Nhiều người lớn tuổi thường lo lắng khi được kê đơn uống canxi chống loãng xương vì sợ cặn vôi tích tụ gây sỏi thận. Nỗi sợ này khiến không ít người tự ý cắt giảm bữa ăn giàu canxi hoặc bỏ thuốc, vô tình làm xương suy yếu nhanh hơn.

Thực tế, bổ sung canxi đường uống và hấp thu canxi tự nhiên qua đường tiêu hóa tác động rất khác nhau đến thận. Ăn đủ canxi giúp giảm sỏi thận, nhưng uống bổ sung viên canxi liều cao kết hợp vitamin D có thể làm tăng nhẹ nguy cơ lắng đọng tinh thể đường tiết niệu nếu cơ địa nhạy cảm [1].

Cơ chế tạo sỏi và nghịch lý hấp thu canxi

Sỏi thận phổ biến nhất là sỏi canxi oxalat. Khi lượng oxalat tự do trong ruột cao, cơ thể hấp thu chúng vào máu rồi đào thải qua thận, tạo kết tủa với canxi tại nước tiểu.

Canxi từ bữa ăn hoạt động như chiếc bẫy tự nhiên ngay trong lòng ruột. Khoáng chất này gắn trực tiếp với oxalat từ rau củ, tạo thành hợp chất không tan rồi đào thải qua phân. Nhờ vậy, oxalat không ngấm vào máu, giảm lượng bài tiết qua nước tiểu và ngăn hình thành sỏi [2].

Ngược lại, viên uống canxi nếu dùng tách rời bữa ăn không phát huy được cơ chế bẫy oxalat. Ruột hấp thu ồ ạt canxi vào hệ tuần hoàn, khiến thận lọc và bài tiết quá mức canxi qua đường tiểu [3]. Khi nồng độ canxi nước tiểu tăng vọt, nguy cơ tạo sỏi bắt đầu xuất hiện [1, 7].

Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn

Nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên Women's Health Initiative (WHI) theo dõi 36.282 phụ nữ sau mãn kinh độ tuổi 50-79 tại 40 trung tâm y tế [1]. Nhóm can thiệp gồm 18.176 phụ nữ uống 500 mg canxi cacbonat kèm 200 IU vitamin D3 hai lần mỗi ngày (tổng 1.000 mg canxi và 400 IU vitamin D hàng ngày), so với 18.106 phụ nữ nhóm giả dược [1].

Sau thời gian theo dõi trung bình 7,0 năm, nhóm uống canxi và vitamin D ghi nhận 449 ca mắc sỏi tiết niệu, cao hơn mức 381 ca ở nhóm giả dược [1]. Mức tăng nguy cơ tương đối là 17% (tỷ số nguy cơ HR: 1,17; khoảng tin cậy 95%: 1,02 - 1,34) [1]. Nghiên cứu chỉ ra việc uống viên bổ sung dài ngày làm tăng tỷ lệ sỏi tiết niệu được chẩn đoán trên lâm sàng [1].

Tuy nhiên, một tổng quan hệ thống năm 2012 phân tích 10 nghiên cứu (gồm 8 thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng và 2 nghiên cứu đoàn hệ) trên hơn 8.000 bệnh nhân loãng xương, độ tuổi trung bình 50-70 [4]. Liều canxi dao động từ 120 mg đến 1.500 mg mỗi ngày, thời gian từ 3 ngày đến 3 năm [4]. Kết quả cho thấy hơn một nửa số nghiên cứu không ghi nhận ca sỏi thận nào, tổng cộng chỉ có 3 ca sỏi thận, 2 ca vôi hóa đường niệu và 16 ca sỏi thận hoặc sỏi niệu [4]. Tác giả kết luận việc bổ sung canxi đơn thuần hoặc phối hợp điều trị loãng xương không làm tăng đáng kể nguy cơ sỏi thận [4].

Vitamin D liều cao có gây sỏi thận?

Bên cạnh canxi, vai trò của vitamin D thường xuyên gây tranh cãi. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 trên 48 nghiên cứu với 19.833 người tham gia dùng vitamin D tối thiểu 24 tuần [5].

Phân tích chỉ ra nhóm dùng vitamin D tăng nguy cơ tăng canxi máu (nguy cơ tương đối RR: 1,54; 95% CI: 1,09 - 2,18 trong 37 nghiên cứu) và tăng canxi niệu (RR: 1,64; 95% CI: 1,06 - 2,53 trong 14 nghiên cứu) [5]. Tuy nhiên, trong 9 nghiên cứu báo cáo biến cố sỏi, vitamin D không làm tăng sỏi thận, thậm chí có xu hướng giảm nhẹ (RR: 0.66; 95% CI: 0.41 - 1.09) [5].

Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi ViDA tại New Zealand trên 5.110 người lớn xác nhận thêm điều này [6]. Nhóm dùng vitamin D3 liều cao 100.000 IU mỗi tháng theo dõi trung bình 3,3 năm ghi nhận 76 ca sỏi thận so với 82 ca ở nhóm giả dược (HR: 0,90; 95% CI: 0,66 - 1,23) [6]. Dữ liệu nhập viện do sỏi niệu gồm 7 ca nhóm vitamin D và 11 ca nhóm giả dược (HR: 0,62; 95% CI: 0,24 - 1,26) [6]. Kiểm tra mẫu máu ngẫu nhiên hàng năm cũng không ghi nhận ca tăng canxi máu nào ở nhóm dùng vitamin D [6].

