Cảm giác cộm rát, đỏ mắt và mỏi mắt sau nhiều giờ làm việc trước màn hình máy tính hay trong phòng điều hòa đã trở thành nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người hiện đại. Khi nước mắt nhân tạo chỉ đem lại sự dễ chịu tạm thời, nhiều người bắt đầu tìm đến các viên uống bổ sung dinh dưỡng, đặc biệt là dầu cá chứa Omega-3. Liệu việc bổ sung loại axit béo thiết yếu này có thực sự giúp giải quyết tận gốc chứng khô mắt mạn tính hay chỉ là lời đồn thổi?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng là: Có, Omega-3 đóng vai trò hỗ trợ điều trị rất tích cực [1]. Các bằng chứng lâm sàng ghi nhận dưỡng chất này giúp tăng tính ổn định của màng phim nước mắt, cải thiện lượng nước mắt tiết ra và làm giảm đáng kể các triệu chứng khó chịu ở bề mặt nhãn cầu [2], [3].

Màng phim nước mắt và cơ chế tác động của Omega-3

Để hiểu vì sao Omega-3 lại hiệu quả, cần nhìn vào bản chất của hội chứng khô mắt. Khô mắt là một bệnh lý đa yếu tố, ảnh hưởng trực tiếp đến nước mắt và bề mặt nhãn cầu, đi kèm với tình trạng tăng áp lực thẩm thấu của màng phim nước mắt và viêm bề mặt nhãn cầu [2]. Tác động của khô mắt lên chất lượng cuộc sống được đánh giá là tương đương với các cơn đau thắt ngực mức độ vừa, thậm chí trong các ca nặng còn tương đương với việc phải chạy thận nhân tạo [1].

Omega-3 là một axit béo thiết yếu mà cơ thể không thể tự tổng hợp được, bắt buộc phải bổ sung thông qua chế độ ăn uống [2]. Trong chế độ ăn hiện đại tại các nước phát triển, việc thiếu hụt Omega-3 và dư thừa Omega-6 đang diễn ra phổ biến [4]. Sự mất cân bằng này thúc đẩy các phản ứng viêm toàn thân cũng như tại mắt [4]. Khi được dung nạp, các axit béo chuỗi dài như DHA và EPA sẽ điều hòa con đường axit arachidonic (AA), ức chế tạo tiền chất prostaglandin gây viêm từ Omega-6 và thúc đẩy tổng hợp các prostaglandin kháng viêm như prostaglandin E3 [2], [4].

Cơ chế bảo vệ mắt của Omega-3 diễn ra theo nhiều hướng:

  • Kháng viêm tại tuyến lệ: Omega-3 thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ tại tuyến lệ, ngăn ngừa hiện tượng tế bào biểu mô chế tiết bị chết theo chương trình (apoptosis), từ đó hỗ trợ khả năng tiết nước mắt [2], [4].
  • Ổn định lớp mỡ bề mặt: Hoạt chất này làm thay đổi thành phần axit béo của tuyến Meibomius, giúp làm sạch tình trạng viêm tắc tuyến bờ mi (meibomitis), tạo ra một lớp màng lipid mỏng hơn và đàn hồi hơn để bảo vệ màng phim nước mắt khỏi bị bay hơi nhanh [2], [4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp lâm sàng

Các thử nghiệm trên người đã chứng minh hiệu quả cụ thể của dưỡng chất này đối với sức khỏe đôi mắt.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng giả dược, mù đôi công bố năm 2013 đã tiến hành trên 264 mắt bệnh nhân được bổ sung 1 viên nang (500mg) chứa 325mg EPA và 175mg DHA, uống 2 lần mỗi ngày trong 3 tháng, so sánh với nhóm chứng dùng giả dược gồm 254 mắt [3]. Kết quả ghi nhận 65% bệnh nhân dùng Omega-3 có cải thiện triệu chứng đáng kể sau 3 tháng, vượt trội so với 33% ở nhóm giả dược (P=0.005) [3]. Điểm thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) ở nhóm Omega-3 tăng vọt lên mức trung bình 2,54 ± 2,34 so với chỉ 0,13 ± 0,16 ở nhóm giả dược [3]. Điểm số triệu chứng giảm trung bình 2,02 ± 0,96 ở nhóm Omega-3, trong khi nhóm giả dược chỉ giảm 0,48 ± 0,22 (P<0.001) [3].

