Nhiều người từng trải qua cảm giác đang ngủ say thì bắp chân bỗng nhiên co rút dữ dội, đau buốt khiến họ phải bật dậy xoa bóp trong đêm. Hiện tượng này thường được gọi là chuột rút bắp chân ban đêm và là một vấn đề sức khỏe rất phổ biến trong cộng đồng [1]. Khi gặp phải tình trạng này, lời khuyên truyền miệng quen thuộc nhất mà mọi người hay nhận được là đi mua ngay viên magie về uống vì cho rằng cơ thể đang thiếu hụt khoáng chất.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy quan niệm trên chưa thực sự chính xác. Ở người trưởng thành khỏe mạnh bình thường, phần lớn các cơn chuột rút ban đêm không xuất phát từ việc thiếu magie và việc tự ý uống bổ sung magie cũng không mang lại hiệu quả rõ rệt như lời đồn [1], [2].
Chuột rút ban đêm và nỗi ám ảnh đối với giấc ngủ
Chuột rút ban đêm là tình trạng các cơ xương co thắt đột ngột, ngoài ý muốn và gây đau đớn, thường kéo dài từ vài giây cho đến vài phút [3]. Vị trí xuất hiện phổ biến nhất là ở nhóm cơ bắp chân, khiến người bệnh vô cùng khó chịu và có thể dẫn tới mất ngủ trầm trọng [4]. Thống kê y khoa cho thấy có tới 60% người trưởng thành từng gặp phải các cơn chuột rút về đêm [4].
Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ mà còn gây lo lắng cho người bệnh, đặc biệt khi các cơn co rút tái diễn nhiều lần trong tuần. Để tìm kiếm giải pháp, nhiều người vội vã tìm đến các loại thực phẩm chức năng bổ sung khoáng chất, trong đó magie luôn là lựa chọn hàng đầu được quảng cáo rộng rãi [5]. Sự tin tưởng này bắt nguồn từ giả định rằng sự mất cân bằng khoáng chất trong cơ bắp chính là thủ phạm kích hoạt cơn đau co thắt.
Cơ chế co rút cơ và vai trò thực sự của magie
Về mặt sinh lý học, magie là một khoáng chất thiết yếu tham gia vào rất nhiều quá trình vận hành của cơ thể. Các nhà nghiên cứu ghi nhận magie đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa chức năng cơ bắp, bao gồm quá trình hấp thu oxy, sản xuất năng lượng và duy trì sự cân bằng điện giải của màng tế bào [2]. Chính vì những chức năng này, từ lâu giới y khoa đã đặt giả thuyết rằng việc thiếu hụt magie có thể làm suy giảm khả năng thư giãn của sợi cơ, dẫn đến co thắt bất thường [2].
Thế nhưng, các nghiên cứu chuyên sâu về bệnh học lại chỉ ra rằng nguyên nhân thực sự của chuột rút ban đêm phức tạp hơn nhiều. Cơ chế chính xác gây ra hiện tượng này vẫn chưa được biết tường tận [4]. Dẫu vậy, các chuyên gia nhận định rằng chuột rút về đêm có khả năng cao xuất phát từ tình trạng mỏi cơ và sự rối loạn chức năng của hệ thần kinh, chứ không phải do sự bất thường của các chất điện giải hay thiếu hụt khoáng chất trong cơ thể [4]. Điều này giải thích vì sao nồng độ magie trong máu của phần lớn những người bị chuột rút vẫn hoàn toàn bình thường.
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ở người lớn
Để làm rõ magie có thực sự giúp giảm chuột rút ban đêm hay không, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo được thực hiện tại một phòng khám ngoại trú lớn thuộc trường đại học ở Buenos Aires, Argentina trên các bệnh nhân có ít nhất 6 cơn chuột rút trong tháng trước đó [1]. Tổng cộng có 93 người tham gia giai đoạn đào thải 4 tuần bằng giả dược, sau đó 45 người đủ tiêu chuẩn được phân ngẫu nhiên dùng 900 mg magie citrat uống hai lần mỗi ngày trong 1 tháng rồi chuyển sang dùng giả dược trong 1 tháng tiếp theo, hoặc ngược lại [1]. Giữa hai đợt điều trị, các bệnh nhân có thêm 4 tuần dùng giả dược để đào thải thuốc [1].
