Nhiều người thường trải qua cảm giác bồn chồn, căng thẳng kéo dài mà không rõ nguyên nhân xuất phát từ đâu. Ít ai ngờ rằng chế độ ăn uống thiếu hụt chất xơ hòa tan có thể làm gián đoạn tín hiệu trao đổi giữa đường ruột và não bộ, từ đó tác động tiêu cực đến tâm trạng mỗi ngày.
Vậy việc bổ sung inulin hàng ngày có thực sự giúp cải thiện tinh thần thông qua trục ruột - não hay không? Các nghiên cứu khoa học sơ bộ cho thấy inulin khi vào đại tràng sẽ được hệ vi sinh vật lên men để tạo ra các axit béo chuỗi ngắn [1]. Những hợp chất này hỗ trợ giảm viêm thần kinh và điều hòa chất dẫn truyền thần kinh, nhưng bằng chứng hiện tại chủ yếu mới dừng lại ở các mô hình động vật [1, 2].
Trục ruột - não và cơ chế sản sinh axit béo chuỗi ngắn
Inulin là một loại chất xơ hòa tan gồm các chuỗi phân tử beta-(2, 1) fructosyl-fructose không bị phân hủy tại đường tiêu hóa trên [2]. Khi xuống đến đại tràng, hợp chất này đóng vai trò như nguồn thức ăn chọn lọc cho các vi khuẩn có lợi [2]. Quá trình này kích thích sự phát triển mạnh mẽ của vi khuẩn chi Bifidobacterium và Lactobacillus [5, 6].
Khi các vi khuẩn có lợi lên men inulin, chúng tạo ra các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [1]. Các sản phẩm chuyển hóa này tham gia vào hệ tuần hoàn, tác động trực tiếp và gián tiếp đến hệ thần kinh trung ương thông qua trục ruột - não [1, 7]. Nhờ đó, inulin thúc đẩy sự cân bằng giữa các tín hiệu thần kinh và hỗ trợ kiểm soát tình trạng viêm nội sinh [1, 5].
Ngoài ra, chuỗi carbon của inulin cũng quyết định tốc độ lên men sinh học trong lòng ruột [2]. Dạng inulin chuỗi dài phụ thuộc nhiều vào các vi khuẩn có khả năng phân giải đường phức tạp như Bacteroides, mang lại tác dụng kháng viêm rõ rệt hơn so với inulin chuỗi ngắn [2]. Sự tăng sinh SCFA tại manh tràng giúp củng cố hàng rào bảo vệ ruột và ngăn chặn độc tố nội sinh rò rỉ vào máu [2].
Nghiên cứu thực nghiệm về tâm trạng và hành vi
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã kiểm tra tác động của thời điểm dùng inulin trên chuột bị căng thẳng mạn tính không thể dự đoán (CUMS) trong 12 tuần [3]. Thí nghiệm chia các nhóm chuột dùng inulin vào buổi sáng (7h30 - 8h00) hoặc buổi tối (19h30 - 20h00), kết hợp giữa chế độ ăn thông thường và chế độ ăn giàu chất béo [3]. Kết quả cho thấy chế độ ăn nhiều chất béo làm trầm trọng thêm tình trạng viêm thần kinh và dễ gây ra các hành vi giống lo âu, trầm cảm [3].
Việc bổ sung inulin vào buổi sáng giúp cải thiện rõ rệt hành vi thám hiểm và mức độ ưa thích đường sucrose ở động vật thí nghiệm [3]. Cả hai thời điểm dùng inulin đều làm giảm phản ứng viêm thần kinh, trong đó dùng buổi tối cho xu hướng giảm viêm mạnh hơn [3]. Đáng chú ý, dùng inulin vào buổi sáng có xu hướng tác động tích cực đến yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) và các chất dẫn truyền thần kinh [3].
Một công trình nghiên cứu khác công bố năm 2022 đã xem xét phản ứng di truyền dinh dưỡng đối với inulin ở chuột mang biến thể gen APOE của người [4]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột trẻ tuổi mang gen APOE3 và APOE4 trong 16 tuần, bắt đầu từ 3 tháng tuổi, sử dụng chế độ ăn bổ sung inulin hoặc thức ăn đối chứng [4]. Kết quả ghi nhận inulin làm thay đổi độ đa dạng vi sinh đường ruột, tăng vi khuẩn có lợi và nâng cao nồng độ SCFA ở cả hai nhóm [4].
Đồng thời, chuột dùng inulin được ghi nhận tăng nồng độ scyllo-inositol ở vùng hải mã, hỗ trợ duy trì cấu trúc mối nối biểu mô hàng rào máu não thông qua việc biểu hiện Claudin-1 và Claudin-5 [4]. Tuy nhiên, nhóm mang gen APOE3 có chuyển hóa liên quan đến tryptophan và tyrosine thay đổi, trong khi nhóm APOE4 lại biến đổi chu trình axit tricarboxylic và chuyển hóa axit mật [4]. Điều này chứng minh hiệu quả bảo vệ thần kinh của inulin phụ thuộc một phần vào nền tảng gen của từng cá thể [4].