Một đánh giá tổng quan dạng umbrella review năm 2024 tổng hợp 9 phân tích gộp với 88 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 27.286 người cho thấy vitamin D và canxi không có hiệu quả phòng ngừa sỏi thận nguyên phát theo thang bằng chứng GRADE mức độ cao [7].

Hiểu lầm phổ biến: Kiêng canxi hoàn toàn để tránh sỏi

Phản xạ tự nhiên của bệnh nhân sỏi thận là cắt bỏ sữa, tôm, cua và thực phẩm giàu canxi. Đây là sai lầm nguy hiểm làm tăng tỷ lệ tái phát bệnh.

Bằng chứng cho thấy can thiệp chế độ ăn thành công nhất trong ngăn sỏi tái phát đòi hỏi cung cấp 1.200 mg canxi mỗi ngày qua ăn uống, kết hợp giảm đạm động vật, muối và oxalat [2]. Phác đồ này vượt trội hơn hẳn so với thực đơn nghèo canxi (chỉ cung cấp 400 mg canxi/ngày) kèm hạn chế oxalat [2].

Ăn quá ít canxi khiến oxalat trong thức ăn không bị trung hòa, tự do đi vào hệ tuần hoàn và kích hoạt phản ứng tạo sỏi [2]. Do đó, người bệnh cần duy trì canxi tự nhiên thay vì loại bỏ hoàn toàn.

Ai nên thận trọng khi uống viên canxi?

Nhóm người có tiền sử sỏi đường tiết niệu tái phát cần đặc biệt cẩn trọng. Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 tại vùng Tây Nam, Trung Quốc theo dõi 204 bệnh nhân loãng xương độ tuổi 50-89 dùng 600 mg canxi cacbonat và 0,5 microgam alfacalcidol hàng ngày trong ít nhất 1 năm [3].

Kết quả xác định tiền sử sỏi thận tái phát là yếu tố nguy cơ độc lập gây tái phát sỏi trong quá trình uống canxi và vitamin D [3]. Nhóm bệnh nhân này có mức bài tiết canxi niệu 24 giờ cao hơn rõ rệt (1,00 ± 0,62 so với 0,57 ± 0,54; p=0,026) [3].

Người có cơ địa tăng canxi niệu hoặc sỏi cũ không được tự ý dùng viên nén bổ sung nếu chưa có chỉ định và theo dõi sát của bác sĩ điều trị [3].

Các biện pháp y khoa hỗ trợ kiểm soát sỏi

Với bệnh nhân có nguy cơ cao hoặc tái phát nhiều lần, các can thiệp nội khoa đem lại hiệu quả rõ ràng. Dữ liệu từ 88 thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên xác nhận thuốc lợi tiểu nhóm thiazide giúp giảm 66% nguy cơ tạo sỏi thận ở 571 bệnh nhân sỏi tái phát (bằng chứng GRADE độ tin cậy cao) [7].

Bên cạnh đó, việc dùng kali citrat giúp ngăn chặn nguy cơ tái phát sỏi thận lên tới 79% nhờ khả năng kiềm hóa và ức chế kết tinh [7]. Thuốc chẹn alpha như tamsulosin cũng chứng minh hiệu quả hỗ trợ tống xuất sỏi sau tán sỏi bằng sóng xung kích ngoài cơ thể [7].

Các thử nghiệm can thiệp hiện đại như nghiên cứu URINE thiết kế so sánh phác đồ điều trị kinh nghiệm (gồm thiazide, kali citrat và điều chỉnh thực đơn chuẩn) với phác đồ cá nhân hóa dựa trên xét nghiệm nước tiểu 24 giờ nhằm tối ưu độ bão hòa canxi oxalat và canxi photphat [8].

Hướng dẫn dùng canxi an toàn và hiệu quả

Để bảo vệ hệ xương mà không gây hại cho thận, việc sử dụng canxi cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học:

  • Ưu tiên thực phẩm: Bổ sung qua nguồn thức ăn tự nhiên (sữa, sữa chua, đậu phụ, cá nhỏ). Chế độ ăn 1.200 mg canxi/ngày kết hợp hạn chế đạm động vật và giảm muối là mô hình an toàn [2].
  • Uống trong bữa ăn: Nếu phải dùng viên bổ sung theo đơn bác sĩ, nên uống ngay trong hoặc sau bữa ăn chính để canxi liên kết với oxalat từ thức ăn, giảm nguy cơ hấp thu oxalat tự do [2].
  • Đúng liều lượng: Không tự ý tăng liều canxi cacbonat vượt mức hướng dẫn điều trị [5, 7].
  • Uống đủ nước: Giữ nước tiểu loãng để giảm mức độ bão hòa của các tinh thể khoáng chất [8].

Kiểm soát canxi là sự cân bằng giữa bảo tồn mật độ xương và bảo vệ chức năng bài tiết. Trước khi dùng viên uống bổ sung kéo dài, người có bệnh thận hoặc tiền sử sỏi cần xét nghiệm nước tiểu và tham vấn bác sĩ chuyên khoa để chọn liệu trình phù hợp.