Kết quả theo dõi trên 42 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm kéo dài 4 tháng cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng magie và nhóm dùng giả dược ở bất kỳ tiêu chí nào, từ số lượng cơn chuột rút, thời gian kéo dài, mức độ nghiêm trọng cho đến tình trạng rối loạn giấc ngủ [1]. Số cơn chuột rút trung bình là 11,1 ở nhóm giả dược và 11,8 ở nhóm dùng magie với chỉ số p = 0,59 [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng sai lệch do hiệu ứng thời gian: tất cả bệnh nhân đều có xu hướng giảm chuột rút theo thời gian bất kể họ uống magie hay giả dược trước [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận magie không mang lại hiệu quả trong điều trị chuột rút ban đêm ở nhóm bệnh nhân này, và sự thuyên giảm quan sát được có thể chỉ do diễn tiến tự nhiên, xu hướng hồi quy về mức trung bình hoặc do hiệu ứng giả dược [1].
Không dừng lại ở đường uống, một nghiên cứu khác tiến hành trên 46 người cao tuổi sống tại cộng đồng (độ tuổi trung bình 69,3 tuổi) bị chuột rút khi nghỉ ngơi nhằm kiểm tra tác dụng của magie đường truyền tĩnh mạch [5]. Việc truyền tĩnh mạch được thiết kế nhằm vượt qua giới hạn hấp thu sinh học qua đường tiêu hóa của magie uống [5]. Các bệnh nhân được truyền tĩnh mạch 20 mmol (tương đương 5 g) magie sulfat liên tục trong 5 ngày hoặc dùng giả dược, sau đó theo dõi tần suất chuột rút mỗi tuần trong 30 ngày [5].
Tại thời điểm bắt đầu, các bệnh nhân có trung bình 8,0 cơn chuột rút mỗi tuần [5]. Kết quả sau điều trị ghi nhận mức giảm trung bình số cơn chuột rút mỗi tuần ở nhóm truyền magie là -2,4 cơn, trong khi nhóm dùng giả dược giảm -1,7 cơn, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê với p = 0,51 (khoảng tin cậy 95% từ -3,1 đến 1,7) [5]. Lượng magie được cơ thể giữ lại qua đo lường nước tiểu 24 giờ cũng không liên quan đến mức độ đáp ứng điều trị [5]. Các tác giả khẳng định việc truyền magie không làm giảm tần suất chuột rút ở người cao tuổi và liệu pháp này không có chỉ định trong điều trị chuột rút khi nghỉ ngơi ở nhóm dân số cao niên [5].
Những kết quả trái chiều và sự thật đằng sau cảm giác hiệu quả
Bên cạnh các nghiên cứu khẳng định magie không có tác dụng, y văn cũng ghi nhận một số thử nghiệm đưa ra tín hiệu khác nhưng còn nhiều hạn chế. Một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi bắt chéo dùng magie citrat tương đương 300 mg magie nguyên tố so với giả dược trong 6 tuần trên những người tình nguyện bị chuột rút thường xuyên [6]. Ở nhóm bắt đầu bằng giả dược (29 người), số cơn chuột rút trung vị giảm từ 9 cơn khi dùng giả dược xuống còn 5 cơn khi dùng magie [6]. Tuy nhiên, ở nhóm bắt đầu bằng magie trước (17 người), số cơn chuột rút trung vị là 9 cơn khi dùng magie và 8 cơn khi dùng giả dược [6].
Phân tích số liệu cho thấy chỉ có một xu hướng giảm chuột rút nhẹ ở nhóm dùng magie với giá trị p = 0,07, chưa đạt mức ý nghĩa thống kê thông thường [6]. Đồng thời, mức độ nghiêm trọng và thời gian kéo dài của cơn chuột rút giữa hai nhóm hoàn toàn không có sự khác biệt [6]. Điểm đáng chú ý là có tới 78% đối tượng cảm thấy việc điều trị có hiệu quả sau khi dùng magie, cao hơn đáng kể so với 54% sau khi dùng giả dược (p = 0,03) [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tác dụng phụ thường gặp của magie citrat là tiêu chảy [6].
