Bổ sung chất chống oxy hóa liều cao có làm tăng nguy cơ ung thư?

Nhiều người có thói quen sử dụng đều đặn các viên uống chống oxy hóa liều cao như vitamin C, vitamin E hay selen với niềm tin rằng chúng sẽ quét sạch các gốc tự do và ngăn ngừa ung thư. Sự phát triển mạnh mẽ của thị trường thực phẩm chức năng càng khiến xu hướng tự ý bổ sung các hoạt chất này trở nên phổ biến trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, việc lạm dụng chất chống oxy hóa nồng độ cao có thực sự mang lại tấm lá chắn bảo vệ cơ thể như số đông vẫn lầm tưởng?

Các dữ liệu nghiên cứu khoa học lâm sàng cho thấy bổ sung chất chống oxy hóa liều cao không những không giúp ngăn chặn ung thư ở người khỏe mạnh mà còn có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh ung thư tiến triển hoặc làm khối u tiềm ẩn phát triển nhanh hơn. Việc can thiệp dưỡng chất vượt quá ngưỡng nhu cầu tự nhiên của cơ thể đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn đối với sức khỏe lâu dài.

Nghịch lý sinh học: Khi chất bảo vệ trở thành mối nguy

Trong cơ thể sống, các gốc tự do (ROS) sinh ra từ quá trình hô hấp hiếu khí và chuyển hóa tế bào ^[1]. Khi ở mức cân bằng, các chất chống oxy hóa nội sinh và ngoại sinh sẽ trung hòa các gốc tự do này để bảo vệ acid nucleic, lipid và màng protein của tế bào ^[1]. Nhiều thí nghiệm trong phòng thí nghiệm cũng ghi nhận vitamin C giúp ức chế thụ thể yếu tố tăng trưởng giống insulin loại I và cyclooxygenase-2 ở tế bào khối u hắc tố ^[1]. Trong khi đó, vitamin E và beta-carotene có thể kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào ung thư vú thông qua việc khôi phục các con đường truyền tín hiệu chuyên biệt ^[1].

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa chất chống oxy hóa và cơ thể không diễn ra theo một chiều tuyến tính đơn giản ^[2]. Việc đưa vào cơ thể một lượng chất chống oxy hóa nhân tạo quá mức an toàn có thể gây ra hiện tượng gọi là "stress chống oxy hóa" (antioxidant stress) ^[3]. Tình trạng này làm xáo trộn cân bằng sinh lý và kích thích các phản ứng có lợi cho sự di căn của khối u ^[3]. Hiện tượng này được các nhà khoa học gọi là "nghịch lý chống oxy hóa" (antioxidant paradox), khi các tế bào ác tính lợi dụng chính các chất bổ sung liều cao để tồn tại và thoát khỏi sự tiêu diệt của hệ miễn dịch ^[3].

Bên cạnh đó, một số chất chống oxy hóa quen thuộc có thể đảo ngược tính chất khi ở nồng độ cao trong cơ thể. Các dữ liệu trong phòng thí nghiệm cho thấy vitamin C ở nồng độ vượt ngưỡng an toàn có thể biến đổi thành chất tiền oxy hóa (pro-oxidant), thúc đẩy phản ứng oxy hóa thay vì ức chế chúng ^[4].

Nghiên cứu SU.VI.MAX: Liều lượng dinh dưỡng và bài học thực tế

Để làm rõ hiệu quả thực sự của các chất chống oxy hóa, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược SU.VI.MAX đã được tiến hành trong thời gian 7,5 năm ^[2]. Nghiên cứu này theo dõi 12.741 người trưởng thành trong độ tuổi trung niên với một công thức kết hợp ở liều dinh dưỡng vừa phải: 120 mg vitamin C, 30 mg vitamin E, 6 mg beta-carotene, 100 microgam selen và 20 mg kẽm ^[2].

Sau 7,5 năm can thiệp, kết quả cho thấy việc bổ sung phối hợp liều thấp không đem lại bất kỳ tác động nào trong việc giảm tỷ lệ mắc các bệnh mạch máu cục bộ ^[2]. Về phương diện ung thư, sự kết hợp này chỉ làm giảm tổng tỷ lệ mắc ung thư ở nam giới mà hoàn toàn không có hiệu quả bảo vệ ở phụ nữ ^[2]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng sự khác biệt này xuất phát từ việc nam giới có mức nền chất chống oxy hóa ban đầu thấp hơn so với nữ giới ^[5].

Nghiên cứu SU.VI.MAX nhấn mạnh rằng việc bổ sung chất chống oxy hóa chỉ có thể mang lại lợi ích giảm ung thư ở những người hoàn toàn khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ cao và vốn có mức vi chất ban đầu thấp ^[2]. Ngược lại, việc dung nạp liều cao có thể gây hại cho những người đã có mầm mống ung thư giai đoạn sớm mà chưa có triệu chứng lâm sàng ^[2].

