Áp lực công việc kéo dài khiến nhiều người tìm đến các giải pháp thay đổi lối sống, bao gồm cả việc điều chỉnh thực đơn hàng ngày. Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng trong hỗ trợ hạ huyết áp, nhưng liệu chế độ này có giúp giải tỏa căng thẳng nơi làm việc hay không?
Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá trực tiếp hiệu quả của chế độ ăn DASH đối với chứng căng thẳng công sở. Các dữ liệu khoa học hiện có chỉ cho thấy mối liên hệ gián tiếp: căng thẳng công việc làm thay đổi nồng độ hormone cortisol, trong khi chế độ ăn DASH chủ yếu được chứng minh giúp cải thiện các chỉ số chống oxy hóa và tâm trạng ở một số nhóm bệnh nhân cụ thể.
Căng thẳng công sở và biến động hormone cortisol
Căng thẳng nghề nghiệp mãn tính là yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh tim mạch, tăng huyết áp và giảm sút sức khỏe tâm thần [1]. Khi đối mặt với áp lực tại nơi làm việc, cơ thể phản ứng bằng cách kích hoạt trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) và giải phóng hormone cortisol [2], [1].
Một nghiên cứu năm 2022 theo dõi nhật ký căng thẳng và cortisol trong nước bọt cho thấy mức cortisol biến thiên thuận theo mức độ căng thẳng chủ quan của nhân viên (p = 0,042) [1]. Nhóm nhân viên y tế chiếm một phần ba số người tham gia nhưng báo cáo tới 42% các yếu tố gây căng thẳng nghiêm trọng, với các cảm xúc phổ biến là tức giận, lo âu và quá tải [1].
Đặc điểm vai trò công việc cũng tác động trực tiếp đến phản ứng sinh lý. Nghiên cứu năm 2013 trên 43 nam giới khỏe mạnh chỉ ra rằng sự mơ hồ và xung đột vai trò tại nơi làm việc làm tăng phản ứng tiết cortisol khi thực hiện bài kiểm tra tâm lý xã hội cấp tính (p = 0,016) [3].
Vị trí công việc và sự hỗ trợ xã hội cũng tạo ra sự khác biệt về hormone này. Khảo sát trên 766 nhân viên Nhật Bản năm 2022 cho thấy lao động phổ thông có nồng độ cortisol cao hơn cấp quản lý ở cả nam (0,6 so với 0,4 mcg/dL) và nữ (0,5 so với 0,4 mcg/dL) [4]. Ngoài ra, nam giới nhận được ít sự hỗ trợ từ đồng nghiệp có nồng độ cortisol cao hơn nhóm nhận được nhiều hỗ trợ (0,6 so với 0,4 mcg/dL) [4].
Chế độ DASH tác động thế nào đến tâm trạng và hormone stress?
Dù chưa thử nghiệm trên môi trường công sở, một số can thiệp dinh dưỡng dạng DASH đã kiểm tra chỉ số tâm trạng và cortisol. Một thử nghiệm chéo năm 2008 so sánh chế độ ăn kiểu DASH (natri vừa phải, giàu kali, giàu canxi) với chế độ ăn ít natri - nhiều kali và chế độ nhiều canxi trong 4 tuần ở 94 người trưởng thành [2]. Kết quả cho thấy chế độ ăn ít natri - nhiều kali cải thiện điểm trầm cảm, căng thẳng và sinh lực tốt hơn chế độ ăn kiểu DASH (P < 0,05) [2]. Trong nghiên cứu này, nồng độ cortisol chỉ có mối tương quan yếu với mức độ tỉnh táo, giảm mệt mỏi và lượng kali đào thải qua nước tiểu (r từ 0,1 đến 0,2, P < 0,05) [2].
Ở bệnh nhân mắc bệnh chuyển hóa, chế độ DASH ghi nhận một số lợi ích tâm lý. Thử nghiệm năm 2022 trên phụ nữ mắc đái tháo đường tuýp 2 cho thấy việc tuân thủ chế độ DASH giúp giảm đáng kể triệu chứng trầm cảm và cải thiện chất lượng giấc ngủ ngay cả khi đã kiểm soát yếu tố giảm cân [5]. Chế độ này cũng làm giảm nồng độ các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) trong huyết thanh [5].