Hiện tượng bệnh nhân cảm thấy đỡ hơn dù số liệu khách quan không đổi cho thấy tác động tâm lý rất lớn trong việc điều trị chuột rút. Một phân tích gộp tổng hợp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã so sánh hiệu quả của magie với các phương pháp khác [2]. Kết luận của phân tích gộp này khẳng định việc bổ sung magie không mang lại hiệu quả có ý nghĩa thống kê đối với tình trạng chuột rút chân ban đêm ở dân số chung trong cộng đồng [2].
Chuột rút ở phụ nữ mang thai: Nhóm đối tượng có phản ứng khác biệt?
Trường hợp duy nhất mà magie cho thấy một số tác dụng nhất định là ở phụ nữ mang thai, tuy nhiên các kết quả khoa học vẫn còn nhiều tranh cãi [2], [3]. Khoảng 30% đến 50% phụ nữ mang thai bị chuột rút ở chân ít nhất hai lần mỗi tuần, chủ yếu ở cơ bắp chân [3].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi trên 86 phụ nữ mang thai khỏe mạnh ở tuần thai từ 14 đến 34 bị chuột rút ít nhất hai lần mỗi tuần đã đánh giá hiệu quả của magie bisglycinate chelate liều 300 mg mỗi ngày trong 4 tuần [7]. Kết quả trên 80 thai phụ hoàn thành nghiên cứu cho thấy tỷ lệ giảm 50% tần suất chuột rút ở nhóm uống magie đạt 86,0%, cao hơn rõ rệt so với 60,5% ở nhóm giả dược (p = 0,007) [7]. Mức độ giảm 50% cường độ đau cũng cao hơn ở nhóm dùng magie (69,8% so với 48,8%, p = 0,048) mà không ghi nhận sự khác biệt về tác dụng phụ tiêu hóa [7]. Nghiên cứu này kết luận bổ sung magie đường uống có thể là một lựa chọn điều trị giúp cải thiện tần suất và cường độ chuột rút do thai kỳ [7].
Trái lại, một thử nghiệm lâm sàng quan sát khác thực hiện năm 2020 trên 132 phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu lại đưa ra kết luận hoàn toàn trái ngược [3]. Các thai phụ được chia ngẫu nhiên dùng 300 mg magie citrat mỗi ngày hoặc giả dược trong 4 tuần [3]. Sau thời gian can thiệp, tỷ lệ giảm chuột rút ở toàn bộ người tham gia là 28,4%, trong đó nhóm dùng magie giảm 27,2% và nhóm giả dược giảm 32,8% [3]. Tỷ số chênh lệch OR là 1,3 với p = 0,527 và số cơn chuột rút trung bình giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,408) [3]. Do đó, nghiên cứu này kết luận magie đường uống không làm giảm sự xuất hiện cũng như tần suất của các cơn chuột rút ở phụ nữ mang thai [3]. Phân tích gộp tổng thể cũng chỉ nhận định magie có thể mang lại hiệu quả ở mức độ nhẹ đối với thai phụ, chứ không phải giải pháp toàn diện [2].
Hiểu lầm phổ biến và các nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn
Sự ngộ nhận cho rằng cứ bị chuột rút là do thiếu khoáng chất khiến nhiều người bỏ qua các nguyên nhân y khoa quan trọng. Các báo cáo tổng quan y khoa nhấn mạnh chuột rút bắp chân ban đêm thường liên quan mật thiết đến nhiều bệnh lý nền như bệnh mạch máu, hẹp ống sống thắt lưng, xơ gan, bệnh nhân đang lọc máu nhân tạo và phụ nữ mang thai [4].