Năm 2014, một nghiên cứu can thiệp tiến hành trên 905 bệnh nhân khô mắt (72% là nữ, độ tuổi trung vị 60) sử dụng 3 viên/ngày công thức dinh dưỡng Brudysec (1,5g kết hợp Omega-3 và chất chống oxy hóa) trong 12 tuần [5]. Điểm cường độ trung bình của tất cả các triệu chứng (cộm rát, đỏ, đau, mỏi, nhìn mờ) đã giảm rõ rệt từ 11,9 ± 4,8 xuống còn 6,8 ± 4,5 sau 12 tuần can thiệp (P<0.001) [5]. Tỷ lệ bệnh nhân bị triệu chứng hành hạ gần như liên tục giảm từ 53,5% xuống 34,1%, 68,1% người cảm thấy dễ chịu hơn khi đeo kính áp tròng, và số lần dùng nước mắt nhân tạo giảm từ 3,8 ± 1,6 lần/ngày xuống 3,3 ± 1,6 lần/ngày (P<0.001) [5].

Tiếp tục quy mô lớn hơn vào năm 2016, một nghiên cứu tiến cứu trên 1.419 bệnh nhân (74,3% nữ, tuổi trung bình 58,9) uống liều tương tự 3 viên Brudysec 1,5g/ngày trong 12 tuần [6]. Kết quả cho thấy mỗi triệu chứng khô mắt riêng lẻ đều cải thiện có ý nghĩa thống kê (P<0.001) và số lần tra nước mắt nhân tạo hàng ngày giảm từ 3,77 ± 2,08 xuống 3,45 ± 1,72 (P<0.01) [6]. Chỉ số kiểm tra lượng nước mắt Schirmer I và thời gian vỡ phim nước mắt TBUT đều tăng lên đáng kể [6].

Đối với các đối tượng đặc thù, một thử nghiệm năm 2016 trên bệnh nhân sau phẫu thuật đục thủy tinh thể chỉ ra rằng việc bổ sung lượng lớn axit béo không bão hòa đa Omega-3 giúp giảm triệu chứng khô mắt và tăng tính ổn định của màng phim nước mắt [2]. Các chỉ số OSDI (chỉ số bệnh bề mặt nhãn cầu), TBUT và áp lực thẩm thấu nước mắt đều cải thiện vượt trội so với nhóm chứng [2].

Năm 2017, nghiên cứu trên 36 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (tuổi trung bình 65,57 ± 4,27, thời gian mắc bệnh trung bình 14,85 ± 5,4 năm) bị khô mắt từ vừa đến nặng dùng Omega-3 chuỗi dài trong 3 tháng cho thấy: điểm Schirmer-I và TBUT tăng lên rõ rệt (lần lượt p < 0.05 và p < 0.001) [7]. Thử nghiệm tế bào học ấn kết mạc ghi nhận giảm mức độ dị sản vảy kết mạc và điểm OSDI giảm thấp hơn rõ rệt sau 1 và 3 tháng (p < 0.001) [7].

Cái nhìn toàn diện từ các phân tích gộp

Bên cạnh các thử nghiệm đơn lẻ, các dữ liệu tổng hợp mang lại cái nhìn khách quan hơn về hiệu quả thực tế. Một phân tích gộp công bố năm 2014 đánh giá 7 nghiên cứu độc lập với tổng cộng 790 người tham gia đã so sánh Omega-3 với giả dược [1].

Kết quả phân tích gộp cho thấy Omega-3 giúp kéo dài thời gian vỡ phim nước mắt TBUT thêm 1,58 giây (WMD=1,58, khoảng tin cậy 95% 0,60 đến 2,55; P=0.007) và cải thiện đáng kể bài kiểm tra Schirmer đo lượng nước mắt (WMD=0.74, 95% CI 0,29 đến 1,19; P=0.001) [1]. Tuy nhiên, dữ liệu tổng hợp về chỉ số đánh giá triệu chứng chủ quan OSDI trong phân tích này lại chưa ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (WMD=-4,54, 95% CI -9,85 đến 0,78; P=0,09) [1].

