gây nguy hại cho hệ tuần hoàn, người dân nên áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

  • Ưu tiên canxi từ bữa ăn hàng ngày: Bổ sung canxi qua thực phẩm như tôm, cua, cá nhỏ ăn cả xương, các loại đậu, rau lá xanh đậm và sữa. Nguồn canxi thực phẩm hấp thu từ từ, an toàn và có liên hệ bảo vệ chống lại xơ vữa mạch vành [1].
  • Kiểm soát liều lượng viên uống: Nếu chế độ ăn không cung cấp đủ và buộc phải dùng viên uống, không nên dùng liều bổ sung vượt quá 1400 mg canxi mỗi ngày để tránh tăng nguy cơ tử vong do tim mạch [1].
  • Kết hợp vi chất hợp lý: Bổ sung canxi nên được cân nhắc đi kèm với vitamin D3 theo hướng dẫn chuyên môn để hỗ trợ hấp thu trúng đích vào xương, tránh dùng canxi đơn độc kéo dài [2], [5]. Đồng thời, duy trì chế độ ăn đủ kali qua rau củ quả tươi để hạn chế tín hiệu vôi hóa tế bào cơ trơn động mạch [1].
  • Thăm khám y tế định kỳ: Tuyệt đối không tự ý dùng viên canxi liên tục kéo dài nhiều năm. Người có bệnh lý nền cần thực hiện các xét nghiệm nồng độ canxi, phosphat máu và kiểm tra tim mạch định kỳ theo chỉ định của bác sĩ [3], [2].

Viên canxi là công cụ hỗ trợ cần thiết cho những trường hợp thiếu hụt, nhưng không thể dùng bừa bãi theo kiểu "càng nhiều càng tốt". Một chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp dùng đúng liều lượng chỉ định sẽ giúp bảo vệ vững chắc cả hệ xương lẫn trái tim của bạn.