Nghiên cứu công bố năm 2020 so sánh inulin với các polysaccharide từ hạt sồi và hạt cọ sago trên chuột ăn nhiều chất béo [5]. Kết quả cho thấy việc nuôi dưỡng bằng inulin và các prebiotic mới đều làm tăng nồng độ SCFA trong ruột chuột [5]. Sự gia tăng này đi kèm với việc giảm tình trạng tăng tính thấm của ruột, hạ thấp chỉ dấu viêm niêm mạc và điều hòa tín hiệu năng lượng ở vùng dưới đồi thông qua tăng biểu hiện pro-opiomelanocortin [5].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Các tài liệu khoa học ghi nhận inulin là một thành phần chất xơ đã được cơ quan quản lý dược phẩm và thực phẩm chấp thuận sử dụng trong thực phẩm từ tháng 6 năm 2018 [6]. Việc bổ sung prebiotic này mang lại tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ điều hòa trục cơ quan - ruột, bảo vệ chức năng chuyển hóa và giảm nguy cơ thoái hóa thần kinh sơ bộ [2, 7].
Tuy vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu hiện có [4, 8]. Các tác động điều chỉnh tâm trạng, giảm lo âu và cải thiện chất dẫn truyền thần kinh chủ yếu được ghi nhận trên động vật gặm nhấm thông qua việc kiểm soát môi trường sống và liều lượng nghiêm ngặt [1, 2]. Trên người, bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh inulin giúp điều trị rối loạn tâm trạng hoặc cải thiện cảm xúc vẫn còn rất sơ khai [6, 8].
Hiệu quả của inulin còn chịu sự chi phối mạnh mẽ từ hệ vi sinh vật đường ruột ban đầu của mỗi người [7]. Cấu trúc vi khuẩn bản địa khác nhau sẽ dẫn đến sự cạnh tranh và tương tác chuyển hóa inulin khác nhau, tạo ra lượng SCFA không đồng đều giữa các cá nhân [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng chất xơ inulin
Một ngộ nhận khá phổ biến là cho rằng bổ sung càng nhiều chất xơ hòa tan thì tinh thần sẽ càng phấn chấn và đường ruột càng khỏe mạnh. Thực tế, việc nạp quá nhiều inulin không mang lại hiệu quả vượt trội mà có thể gây kích ứng đường tiêu hóa [6, 8]. Việc sử dụng không đúng cách thậm chí bị ghi nhận làm tăng nguy cơ tổn thương tại niêm mạc ruột trong một số điều kiện sức khỏe đặc thù [8].
Quan niệm coi inulin như một hoạt chất thay thế cho các can thiệp y khoa về tâm lý hoặc thuốc điều trị thần kinh cũng hoàn toàn sai lệch [1, 6]. Inulin chỉ là chất nền dinh dưỡng hỗ trợ chuyển hóa và hệ vi sinh [5, 6]. Chất xơ này hoàn toàn không thể trực tiếp dập tắt các cơn căng thẳng cấp tính hay chữa khỏi các chứng trầm cảm bệnh lý [1, 6].
Những đối tượng cần thận trọng trước khi dùng
Mặc dù inulin có nguồn gốc tự nhiên, một số nhóm người cần hết sức cẩn thận trước khi sử dụng dạng bổ sung cô đặc [6, 8]. Bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích hoặc viêm loét đại tràng, bệnh Crohn nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [6, 8]. Trên mô hình động vật mắc bệnh viêm ruột (IBD), inulin đã từng bị ghi nhận có khả năng làm trầm trọng thêm tình trạng viêm [1].
Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính thoái hóa như đái tháo đường cũng cần theo dõi kỹ lưỡng [1]. Tác động tương tác giữa inulin và thuốc chuyển hóa cần được làm rõ thêm để tránh làm thay đổi tốc độ hấp thu dược chất [1]. Khi gặp bất kỳ triệu chứng đầy bụng, co thắt bụng kéo dài, người dùng cần ngưng sử dụng và thăm khám y khoa kịp thời [1].
Cách bổ sung inulin an toàn và hiệu quả
Để hệ vi sinh vật làm quen dần mà không gây xáo trộn tiêu hóa, người trưởng thành khỏe mạnh nên duy trì mức dung nạp khuyến nghị là 10 g inulin tự nhiên mỗi ngày, hoặc 5 g chiết xuất rễ rau diếp xoăn mỗi ngày [1]. Không nên bắt đầu ngay với liều tối đa mà cần tăng dần từng lượng nhỏ qua các ngày [1].
Thời điểm sử dụng inulin trong ngày cũng có thể tạo ra những tác động sinh học khác biệt [3]. Bổ sung vào buổi sáng hỗ trợ các hành vi khám phá và điều hòa chất dẫn truyền thần kinh tốt hơn, trong khi dùng buổi tối có xu hướng ức chế các phản ứng viêm thần kinh sâu hơn [3]. Bạn có thể hòa tan bột inulin vào nước ấm, sữa chua hoặc kết hợp cùng các thực phẩm chứa lợi khuẩn để tối ưu hóa hoạt động sinh học tổng thể [1].
Bổ sung inulin là giải pháp dinh dưỡng giàu tiềm năng giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh và hỗ trợ sản sinh axit béo chuỗi ngắn tác động lên trục ruột - não [2, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng về tâm trạng hiện tại chủ yếu mới ở giai đoạn sơ bộ trên mô hình phòng thí nghiệm [1, 2]. Để duy trì sức khỏe tinh thần và thể chất ổn định, mỗi người cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng thực phẩm và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [4, 6].
