Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh, nhiều phụ nữ đối mặt với tình trạng cảm xúc thay đổi thất thường, dễ cáu gắt và buồn bã vô cớ. Chế độ ăn uống và các chất bổ sung như dầu cá omega-3 thường được nhắc tới như một giải pháp tự nhiên giúp cân bằng lại tâm lý.

Dữ liệu y khoa cho thấy axit béo omega-3 đóng vai trò hỗ trợ tích cực đối với các triệu chứng rối loạn khí sắc và trầm cảm, đặc biệt là khi dùng phối hợp hoặc dưới dạng giàu hoạt chất EPA [2, 3]. Dù vậy, omega-3 không phải là thần dược thay thế thuốc điều trị và hiệu quả trên từng nhóm phụ nữ vẫn cần được nhìn nhận thấu đáo dựa trên các bằng chứng thực tế [2, 5].

Cơ chế tác động của omega-3 đối với não bộ

Axit béo omega-3 là nhóm axit béo không bão hòa đa chuỗi dài có nguồn gốc từ thực vật và sinh vật biển [1]. Khác với chất béo bão hòa có thể gây tác hại cho sức khỏe, omega-3 mang lại nhiều lợi ích sinh học quan trọng [1]. Hai thành phần chủ chốt của nhóm này gồm axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA) [2].

Trong não bộ, DHA và EPA tham gia cấu tạo nên màng tế bào, giúp duy trì độ mềm dẻo và linh hoạt của màng tế bào [2]. Yếu tố này rất quan trọng để đảm bảo quá trình dẫn truyền xung động thần kinh và luân chuyển qua các kênh ion diễn ra thông suốt [2]. Ngoài ra, omega-3 còn giữ vai trò điều hòa các phản ứng viêm trong cơ thể [2]. Ngược lại, nếu chế độ ăn dư thừa omega-6, các phân tử này sẽ cạnh tranh và tích tụ nhiều trên màng tế bào, tạo ra các eicosanoid thúc đẩy phản ứng viêm bất lợi [2].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về tâm trạng và omega-3?

Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa tình trạng thiếu hụt axit béo omega-3 trong khẩu phần ăn với các rối loạn khí sắc [3]. Nhiều dấu ấn sinh học cho thấy người mắc bệnh trầm cảm thường có nồng độ omega-3 thấp hơn bình thường [1, 3].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2009 đã tổng hợp 21 thử nghiệm và chọn ra 13 thử nghiệm đủ điều kiện phân tích [4]. Trong 12 thử nghiệm với 554 bệnh nhân, mức độ cải thiện tâm trạng trầm cảm đạt chênh lệch trung bình chuẩn hóa là -0,47 [4]. Phân tích này cũng chỉ ra mối tương quan thuận giữa liều lượng omega-3 sử dụng và hiệu quả cải thiện triệu chứng trầm cảm với hệ số tương quan r = 0,5 (p = 0,04) [4]. Tuy nhiên, omega-3 không cho thấy tác động cải thiện đối với trạng thái hưng cảm trong 4 thử nghiệm trên 126 người [4].

Năm 2011, một thử nghiệm nhãn mở sơ bộ được thực hiện trên 24 phụ nữ từ 40 tuổi trở lên đang trong giai đoạn tiền mãn kinh hoặc mãn kinh mắc rối loạn trầm cảm mức độ rõ rệt [5]. Sau 1 tuần dùng giả dược mù đơn, các tình nguyện viên bước vào đợt điều trị kéo dài 8 tuần với omega-3 [5]. Nghiên cứu này bước đầu ghi nhận hướng đi can thiệp mới bằng axit béo không bão hòa đa cho đối tượng phụ nữ quanh giai đoạn mãn kinh [5].

Ở khía cạnh điều trị chung, các bằng chứng thuyết phục hiện nay ủng hộ việc bổ sung omega-3 như một liệu pháp phối hợp kèm theo phác đồ dùng thuốc chống trầm cảm tiêu chuẩn để nâng cao hiệu quả nâng đỡ tâm trạng [2].

Những tranh cãi và giới hạn từ y văn

Bên cạnh những kết quả tích cực, các nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt rất lớn về mặt kết quả giữa các thử nghiệm lâm sàng [4, 5]. Mức độ hiệu quả dao động từ không có tác dụng cho đến cải thiện rõ rệt [6].