Bằng chứng về khả năng chống oxy hóa của chế độ DASH
Chế độ DASH đặc trưng bởi việc tiêu thụ nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo, đồng thời hạn chế natri và chất béo bão hòa [6], [7]. Một tổng quan hệ thống năm 2021 chỉ ra rằng chế độ DASH có tiềm năng làm giảm các dấu ấn sinh học của stress oxy hóa như MDA, TBARS và làm tăng chất chống oxy hóa GSH [6]. Can thiệp bằng chế độ này cũng làm tăng nồng độ oxit nitric, hỗ trợ giãn mạch [6].
Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 8 tuần trên 48 phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) áp dụng DASH giảm calo ghi nhận mức tăng đáng kể tổng khả năng chống oxy hóa plasma (TAC tăng 98,6 mmol/L so với nhóm đối chứng giảm 174,8 mmol/L, P < 0,001) và tăng nồng độ glutathione (GSH tăng 66,4 micromol/L so với nhóm đối chứng giảm 155,6 micromol/L, P = 0,005) [7].
Tuy nhiên, kết quả không hoàn toàn đồng nhất trên mọi đối tượng. Thử nghiệm năm 2022 trên 102 phụ nữ mắc chứng đau nửa đầu trong 3 tháng cho thấy chế độ DASH giúp giảm tổng trạng thái oxy hóa (TOS) và oxit nitric, cải thiện triệu chứng đau đầu, nhưng không tạo ra thay đổi đáng kể lên chỉ số TAC hay MDA [8].
Điều nghiên cứu chưa thể giải đáp
Các tài liệu hiện tại bộc lộ nhiều khoảng trống rõ rệt khi đối chiếu với căng thẳng công sở:
- Chưa có thử nghiệm can thiệp nào kiểm tra chế độ DASH trực tiếp trên người lao động bị áp lực công việc hoặc kiệt sức nghề nghiệp.
- Mối liên hệ giữa chế độ DASH và việc điều hòa cortisol ở người khỏe mạnh chịu stress tâm lý còn rất hạn chế và chưa rõ ràng.
- Các bằng chứng cải thiện chỉ số stress oxy hóa của DASH chủ yếu thực hiện trên nhóm bệnh nhân có bệnh lý nền như đái tháo đường, PCOS hoặc đau nửa đầu, chưa thể suy rộng cho người lao động bình thường.
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ DASH?
Mặc dù chế độ DASH là mô hình ăn uống lành mạnh, một số đối tượng cần lưu ý:
- Người mắc bệnh thận mạn tính: Chế độ DASH rất giàu kali và magie từ thực vật, có thể gây quá tải điện giải cho thận bị suy giảm chức năng.
- Người đang dùng thuốc điều chỉnh huyết áp: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ vì chế độ DASH có tác dụng hạ áp tự nhiên, tránh nguy cơ tụt huyết áp quá mức.
- Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Việc tăng nhanh lượng chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt và rau củ có thể gây đầy hơi, khó tiêu tạm thời.
Gợi ý áp dụng thực tế cho người đi làm
Nếu bạn đang trải qua áp lực công việc và muốn cải thiện chế độ ăn uống, có thể tham khảo các nguyên tắc cốt lõi của DASH:
- Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt vào các bữa ăn trưa hoặc ăn nhẹ tại văn phòng.
- Giảm tiêu thụ thức ăn nhanh nhiều muối, đồ ngọt đóng hộp và thực phẩm chế biến sẵn.
- Bên cạnh ăn uống, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ đồng nghiệp và làm rõ phạm vi công việc là giải pháp thiết thực đã được chứng minh giúp giảm áp lực sinh lý [3], [4].
Chế độ DASH mang lại nhiều lợi ích cho tim mạch và cân bằng oxy hóa, nhưng không phải là phương thuốc trực tiếp loại bỏ căng thẳng công sở. Để kiểm soát áp lực hiệu quả, người lao động nên kết hợp dinh dưỡng lành mạnh với các giải pháp quản lý công việc và cân bằng tâm lý.