Đáng chú ý, nghiên cứu SU.VI.MAX ban đầu từng ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư hắc tố ở phụ nữ dùng viên uống phối hợp tăng gấp 4 lần ^[6]. Tuy nhiên, để kiểm chứng giả thuyết này, nghiên cứu đoàn hệ VITAL đã tiến hành theo dõi 69.671 nam giới và phụ nữ tại bang Washington trong 10 năm ^[6]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ, nghiên cứu VITAL ghi nhận tỷ số rủi ro (RR) của việc dùng vitamin tổng hợp đối với ung thư hắc tố là 1,14 ở nữ giới và 1,09 ở nam giới, không có ý nghĩa thống kê ^[6]. Việc dùng riêng lẻ beta-carotene với RR 0,87 và selen với RR 0,98 ở liều dinh dưỡng tương đương SU.VI.MAX cũng không làm tăng nguy cơ ung thư da ^[6]. Điều này chứng minh liều lượng dinh dưỡng thông thường không gây đột biến nguy cơ, nhưng liều cao dược lý lại là vấn đề khác ^[5].

Nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt từ viên uống liều cao

Nhiều bằng chứng dịch tễ học quy mô lớn đã chỉ ra mặt tối của việc bổ sung các chất chống oxy hóa liều cao đối với hệ tiết niệu của nam giới. Trong Nghiên cứu Theo dõi Nhân viên Y tế (Health Professionals Follow-up Study), các nhà khoa học phát hiện tổng khả năng chống oxy hóa từ chế độ ăn uống thông thường không liên quan đến việc phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt ^[4]. Ngược lại, lượng chất chống oxy hóa nạp vào ở mức cao từ các viên uống bổ sung lại liên quan trực tiếp đến việc tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt thể tiến triển và thể gây tử vong ^[4].

Trong nghiên cứu trên, vitamin C là nguồn đóng góp chính vào lượng chất chống oxy hóa từ viên bổ sung ^[4]. Dữ liệu từ Thử nghiệm Sức khỏe Bác sĩ II (Physicians Health Study II) cũng củng cố thêm mối lo ngại này khi thử nghiệm bổ sung 500 mg vitamin C mỗi ngày ^[4]. Kết quả cho thấy tỷ số rủi ro đối với tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt là 1,02, nhưng tỷ số rủi ro đối với tử vong do ung thư tuyến tiền liệt lên tới 1,46 với 45 ca tử vong ở nhóm sử dụng so với 31 ca ở nhóm dùng giả dược ^[4].

Không chỉ riêng vitamin C đơn lẻ, việc lạm dụng vitamin tổng hợp cũng mang lại rủi ro tương tự. Một phân tích của nhóm tác giả Lawson và cộng sự ghi nhận những người sử dụng vitamin tổng hợp nhiều hơn 7 lần mỗi tuần có nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt tiến triển cao gấp gần 1,3 lần và nguy cơ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt cao gấp gần 2 lần so với người chưa bao giờ dùng ^[4]. Nghiên cứu Phòng ngừa Ung thư II (Cancer Prevention Study II) cũng báo cáo tỷ lệ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt tăng lên ở những người dùng vitamin tổng hợp với tần suất cao ^[4]. Mặc dù các nhà nghiên cứu lưu ý đây có thể là sự ngẫu nhiên do chỉ xuất hiện ở thể bệnh nặng hoặc do lượng canxi đi kèm cao, nhưng lời cảnh báo về việc lạm dụng viên uống bổ sung là rất rõ ràng ^[4].

Ranh giới mong manh giữa phòng bệnh và kích hoạt khối u

Một trong những phát hiện nhất quán nhất từ các nghiên cứu y khoa là ranh giới mong manh giữa mức liều có lợi và mức liều gây hại của các chất chống oxy hóa. Khoáng chất selen là một ví dụ điển hình về hiện tượng này ^[7]. Ở những người có nồng độ selen trong máu thấp, việc bổ sung dưỡng chất này giúp làm giảm nguy cơ phát sinh ung thư ^[7]. Thế nhưng, đối với những người vốn đã có nồng độ selen trong máu cao, việc tiếp tục uống bổ sung lại làm tăng nguy cơ phát triển ung thư phổi ^[7].

Tương tự, các nghiên cứu can thiệp lớn gần đây không ủng hộ tác dụng phòng ngừa ung thư của các chế phẩm chống oxy hóa ^[5]. Sự mâu thuẫn giữa các nghiên cứu quan sát trước đây và các thử nghiệm lâm sàng thực tế bắt nguồn từ liều lượng: các thử nghiệm can thiệp thường sử dụng liều cao hơn rất nhiều so với mức tối đa có thể đạt được qua chế độ ăn uống tự nhiên ^[5]. Khi nạp vào cơ thể liều lượng vượt quá mức chuyển hóa sinh lý, các chất này hoàn toàn mất đi khả năng phòng vệ ^[5].