Điển hình là một nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn tại Phần Lan công bố năm 2004 trên 29.133 nam giới từ 50 đến 69 tuổi [7]. Kết quả theo dõi dựa trên bảng hỏi khẩu phần ăn và hồ sơ bệnh án không tìm thấy mối liên hệ nào giữa lượng omega-3 hay lượng cá tiêu thụ với tâm trạng chán nản, các đợt trầm cảm nặng hay hành vi tự sát [7].

Tại sao lại có sự khác biệt này? Một phân tích gộp năm 2013 giải thích rằng sự không đồng nhất có thể đến từ thành phần chế phẩm: các công thức chứa hàm lượng DHA chiếm ưu thế thường không mang lại hiệu quả rõ rệt, trong khi các chế phẩm chứa hàm lượng EPA vượt trội lại cho kết quả hỗ trợ khả quan trên bệnh nhân trầm cảm [8]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2016 cho thấy chuột được nuôi bằng chế độ giàu EPA hoặc DHA trong 8 tuần không thay đổi các hành vi liên quan đến lo âu trên mê cung nâng cao [6]. Điều này cho thấy tác động tích cực của omega-3 đối với cảm xúc có thể đi qua con đường sinh học khác chứ không thuần túy là tác dụng giải lo âu [6].

Hiểu lầm thường gặp về dầu cá và tâm trạng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống vài viên dầu cá tự mua là có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng bất ổn cảm xúc hoặc trầm cảm tuổi trung niên. Khoa học hiện chưa ghi nhận bằng chứng cho thấy dùng đơn độc một mình axit béo omega-3 có thể tạo ra tác dụng nâng đỡ tâm trạng toàn diện như một loại thuốc đặc trị độc lập [2].

Một hiểu lầm khác là loại omega-3 nào cũng cho kết quả giống nhau. Trên thực tế, dữ liệu y văn hiện tại nghiêng về việc ưu tiên các chế phẩm có hàm lượng EPA cao hơn để hỗ trợ tâm trạng rối loạn [8]. Đồng thời, omega-3 cũng không có tác dụng làm dịu cơn hưng cảm ở người có biểu hiện cảm xúc thất thường dạng hưng cảm [4].

Ai nên thận trọng khi tự ý bổ sung?

Omega-3 từ dầu cá thường được đánh giá là tự nhiên, ít tác dụng phụ và có tính bảo vệ tế bào thần kinh [8]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng chế phẩm liều cao kéo dài không phải lúc nào cũng an toàn với mọi cơ thể [2].

Các nghiên cứu đã ghi nhận những chỉ dấu cho thấy việc bổ sung omega-3 có thể gây tác động tiêu cực đến hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) và chức năng của tế bào lympho T trong hệ miễn dịch [2]. Vì vậy, những người có bệnh nền về suy giảm miễn dịch cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng [2]. Phụ nữ đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc có vấn đề sức khỏe phức tạp ở giai đoạn tiền mãn kinh không nên tự ý dùng liều cao mà cần trao đổi với bác sĩ điều trị [2].

Cách áp dụng an toàn và khoa học

Để hỗ trợ sức khỏe tinh thần và thể chất trong giai đoạn tiền mãn kinh, việc duy trì một chế độ ăn uống lành mạnh là bước cơ bản đầu tiên [2].

Chế độ dinh dưỡng nên thay thế dần các loại chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa bằng các chất béo lành mạnh [2, 8]. Cần cân bằng lượng axit béo omega-6 và omega-3 trong bữa ăn hàng ngày, hạn chế tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa dầu mỡ giàu omega-6 để tránh kích thích các phản ứng viêm mô tế bào [2].

Nếu muốn bổ sung thông qua chế phẩm dầu cá, người dùng nên tìm hiểu kỹ bảng thành phần và chú ý đến tỷ lệ EPA, bởi đây là hoạt chất nhận được nhiều bằng chứng hỗ trợ nhất cho các triệu chứng rối loạn cảm xúc [8]. Việc sử dụng nên duy trì đều đặn theo hướng dẫn liều dùng của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa [4].

Omega-3 là dưỡng chất quan trọng đối với chức năng thần kinh và có tiềm năng hỗ trợ cải thiện tâm trạng tiêu cực [1, 2]. Tuy nhiên, chất này cần được xem như một thành tố hỗ trợ lối sống thay vì phương thuốc chữa bách bệnh. Phụ nữ tiền mãn kinh nên kết hợp ăn uống cân bằng, tập luyện và thăm khám y khoa khi các cơn bất ổn tâm lý gây cản trở cuộc sống thường nhật.