Điều này chỉ ra rằng dù Omega-3 cải thiện rõ rệt các chỉ số khách quan của màng phim nước mắt, nhưng cảm nhận chủ quan của bệnh nhân đôi khi chưa phản ánh trọn vẹn sự cải thiện đó ngay lập tức [1].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Việc bổ sung Omega-3 mang lại lợi ích nổi bật nhất ở các trường hợp khô mắt do viêm bờ mi và bệnh lý tuyến Meibomius nhờ khả năng cải thiện chất lượng lớp dầu bề mặt [3], [4]. Ngoài ra, dữ liệu dịch tễ từ Miljanovic và cộng sự cũng ghi nhận tỷ lệ mắc các triệu chứng khô mắt thấp hơn ở những phụ nữ có lượng Omega-3 nạp vào từ chế độ ăn cao hơn [2].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Dù Omega-3 và Omega-6 bôi tại chỗ cũng như dùng đường uống đem lại kết quả đầy hứa hẹn, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm để thiết lập một phác đồ điều trị chuẩn hóa cho hội chứng khô mắt bằng các axit béo thiết yếu này [8]. Omega-3 đóng vai trò hỗ trợ trị liệu chứ không thể coi là thuốc chữa khỏi hoàn toàn mọi tổn thương bề mặt mắt [1], [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng Omega-3 cho mắt

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống vài ngày dầu cá là mắt sẽ hết khô ngay. Thực tế, trong các thử nghiệm lâm sàng, bệnh nhân cần duy trì bổ sung đều đặn từ 4 đến 12 tuần (khoảng 1 đến 3 tháng) mới ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về cấu trúc màng phim nước mắt và tế bào học bề mặt nhãn cầu [5], [3], [7].

Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều dầu cá thì mắt càng nhanh khỏi. Bổ sung dưỡng chất cần sự cân bằng hợp lý, bởi Omega-3 và Omega-6 cần được tiêu thụ cùng nhau theo một tỷ lệ thích hợp để phát huy hiệu quả kháng viêm hiệp đồng tối ưu cho cơ thể [4].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Mặc dù việc bổ sung Omega-3 đã được chứng minh hiệu quả trong các bệnh lý tim mạch, viêm khớp và có độ an toàn cao khi hoạt động tương hỗ với Omega-6, người dùng vẫn cần lưu ý một số phản ứng phụ [4].

Dữ liệu an toàn trên 905 bệnh nhân cho thấy 70,1% người dùng không gặp bất kỳ tác dụng không mong muốn nào [5]. Tuy nhiên, một số trường hợp vẫn có thể gặp tình trạng:

  • Ợ hơi có mùi tanh của cá (chiếm 13,5% các trường hợp) [5].
  • Buồn nôn (chiếm 4,9%) [5].
  • Tiêu chảy (chiếm 1,3%) hoặc nôn mửa (chiếm 0,3%) [5].

Những người có tiền sử dị ứng hải sản, người đang mắc các bệnh lý nền đường tiêu hóa, hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu liệu trình bổ sung dinh dưỡng đường uống để tránh các tương tác không mong muốn.

Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn, khoa học

Dựa trên các nghiên cứu khoa học thực nghiệm, người bị khô mắt có thể tham khảo việc bổ sung theo các nguyên tắc sau:

  • Liều lượng tham khảo: Các thử nghiệm ghi nhận hiệu quả tích cực khi dùng liều 1.000mg/ngày (chia 2 lần, mỗi lần 500mg chứa 325mg EPA và 175mg DHA) hoặc công thức phối hợp dinh dưỡng chứa Omega-3 ở mức 1,5g/ngày [5], [6], [3].
  • Thời điểm và cách dùng: Nên uống trong hoặc ngay sau bữa ăn có chất béo để tăng khả năng hấp thu các axit béo và giảm thiểu cảm giác ợ tanh hay cồn cào đường tiêu hóa [5].
  • Thời gian áp dụng: Nên duy trì lộ trình kiên trì tối thiểu từ 8 đến 12 tuần (khoảng 2 đến 3 tháng) để màng phim nước mắt và biểu mô kết mạc có thời gian phục hồi [5], [7].
  • Kết hợp toàn diện: Việc bổ sung đường uống không loại trừ các biện pháp chăm sóc tại chỗ; bệnh nhân vẫn nên duy trì nhỏ nước mắt nhân tạo khi cần thiết và giữ chế độ nghỉ ngơi cho mắt hợp lý [5], [6].

Omega-3 là một dưỡng chất bổ trợ đắc lực giúp kháng viêm và củng cố độ bền vững của màng nước mắt từ bên trong [2], [4]. Tuy nhiên, để bảo vệ thị lực lâu dài, người bệnh không nên tự ý lạm dụng hay bỏ qua các tư vấn chuyên môn. Khi mắt có các dấu hiệu khô rát kéo dài hoặc bệnh lý nền phức tạp, hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa mắt để có chẩn đoán chính xác và phác đồ can thiệp phù hợp nhất.