Đặc biệt, ở những người có tế bào tiền ung thư hoặc đang trong giai đoạn phát triển bệnh dưới lâm sàng (chưa có triệu chứng), các chất chống oxy hóa liều cao có thể biến thành nguồn tiếp tay nguy hiểm ^[2], ^[5]. Thay vì bảo vệ các mô lành, các chất này vô tình bao bọc và bảo vệ chính các tế bào đột biến khỏi quá trình tự hủy tự nhiên của cơ thể, tạo điều kiện cho khối u phát triển nhanh chóng và khó kiểm soát ^[3].

Quan điểm đồng thuận từ các tổ chức y tế thế giới

Trước hàng loạt bằng chứng về rủi ro sức khỏe, các cơ quan phòng chống ung thư hàng đầu thế giới đã đưa ra những khuyến nghị rất chặt chẽ nhằm bảo vệ người tiêu dùng. Nhóm chuyên gia của Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới (WCRF) phản đối việc sử dụng các chế phẩm bổ sung vitamin và khoáng chất nhằm mục đích phòng ngừa ung thư ^[7].

Đồng quan điểm trên, Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) cũng khuyến cáo không nên dùng các viên uống này để ngừa bệnh ^[7]. Hiệp hội này nhấn mạnh thêm rằng nếu một người vẫn lựa chọn sử dụng thực phẩm chức năng vitamin và khoáng chất, tuyệt đối không được dùng liều lượng vượt quá 100% nhu cầu khuyến nghị hàng ngày ^[7].

Về phía cơ quan quản lý chuyên môn, Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ (USPSTF) tuyên bố y học hiện vẫn thiếu dữ liệu chứng minh vai trò tích cực của các chế phẩm vitamin trong việc ngăn chặn ung thư ^[7]. Riêng đối với beta-carotene và vitamin E, cơ quan này đưa ra khuyến cáo phản đối hoàn toàn việc bổ sung cho mục đích phòng bệnh trong cộng đồng ^[7]. Ngay cả đối với vitamin D, hoạt chất được quan tâm nhiều do có đặc tính chống viêm và điều hòa miễn dịch, phân tích gộp từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng chưa thể khẳng định việc bổ sung sẽ giúp giảm tỷ lệ mắc ung thư ^[7].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Từ các bằng chứng khoa học hiện có, việc tự ý bổ sung các viên uống chống oxy hóa liều cao tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích, đặc biệt là với các nhóm đối tượng nhạy cảm:

• Người có nguy cơ ung thư cao hoặc có khối u tiền lâm sàng: Những người có tổn thương nghi ngờ hoặc có nguy cơ cao không nên dùng chất chống oxy hóa liều cao vì các dưỡng chất này có thể thúc đẩy giai đoạn đầu của quá trình hình thành ung thư ^[2], ^[5].
• Bệnh nhân đang điều trị ung thư: Việc sử dụng viên uống chống oxy hóa trong quá trình điều trị rất phổ biến nhưng thường không có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa ^[7]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ cao do các chất chống oxy hóa có thể tương tác không lường trước với các loại thuốc hóa trị, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc kích thích tế bào ung thư sống sót ^[3].
• Người đã có chế độ dinh dưỡng đầy đủ: Những người có nồng độ vi chất trong máu ở mức bình thường hoặc cao sẽ không nhận được bất kỳ lợi ích nào từ viên bổ sung, thậm chí việc nạp thêm chất như selen có thể làm tăng nguy cơ ung thư phổi ^[7], ^[8].

Áp dụng thực tế: Cách bổ sung an toàn và cân bằng

Sức khỏe tự nhiên là vấn đề của sự cân bằng sinh học, và một chế độ dinh dưỡng cân đối chính là chìa khóa then chốt để phòng ngừa ung thư ^[3]. Thay vì phụ thuộc vào các loại viên uống tổng hợp đắt đỏ và tiềm ẩn nhiều nguy cơ, việc tối ưu hóa lối sống hàng ngày là phương pháp an toàn và khoa học nhất.

Người dân nên ưu tiên cung cấp chất chống oxy hóa cho cơ thể thông qua các loại rau xanh, trái cây tươi và thực phẩm toàn phần trong bữa ăn hàng ngày. Nguồn vi chất tự nhiên từ thực phẩm luôn đi kèm với chất xơ và các hợp chất thực vật đa dạng, giúp cơ thể hấp thu ở mức sinh lý vừa phải mà không gây quá tải hay dẫn đến stress chống oxy hóa ^[3].

Trong trường hợp được chẩn đoán thiếu hụt vi chất qua xét nghiệm máu hoặc thuộc nhóm kém hấp thu, việc dùng viên uống chỉ nên dừng lại ở mức liều dinh dưỡng cơ bản, không vượt quá 100% nhu cầu hàng ngày theo đúng khuyến cáo y tế ^[7]. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm bổ sung liều cao, không dùng liên tục kéo dài theo lời đồn thổi, và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào.

Tóm lại, chất chống oxy hóa không phải là thần dược và việc bổ sung liều cao nhân tạo hoàn toàn có thể phản tác dụng đối với nguy cơ ung thư. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống đa dạng, lành mạnh và duy trì sự cân bằng tự nhiên của cơ thể thay vì đặt cược sức khỏe vào các viên uống liều cao.