Ngoài ra, một số loại thuốc điều trị cũng có mối liên hệ chặt chẽ với việc làm tăng nguy cơ chuột rút bắp chân, bao gồm sắt sucrose tiêm tĩnh mạch, estrogen liên hợp, raloxifene, naproxen và teriparatide [4]. Khi người bệnh than phiền về các cơn co thắt, việc thăm khám lâm sàng và khai thác tiền sử bệnh thường là đủ để phân biệt chuột rút ban đêm với các hội chứng khác như hội chứng chân không yên, đau cách hồi do mạch máu, viêm cơ hay bệnh thần kinh ngoại biên [4]. Các xét nghiệm máu hay xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu thông thường là không cần thiết để chẩn đoán nguyên nhân chuột rút [4].
Trước đây, thuốc quinine từng được sử dụng để điều trị chuột rút [6]. Tuy nhiên, do những lo ngại về tác dụng phụ nguy hiểm, hiện nay quinine đã không còn được khuyến cáo sử dụng cho mục đích này [4]. Giới chuyên môn cũng lưu ý rằng các bằng chứng hỗ trợ việc dùng các loại thuốc như magie, thuốc chẹn kênh canxi, carisoprodol hay vitamin B12 trong điều trị chuột rút ban đêm là rất hạn chế [4].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng các chế phẩm magie?
Mặc dù magie là chất dinh dưỡng thiết yếu, việc tự ý mua các sản phẩm bổ sung liều cao có thể mang lại những rủi ro sức khỏe không đáng có. Tác dụng phụ phổ biến nhất của việc bổ sung magie đường uống, đặc biệt là các dạng muối như magie citrat, là tình trạng rối loạn tiêu hóa như buồn nôn và tiêu chảy [6], [3]. Việc dùng quá liều có thể gây mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng hơn.
Những người cao tuổi bị chuột rút khi nghỉ ngơi cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tự ý dùng magie vì các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh liệu pháp này không có hiệu quả cải thiện [5]. Người mắc các bệnh lý suy giảm chức năng thận cần tránh tuyệt đối việc tự bổ sung magie liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ, do thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc bài tiết và cân bằng khoáng chất này [5]. Đối với phụ nữ mang thai, mặc dù magie có thể được cân nhắc, thai phụ vẫn bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản để được đánh giá đúng mức độ và lựa chọn dạng thuốc an toàn [3], [7].
Lời khuyên thực tế để xử lý và phòng ngừa chuột rút
Thay vì phụ thuộc vào các viên uống bổ sung magie đắt đỏ và thiếu bằng chứng hiệu quả, người hay bị chuột rút ban đêm có thể áp dụng các biện pháp cơ học đơn giản và an toàn hơn. Các bằng chứng y học hiện tại ủng hộ việc thực hiện các bài tập vận động nhẹ nhàng và kéo giãn cơ bắp chân trước khi đi ngủ để hạn chế sự co rút [4]. Khi cơn chuột rút bất ngờ ập đến, việc nhẹ nhàng duỗi thẳng chân, gập bàn chân hướng về phía đầu gối kết hợp xoa bóp cơ bắp chân sẽ giúp ngắt cơn co thắt nhanh chóng.
Về chế độ sinh hoạt hàng ngày, việc duy trì uống đủ nước và ăn uống cân bằng là nền tảng quan trọng giúp cơ bắp hoạt động trơn tru. Bạn hoàn toàn có thể cung cấp đủ lượng magie cần thiết cho cơ thể thông qua các nguồn thực phẩm tự nhiên như các loại hạt, ngũ cốc nguyên hạt, đậu và rau lá xanh đậm mà không cần dùng đến thực phẩm chức năng. Nếu các cơn chuột rút ban đêm xuất hiện với tần suất dày đặc, gây mất ngủ triền miên hoặc đi kèm các dấu hiệu như teo cơ, yếu chân hay sưng phù, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám toàn diện.
Chuột rút bắp chân ban đêm là một rối loạn cơ thần kinh phổ biến nhưng không đồng nghĩa với việc bạn đang bị thiếu hụt magie [1], [4]. Các dữ liệu khoa học uy tín đã chứng minh việc bổ sung khoáng chất này không giúp làm giảm các cơn đau co thắt ở người bình thường [1], [5], [2]. Do đó, người bệnh nên tỉnh táo trước các quảng cáo thực phẩm chức năng, ưu tiên các bài tập kéo giãn cơ và tìm kiếm sự tư vấn y tế khi tình trạng co rút kéo dài.
